Adhyaya 62
Adhyāya 62: Sañjaya’s Admonition to Dhṛtarāṣṭra on Rāja-dharma and Consequence
Upa-parva: Dhṛtarāṣṭra-śoka–Sañjaya-upadeśa (Counsel to Dhṛtarāṣṭra amid lamentation)
Sañjaya addresses Dhṛtarāṣṭra with a corrective report that reframes the king’s lamentation as ineffective once causal decisions have matured into outcomes. He asserts the inevitability of fate-like consequence (kṛtānta-vidhi) while simultaneously enumerating concrete points where intervention was possible: restraining Yudhiṣṭhira from the dice episode, preventing escalation at the onset of war, and disciplining Duryodhana’s disobedience. Sañjaya predicts reputational judgment by the Pāṇḍavas, Pañcālas, Vṛṣṇis, and other elites, emphasizing that Dhṛtarāṣṭra abandoned sanātana-dharma by following Duryodhana, Karṇa, and Śakuni. He further notes Kṛṣṇa’s diminished estimation of Dhṛtarāṣṭra due to deviation from rāja-dharma and indifference to harsh speech against the Pārthas. The discourse then shifts to a realistic assessment of battlefield dynamics: kṣatriyas do not preserve life in combat, and the Pāṇḍava side—protected by Kṛṣṇa, Arjuna, Sātyaki, and Bhīma—presents a formidable force. Sañjaya closes by preparing Dhṛtarāṣṭra to hear a precise account of the severe engagement between Kurus and Pāṇḍavas.
Chapter Arc: रण-धूलि और शोक के बीच कथा अचानक प्राचीन राजवंशों की ओर मुड़ती है—युवनाश्व के गर्भ से देव-प्रेरित अद्भुत शिशु का प्राकट्य, और प्रश्न उठता है: यह बालक किसका दूध पियेगा? → अश्विनीकुमार गर्भ से बालक को निकालते हैं; देवता तेजस्वी शिशु को पिता की गोद में देखते हैं और पालन-पोषण की असंभवता सामने आती है। फिर बालक का असाधारण विकास—बारह दिनों में बारह वर्ष का—और एक ही दिन में पृथ्वी-विजय का संकेत कथा को महाविस्तार देता है। → इन्द्र करुणावश अपनी अंगुलियों से अमृतमय दूध प्रकट करते हैं और वचन-ध्वनि से नाम-निर्णय होता है—‘मां धास्यति’ से ‘मान्धाता’; उसी क्षण बालक का दैवी-राजकीय भाग्य स्थिर हो जाता है। → मान्धाता के सार्वभौम सामर्थ्य का वर्णन फैलता है—जहाँ सूर्य उदय-अस्त होता है, वह समस्त क्षेत्र उसका कहा जाता है; उसके राज्य में समृद्धि, अन्न-राशियाँ, मधु-क्षीर-प्रवाहिनी नदियाँ और धर्म-आधारित व्यवस्था का चित्र उभरता है। → यह आदर्श-राज्य और दैवी-उत्पत्ति का आख्यान वर्तमान युद्ध-प्रसंग में किस नीति/उपदेश के रूप में लौटेगा—यह संकेत देकर कथा आगे के अध्याय की ओर धकेलती है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें षोडशराजकीयोपाख्यानविषयक इकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ६१ ॥ #+>ञी>स हु ना > यज्ञीय यूप या स्तम्भके ऊपर लगाये जानेवाले काठके छल्लेको “चषाल' कहते हैं
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ସୃଞ୍ଜୟ! ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଯେ ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଜା ମାନ୍ଧାତା ମଧ୍ୟ ମରିଥିଲେ। ସେ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ତିନି ଲୋକରେ ବିଜୟୀ ନୃପତି ଥିଲେ।
Verse 2
य॑ं देवावश्चिनौ गर्भात् पितुः पूर्व चकर्षतु: । मृगयां विचरन् राजा तृषितः क्लान्तवाहन:
