Adhyaya 8
Droṇa-pātana-paripṛcchā (Inquiry into the Fall of Droṇa) | द्रोणपातनपरिपृच्छा
Upa-parva: Droṇa-vadha (Dronavadha) Context Unit
Dhṛtarāṣṭra, hearing that Droṇa has been killed, questions Sañjaya with escalating specificity. He first expresses incredulity that the highly accomplished master of weapons could be slain, then enumerates Droṇa’s qualities—discipline, range, speed of hand, mastery of Vedic and martial knowledge—and compares the event to cosmic impossibilities. The king’s grief is framed as both affective and forensic: he asks about the breaking of Droṇa’s chariot and bow, the surrounding escorts, and which forces confronted him. He focuses on the “rukma-ratha” (gold-adorned chariot) and its horses, asking whether they faltered amid the noise and pressure of battle. Dhṛtarāṣṭra also identifies Dhṛṣṭadyumna (Pārṣata, the Pāñcāla prince) as the likely agent, stressing the improbability that anyone else could accomplish the deed, especially given Arjuna’s protective role. The chapter ends with Dhṛtarāṣṭra’s mind overwhelmed, requesting a pause and promising further questions once composure returns.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि द्रोणाचार्य रणभूमि में अपने नाम का घोष करते हुए ऐसी प्रचण्ड गति से पाण्डव-सेना पर टूट पड़े कि रथ, घोड़े, सूत और हाथी तक व्याकुल हो उठे—और पाण्डव उन्हें रोक पाने में क्षणभर को भी असमर्थ दिखे। → युधिष्ठिर, संकट को पहचानकर, धृष्टद्युम्न और अर्जुन से चारों ओर से यत्न करके ‘कुम्भयोनि’ द्रोण को रोकने का आदेश देते हैं। पाण्डव-पक्ष के अन्य राजा और वीर भी अपने-अपने कुल-वीर्य के अनुरूप अनेक पराक्रम दिखाते हैं, पर द्रोण का रौद्र रूप बढ़ता ही जाता है—वे शर-वर्षा से रथों को सूना कर देते, अंग-भंग करते, और महारथियों को ललकारते हैं। → द्रोण के रथ-घोष, मौर्वी-निष्पेषण और धनुष-शब्द से आकाश तक गूँज उठता है; दिशाएँ प्रतिध्वनित होती हैं। इसी उग्र कोलाहल के बीच निर्णायक घड़ी आती है—भरद्वाज-पुत्र महारथी द्रोण रण में निहत दिखाई देते हैं; देवता, पितर और पूर्वज-बान्धव तक उस दृश्य के साक्षी बताए जाते हैं। → द्रोण के पतन के साथ पाण्डव-सेना को विजय का अवसर मिलता है। पाण्डव सिंहनाद करते हैं; उनके महान् सिंहनाद से पृथ्वी तक काँप उठती है—रण का पलड़ा क्षणिक रूप से पाण्डवों की ओर झुकता है। → द्रोण-वध के बाद कौरव-पक्ष की प्रतिक्रिया और अगले सेनापति/रणनीति का उभार—यह प्रश्न अगले अध्याय की ओर कथा को धकेलता है।
Shlokas
Verse 1
अष्टमो< ध्याय: द्रोणाचार्यके पराक्रम और वधका संक्षिप्त समाचार संजय उवाच तथा द्रोणमभिष्नन्तं साश्वसूतरथद्विपान् व्यथिता: पाण्डवा दृष्टवा न चैनं पर्यवारयन्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏଭଳି ଘୋଡ଼ା, ସାରଥି, ରଥ ଓ ହାତୀମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରୁଥିବା ଦେଖି ପାଣ୍ଡବ ସେନା ଯଦିଓ ବ୍ୟଥିତ ହେଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କୁ ରୋକି ପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 2
ततो युधिष्ठिरो राजा धृष्टद्युम्नधनंजयौ । अब्रवीत् सर्वतो यत्तै: कुम्भयोनिर्निवार्यताम्
ତାପରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କୁ କହିଲେ—“ବୀରମାନେ! ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଯତ୍ନ କରି କୁମ୍ଭଯୋନି ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ନିବାରଣ କର।”
Verse 3
तत्रैनमर्जुनश्वैव पार्षतश्न सहानुग: । प्रत्यगृह्नात् ततः सर्वे समापेतुर्महारथा:
ସେଠାରେ ଅର୍ଜୁନ ଓ ପାର୍ଷତ (ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ) ନିଜ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ ମହାରଥୀ ସେଠାରେ ଏକତ୍ର ହେଲେ।
Verse 4
यह सुनकर वहाँ अर्जुन और सेवकोंसहित धृष्टद्युम्नने द्रोणाचार्यको रोका। फिर तो सभी महारथी उनपर टूट पड़े ।।
ଏହା ଶୁଣି ସେଠାରେ ଅର୍ଜୁନ ଓ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ରୋକିଲେ। ପରେ ସମସ୍ତ ମହାରଥୀ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଝାପି ପଡ଼ିଲେ—କେକୟମାନେ, ଭୀମସେନ, ସୌଭଦ୍ର (ଅଭିମନ୍ୟୁ), ଘଟୋତ୍କଚ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଯମଜ (ନକୁଳ-ସହଦେବ), ମତ୍ସ୍ୟଦେଶୀୟ ବୀରମାନେ ଏବଂ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ କୁଳ ଓ ପରାକ୍ରମକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥିବା ଅନେକ ବୀରୋଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 5
द्रौपदेयाश्व संहृष्टा धृष्टकेतु: ससात्यकि: । चेकितानश्र संक्रुद्धो युयुत्सुश्न महारथ:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ହର୍ଷୋତ୍ସାହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ; ଧୃଷ୍ଟକେତୁ ସାତ୍ୟକି ସହ; କ୍ରୋଧେ ଜ୍ୱଳିଥିବା ଚେକିତାନ ଓ ମହାରଥୀ ଯୁୟୁତ୍ସୁ— ଏମାନେ ଏବଂ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ନିଜ କୁଳ ଓ ପରାକ୍ରମକୁ ଅନୁରୂପ ନାନାପ୍ରକାର ବୀରୋଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 6
ये चान्ये पार्थिवा राजन् पाण्डवस्यानुयायिन: । कुलवीर्यनुरूपाणि चक्कुः कर्माण्यनेकश:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ! ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ଅନ୍ୟ ନୃପମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କୁଳ ଓ ବୀର୍ୟକୁ ଅନୁରୂପ ନାନାପ୍ରକାର ଶୌର୍ୟକର୍ମ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 7
संरक्ष्यमाणां तां दृष्टवा पाण्डवैर्वाहिनीं रणे । व्यावृत्य चक्षुषी कोपाद् भारद्वाजो<न्ववैक्षत
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ରଣଭୂମିରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଭଲଭାବେ ସୁରକ୍ଷା କରୁଥିବା ସେହି ସେନାକୁ ଦେଖି, ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣ କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱୟ ବିସ୍ତାର କରି ତାହାକୁ ନିହାରିଲେ।
Verse 8
स तीव्रं कोपमास्थाय रथे समरदुर्जय: । व्यधमत् पाण्डवानीकमभ्राणीव सदागति:,जैसे वायु बादलोंको छिलन्न-भिन्न कर देती है, उसी प्रकार रथपर बैठे हुए रणदुर्जय वीर द्रोणाचार्य प्रचण्ड कोप धारण करके पाण्डव-सेनाका संहार करने लगे इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि द्रोणवधश्रवणे अष्टमो5ध्याय: ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ସମରେ ଦୁର୍ଜୟ ଦ୍ରୋଣ ରଥାରୂଢ ହୋଇ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧ ଧାରଣ କରି, ସଦାଗତିଶୀଳ ବାୟୁ ଯେପରି ମେଘମାଳାକୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରେ, ସେପରି ପାଣ୍ଡବସେନାକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 9