ନାରଦ କହିଲେ—ଯାହାକୁ ପୂର୍ବକାଳରେ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀଦେବ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ବାହାର କାଢ଼ିଥିଲେ, ସେଇ ଯୁବନାଶ୍ୱ ରାଜା ଏକଦା ବନରେ ଶିକାର କରି ଘୁରୁଥିବାବେଳେ ତୃଷ୍ଣାର୍ତ୍ତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ବାହନ ମଧ୍ୟ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଲା।
Verse 3
धूमं दृष्टवागमत् सत्र पृषदाज्यमवाप स: | त॑ दृष्टवा युवनाश्वस्य जठरे सूनुतां गतम्
ନାରଦ କହିଲେ—ଧୂଆଁ ଦେଖି ସେ ସତ୍ରଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଘୃତର ଆହୁତି ଲାଭ କଲେ। ପରେ ସେ (ଘୃତ) ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କ ଜଠରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖି, ତାହା ସନ୍ତାନଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 4
त॑ं दृष्टवा पितुरुत्सज़े शयानं देववर्चसम्,देवताके समान तेजस्वी उस शिशुको पिताकी गोदमें शयन करते देख देवता आपसमें कहने लगे, यह किसका दूध पीयेगा? यह सुनकर इन्द्रने कहा--यह पहले मेरा ही दूध पीये
ଦେବତାସମ ତେଜସ୍ବୀ ସେଇ ଶିଶୁଟିକୁ ପିତାଙ୍କ କୋଳରେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖି ଦେବମାନେ ପରସ୍ପର କହିଲେ—“ଏ ଶିଶୁ କାହାର ଦୁଧ ପିବ?” ଏହା ଶୁଣି ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—“ଏ ପ୍ରଥମେ ମୋର ଦୁଧ ହିଁ ପିଉ।”
Verse 5
अन्योन्यमन्रुवन् देवा: कमयं धास्यतीति वै । मामेवायं धयत्वग्रे इति ह स्माह वासव:
ନାରଦ କହିଲେ—ଦେବମାନେ ପରସ୍ପର କହିଲେ—“ଏ କାହାର ଦୁଧ ପିବ?” ଏହା ଶୁଣି ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) କହିଲେ—“ଏ ପ୍ରଥମେ ମୋର ଦୁଧ ହିଁ ପିଉ।”
Verse 6
ततो<ड्गुलिभ्यो हीन्द्रस्य प्रादुरासीत् पयो5मृतम् । मां धास्यतीति कारुण्याद् यदिन्द्रो हन्वकम्पयत्
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଙ୍ଗୁଳିମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ଦୁଧସଦୃଶ ଅମୃତ ପ୍ରକଟ ହେଲା। “ଏ ମୋତେ ହିଁ ଚୁଷିବ” ଭାବି କରୁଣାବଶେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଜହ୍ନା କମ୍ପିତ ହେଲା।
Verse 7
ततस्तु धारां पयसो घृतस्य च महात्मन:,तत्पश्चात् महामना मान्धाताके मुखमें इन्द्रके हाथने दूध और घीकी धारा बहायी। वह बालक इन्द्रका हाथ पीने लगा और एक ही दिनमें बहुत बढ़ गया
ତେବେ ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଦୁଧ ଓ ଘିଅର ଧାରା ପ୍ରବାହିତ ହେଲା। ପରେ ମହାମନା ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ହାତରେ ମାନ୍ଧାତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଦୁଧ ଓ ଘିଅର ଧାରା ଢାଳିଦେଲେ। ସେ ଶିଶୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହାତରୁ ପିଇବାକୁ ଲାଗିଲା ଏବଂ ଏକ ଦିନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଢ଼ିଗଲା।
Verse 8
तस्यास्ये यौवनाश्व॒स्य पाणिरिन्द्रस्य चास्रवत् । अपिबत् पाणिमिन्द्रस्य स चाप्यल्वाभ्यवर्धत
ନାରଦ କହିଲେ—ଯୌବନାଶ୍ୱଙ୍କ ସେହି ଶିଶୁର ମୁହଁରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହାତରୁ ଧାରା ପ୍ରବାହିତ ହେଲା। ଶିଶୁଟି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହାତରୁ ପିଇଲା ଏବଂ ଏକ ଦିନରେ ବହୁତ ବଢ଼ିଗଲା।
Verse 9
सो5भवद् द्वादशसमो द्वादशाहेन वीर्यवान् । इमां च पृथिवीं कृत्स्नामेकाह्नला स व्यजीजयत्
ନାରଦ କହିଲେ—ସେ ବୀର୍ୟବାନ୍ ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷର ଶିଶୁ ସମାନ ବଳ ଓ ପକ୍ୱତା ପାଇଲା। ଏବଂ ଏକ ଦିନରେ ଏହି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଜୟ କଲା।