रथानश्वान् नरान् नागानभिधावन्नितस्ततः । चचारोन्मत्तवद द्रोणो वृद्धोडपि तरुणो यथा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଦ୍ରୋଣ ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁବକ ପରି ବେଗବାନ ଥିଲେ। ଉନ୍ମତ୍ତ ପରି ରଣଭୂମିରେ ଇତସ୍ତତଃ ଘୁରି ରଥ, ଅଶ୍ୱ, ପଦାତି ଓ ଗଜମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧାବା କରୁଥିଲେ।
Verse 10
तस्य शोणितदिग्धाड्ा: शोणास्ते वातरंहस: । आजानेया हया राजन्नविश्रान्ता ध्रुवं ययु:
ତାହାର ଘୋଡ଼ାମାନେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଲାଲ ଥିଲେ; ରକ୍ତରେ ଲେପିତ ହେବାରୁ ସେମାନେ ଆଉ ଅଧିକ ଲାଲ ଦିଶୁଥିଲେ। ହେ ରାଜନ, ପବନ ସମ ବେଗବାନ, ଉତ୍ତମ ବଂଶର ଆଜାନେୟ ଅଶ୍ୱମାନେ ବିଶ୍ରାମ ବିନା ନିରନ୍ତର ଆଗକୁ ଧାଉଥିଲେ।
Verse 11
तमन्तकमिव क्रुद्धमापतन्तं यतव्रतम् । दृष्टवा सम्प्राद्रवन् योधा: पाण्डवस्य ततस्तत:
ବ୍ରତ-ନିୟମରେ ଦୃଢ଼ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ତକ (ମୃତ୍ୟୁ) ସମ ଧାଉଥିବା ଦେଖି, ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସବୁଦିଗକୁ ଛିଟିଯାଇ ପଳାଇଲେ।
Verse 12
तेषां प्राद्रवतां भीम: पुनरावर्ततामपि । पश्यतां तिष्ठतां चासीच्छब्द: परमदारुण:
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ପଳାଉଥିଲେ, କେହି ପୁଣି ଫେରୁଥିଲେ, ଆଉ କେହି ଠିଆ ହୋଇ ଦେଖୁଥିଲେ; ଏମିତି ଅସ୍ଥିରତାରେ ସବୁଦିଗରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ଓ ଭୟଙ୍କର କୋଲାହଳ ଉଠିଲା।
Verse 13
शूराणां हर्षजननो भीरूणां भयवर्धन: । द्यावापृथिव्योर्विवरं पूरयामास सर्वतः:,वह कोलाहल शूरवीरोंका हर्ष और कायरोंका भय बढ़ानेवाला था। वह आकाश और पृथ्वीके बीचमें सब ओर व्याप्त हो गया
ସେଇ କୋଲାହଳ ଶୂରମାନଙ୍କ ହର୍ଷ ବଢ଼ାଉଥିଲା ଏବଂ ଭୀରୁମାନଙ୍କ ଭୟ ବୃଦ୍ଧି କରୁଥିଲା; ତାହା ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରାଳକୁ ସବୁଦିଗରୁ ପୂରିଦେଲା।
Verse 14
ततः पुनरपि द्रोणो नाम विश्रावयन् युधि । अकरोद् रौद्रमात्मानं किर|ञ्छरशतै: परान्
ତାପରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ପୁଣି ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ନାମ ଘୋଷଣା କରିକରି, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶତଶଃ ଶରବର୍ଷା କରି, ନିଜର ରୌଦ୍ର ଓ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ପ୍ରକାଶ କଲେ।
Verse 15
स तथा तेष्वनीकेषु पाण्डुपुत्रस्य मारिष | कालवदू व्यचरद् द्रोणो युवेव स्थविरो बली
ମାରିଷ! ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସେନାବ୍ୟୂହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁବକ ପରି ଦ୍ରୁତ, ବଳବାନ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ କାଳ ସମାନ ଚରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 16
उत्कृत्य च शिरांस्य॒ुग्रान् बाहूनपि सुभूषणान् । कृत्वा शून्यान् रथोपस्थानुदक्रोशन्महारथान्
ସେମାନେ ଉଗ୍ର ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ଶିର ଓ ଆଭୂଷଣଶୋଭିତ ଭୁଜାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କାଟି ରଥମଞ୍ଚକୁ ଶୂନ୍ୟ କରିଦେଉଥିଲେ; ଏବଂ ମହାରଥୀମାନେ କୋଳାହଳରେ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରୁଥିଲେ।
Verse 17
वे योद्धाओंके मस्तकों और आभूषणोंसे भूषित भयंकर भुजाओंको भी काटकर रथकी बैठकोंको सूनी कर देते और महारथियोंकी ओर देख-देखकर दहाड़ते थे ।।
ପ୍ରଭୋ! ତାଙ୍କର ହର୍ଷପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଂହନାଦ କିମ୍ବା ବାଣମାନଙ୍କ ବେଗରେ ରଣଭୂମିର ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧା ଶୀତପୀଡ଼ିତ ଗାଈମାନଙ୍କ ପରି କମ୍ପିତ ହେଲେ।
Verse 18
द्रोणस्य रथघोषेण मौर्वीनिष्पेषणेन च । धनु:शब्देन चाकाशे शब्द: समभवन्महान्,द्रोणाचार्यके रथकी घरघराहट, प्रत्यंचाको दबा-दबाकर खींचनेके शब्द और धनुषकी टंकारसे आकाशमें महान् कोलाहल होने लगा
ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥଘୋଷ, ମୌର୍ବୀ (ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା)କୁ ବିଗାଡ଼ି ଟାଣିବାର ଘର୍ଷଣଶବ୍ଦ ଓ ଧନୁଷର ଟଙ୍କାରରେ ଆକାଶରେ ମହା କୋଳାହଳ ହେଲା।
Verse 19
अथास्य धनुषो बाणा निश्चरन्त: सहस्रश: | व्याप्य सर्वा दिश: पेतुर्नागाश्वरथपत्तिषु
ତାପରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଧନୁଷରୁ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ବାଣ ବାହାରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପିଗଲା ଏବଂ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦାତିମାନଙ୍କ ଉପରେ ମହା ବେଗରେ ପଡ଼ିଲା।
Verse 20
त॑ कार्मुकमहावेगमस्त्रज्वलितपावकम् । द्रोणमासादयांचक्रु: पजचाला: पाण्डवै: सह
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଉପରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଧନୁଷର ବେଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଥିଲା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଥିଲା। ସେହି ଭୟଙ୍କର ଗୁରୁ-ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ଆକ୍ରମଣକୁ ରୋକିବାକୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିବାରଣ କରିବାରେ ଲାଗିଲେ।
Verse 21
तान् सकुण्जरप्त्त्यश्वान् प्राहिणोद् यमसादनम् । चक्रेडचिरेण च द्रोणो महीं शोणितकर्दमाम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦ୍ରୋଣ ସେମାନଙ୍କୁ ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଯମସଦନକୁ ପଠାଇଦେଲେ। ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ଭୂମିକୁ ରକ୍ତର କାଦୁଆ କରିଦେଲେ।
Verse 22
तन्वता परमास्त्राणि शरान् सततमस्यता । द्रोणेन विहितं दिक्षु शरजालमदृश्यत
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦ୍ରୋଣ ପରମ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବିସ୍ତାର କରି ନିରନ୍ତର ବାଣ ବର୍ଷା କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବାଣଜାଲ ଗଢ଼ାଯାଇଥିବା ପରି ଦେଖାଗଲା; ଯେପରି ଦିଗମାନେ ମଧ୍ୟ ବାଣରେ ବୁନା ହୋଇ ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲେ।
Verse 23
पदातिषु रथाश्वेषु वारणेषु च सर्वश: । तस्य विद्युदिवा भ्रेषु चरन् केतुरदृश्यत,पैदल सैनिकों, रथियों, घुड़सवारों तथा हाथीसवारोंमें सब ओर विचरता हुआ उनका ध्वज बादलोंमें विद्युत्-सा दृष्टिगोचर हो रहा था
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପଦାତି, ରଥୀ, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଓ ଗଜାରୋହୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରେ ତାଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ଚଳିତ ଦେଖାଗଲା; ମେଘମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଜୁଳି ପରି ତାହା ଚମକୁଥିଲା।
Verse 24
स केकयानां प्रवरांक्ष॒ पञच पज्चालराजं च शरै: प्रमथ्य । युधिष्ठटिरानीकमदीनसत्त्वो द्रोणो5भ्ययात् कार्मुकबाणपाणि:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କେକୟମାନଙ୍କ ପାଞ୍ଚଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜକୁମାର ଓ ପାଞ୍ଚାଳରାଜ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କୁ ବାଣରେ ମଥି ଦେଇ, ଅଦୀନ ସାହସୀ ଦ୍ରୋଣ ଧନୁ-ବାଣ ହାତରେ ଧରି ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସେନା ଉପରେ ଅଭିଯାନ କଲେ।
Verse 25
त॑ भीमसेनश्ष धनंजयश्न शिनेश्व नप्ता द्रुपदात्मजश्न । शैब्यात्मज: काशिपति: शिबिश्न दृष्टवा नदन्तो व्यकिरणञ्छरौचै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୀମସେନ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ), ଶିନିଙ୍କ ପୌତ୍ର ସାତ୍ୟକି, ଦ୍ରୁପଦପୁତ୍ର ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଶୈବ୍ୟପୁତ୍ର, କାଶୀରାଜ ଓ ଶିବି—ସମସ୍ତେ ଗର୍ଜନ କରି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଘନ ବାଣବର୍ଷା କରିଲେ।
Verse 26
(तेषां शरा द्रोणशरैर्निकृत्ता भूमावदृश्यन्त विवर्तमाना: । श्रेणीकृता: संयति मोघवेगा द्वीपे नदीनामिव काशरोहा: ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେମାନଙ୍କ ବାଣ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ବାଣଦ୍ୱାରା କାଟାଯାଇ ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇ, ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ମାଟି ଉପରେ ମୋଡ଼ ଖାଇ ଗଡ଼ିବା ଦେଖାଗଲା; ସେଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରେଣୀଶ୍ରେଣୀ ଭାବେ ଏମିତି ପଡ଼ିଥିଲା, ଯେପରି ନଦୀର ଦ୍ୱୀପରେ କାଟି ଛିଟାଇଦିଆ କାଶ-ସରକଣ୍ଡାର ଢେର। ପରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଧନୁଷରୁ ଛୁଟିଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ବିଚିତ୍ର ପଙ୍ଖଯୁକ୍ତ ବାଣ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଯୁବଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ଶରୀର ଭେଦି ଭୂମିରେ ଗୁସିଗଲା; ସେମାନଙ୍କ ପଙ୍ଖ ରକ୍ତରେ ରଞ୍ଜିତ ଥିଲା।
Verse 27
सा योधसंघैश्न रथैश्न भूमि: शरैविभिन्नैर्गजवाजिभिश्ष । प्रच्छाद्यमाना पतितैर्बभूव समावृता द्यौरिव कालमेघै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବାଣରେ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ଦଳ, ରଥ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାରେ ସେ ରଣଭୂମି ଏମିତି ଢାକିଗଲା, ଯେପରି ବର୍ଷାକାଳର କଳା ମେଘ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କରେ।
Verse 28
शैनेयभीमार्जुनवाहिनी शं सौभद्रपाज्चालसकाशिराजम् | अन्यांश्व वीरान् समरे मर्द द्रोण: सुतानां तव भूतिकाम:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଲାଭ ଦେବାକୁ ଚାହିଁ ଦ୍ରୋଣ ସମରରେ ସାତ୍ୟକି, ଭୀମ ଓ ଅର୍ଜୁନ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇଥିବା ସେହି ସେନାକୁ—ଯାହାର ଭିତରେ ସୌଭଦ୍ର (ଅଭିମନ୍ୟୁ), ପାଞ୍ଚାଳ, ଦ୍ରୁପଦ ଓ କାଶୀରାଜ ପରି ବୀର ଥିଲେ—ଚକ୍ନାଚୂର କରିଦେଲେ; ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ମହାବୀରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦମନ କଲେ।
Verse 29
एतानि चान्यानि च कौरवेन्द्र कर्माणि कृत्वा समरे महात्मा । प्रताप्य लोकानिव कालसूर्यो द्रोणो गत: स्वर्गमितो हि राजन्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ! କୌରବେନ୍ଦ୍ର! ସମରରେ ଏହି ଓ ଏପରି ଅନେକ ବୀରୋଚିତ କର୍ମ କରି, ପ୍ରଳୟକାଳର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ତପାଇ, ମହାତ୍ମା ଦ୍ରୋଣ ଏଠାରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗତ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 30
एवं रुक्मरथ: शूरो हत्वा शतसहस्रश: । पाण्डवानां रणे योधान् पार्षतेन निपातित:
ଏହିପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣଶୋଭିତ ରଥଧାରୀ ଶୂର ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ରଣଭୂମିରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଯୋଧାମାନଙ୍କୁ ଶତସହସ୍ର ହିସାବରେ ସଂହାର କରି ଶେଷରେ ପାର୍ଷତ (ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ) ଦ୍ୱାରା ନିପାତିତ ହେଲେ।
Verse 31
अक्षौहिणीमभ्यधिकां शूराणामनिवर्तिनाम् | निहत्य पश्चाद् धृतिमानगच्छत् परमां गतिम्
ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଛକୁ ନ ଫେରୁଥିବା ଶୂରମାନଙ୍କ ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀଠାରୁ ଅଧିକ ସେନାକୁ ସଂହାର କରି, ସେ ଧୃତିମାନ ପରେ ପରମଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 32
पाण्डवैः सह पज्चालैरशिवै: क्रूरकर्मभि: । हतो रुक्मरथो राजन् कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
ହେ ରାଜନ୍! ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଦୁଷ୍କର କର୍ମ ସାଧନ କରି, ସୁବର୍ଣ୍ଣରଥୀ ରୁକ୍ମରଥ (ଦ୍ରୋଣ) ଶେଷରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହ ଅଶିବ ଓ କ୍ରୂରକର୍ମା ପାଞ୍ଚାଳମାନଙ୍କ ହାତରେ ହତ ହେଲେ।
Verse 33
ततो निनादो भूतानामाकाशे समजायत । सैन्यानां च ततो राजन्नाचार्ये निहते युधि,नरेश्वर! युद्धस्थलमें आचार्य द्रोणके मारे जानेपर आकाशमें स्थित अदृश्य भूतोंका तथा कौरव-सैनिकोंका आर्तनाद सुनायी देने लगा
ହେ ନରେଶ୍ୱର! ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ରୋଣ ନିହତ ହେବା ସହିତ, ଆକାଶସ୍ଥ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭୂତମାନଙ୍କର ଓ ସେନାମାନଙ୍କର ମହା ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଉଠିଲା।
Verse 34
द्यां धरां खं दिशो वापि प्रदिशश्वानुनादयन् | अहो धिगिति भूतानां शब्द: समभवद् भृशम्
ସେତେବେଳେ ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ଦିଗ ଓ ପ୍ରଦିଗକୁ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଅହୋ! ଧିକ୍!’ ଏହି ଶବ୍ଦ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଉଠିଲା।
Verse 35
देवता: पितरश्ैव पूर्वे ये चास्य बान्धवा: । ददृशुर्निहतं तत्र भारद्वाजं महारथम्,देवता, पितर तथा जो इनके पूर्ववर्ती भाई-बन्धु थे, उन्होंने भी वहाँ भरद्वाजनन्दन महारथी द्रोणाचार्यको मारा गया देखा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦେବତାମାନେ, ପିତୃମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବତନ ବାନ୍ଧବମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଭାରଦ୍ୱାଜନନ୍ଦନ ମହାରଥୀ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନିହତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ।
Verse 36
पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा सिंहनादान् प्रचक्रिरे । सिंहनादेन महता समकम्पत मेदिनी,पाण्डव विजय पाकर सिंहनाद करने लगे। उनके उस महान् सिंहनादसे पृथ्वी काँप उठी
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଜୟ ଲାଭ କରି ସିଂହନାଦ କଲେ। ସେହି ମହା ସିଂହନାଦରେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The dilemma is interpretive rather than prescriptive: how to reconcile the fall of a revered teacher-warrior with ideals of merit, protection, and rightful conduct, when battlefield outcomes can contradict expectations of moral and technical superiority.
The chapter models how catastrophic loss is narrated through disciplined inquiry—linking emotion to analysis—while acknowledging that fate, policy, and human limitation jointly shape historical outcomes.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is structural, using Dhṛtarāṣṭra’s questions to cue a detailed account and to position Droṇa’s fall as a decisive interpretive pivot in the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.