Verse 10
धर्मात्मा धृतिमान् वीर: सत्यसंधो जितेन्द्रिय: । जनमेजयं सुधन्वानं गयं पूरुं बृहद्रथम्
ନାରଦ କହିଲେ—ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା, ଧୃତିମାନ୍, ବୀର, ସତ୍ୟସଙ୍କଳ୍ପୀ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିଲା। (ତାହାରୁ/ତାହାର ବଂଶରେ) ଜନମେଜୟ, ସୁଧନ୍ୱା, ଗୟ, ପୂରୁ ଓ ବୃହଦ୍ରଥ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 11
उदेति च यतः सूर्यो यत्र च प्रतितिष्ठति
ନାରଦ କହିଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁଠାରୁ ଉଦୟ ହୁଏ ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଯାଇ ସ୍ଥିତ ହୁଏ।
Verse 12
सो<श्वमेधशतैरिष्टवा राजसूयशतेन च
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ସେ ଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଶତ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପାଦନ କରି, ଶତ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ରୋହିତକ, ମତ୍ସ୍ୟ ଏବଂ ହିରଣ୍ୟମୟ (ସୁବର୍ଣ୍ଣସମୃଦ୍ଧ) ଜନପଦ—ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଉଚ୍ଚଭୂମି’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।
Verse 13
अदददू रोहितान् मत्स्यान् ब्राह्मणेभ्यो विशाम्पते । हैरण्यान् यो जनोत्सेधानायतान् शतयोजनम्
ହେ ବିଶାମ୍ପତେ! ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ରୋହିତକ ଓ ମତ୍ସ୍ୟ ଦେଶ, ଏବଂ ‘ଉତ୍ସେଧ’ (ଉଚ୍ଚ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ଭୂମି) ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶତ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ହିରଣ୍ୟମୟ ଜନପଦମାନ ଦାନ କଲେ।
Verse 14
बहुप्रकारान् सुस्वादून् भक्ष्यभोज्यान्नपर्वतान् । अतिरिक्तं ब्राह्मणे भ्यो भुज्जानो हीयते जन:
ସେ ନାନା ପ୍ରକାର ସୁସ୍ୱାଦୁ ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭୋଜ୍ୟର—ମାନୋ ଅନ୍ନପର୍ବତ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରି ସାରିଲା ପରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହୁଥିଲା, ତାହା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିଲା; କିନ୍ତୁ ସେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସେଠାରେ ଯେନ ହ୍ରାସ ପାଉଥିଲେ, ଅନ୍ନ ମାତ୍ର କେବେ ହ୍ରାସ ପାଉନଥିଲା।
Verse 15
भक्ष्यानज्नपाननिचया: शुशुभुस्त्वन्नपर्वता: । घृतह्दा: सूपकूपा: दधिफेना गुडोदका:
ଭକ୍ଷ୍ୟ, ଅନ୍ନ ଓ ପାନୀୟର ଢେର ଅନ୍ନପର୍ବତ ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଘୃତର ହ୍ରଦ, ସୂପର କୂପ, ଦଧିର ଫେନ, ଏବଂ ଗୁଡ଼ମିଶ୍ରିତ ମଧୁର ଜଳ ଥିଲା।
Verse 16
देवासुरा नरा यक्षा गन्धर्वोरगपक्षिण:
ସେଠାରେ ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଉରଗ (ନାଗ) ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ବେଦ-ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ସମବେତ ହୋଇଥିଲେ; ଏବଂ ସେହି ସଭାରେ ଅବିଦ୍ୱାନ ମନୁଷ୍ୟ କେହି ଦେଖାଯାଉନଥିଲା।
Verse 17
विप्रास्तत्रागताश्चासन् वेदवेदाड़पारगा: । ब्राह्मणा ऋषयश्चापि नासंस्तत्राविपश्चित:
ନାରଦ କହିଲେ—ସେଠାରେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସିଥିଲେ। ଋଷି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନେକ ଥିଲେ; ସେହି ସଭାରେ ଅବିବେକୀ କେହି ନଥିଲେ।
Verse 18
समुद्रान्तां वसुमतीं वसुपूर्णा तु सर्वतः । सतां ब्राह्मणसात्कृत्वा जगामास्तं तदा नृप:
ନାରଦ କହିଲେ—ସମୁଦ୍ରସୀମାନ୍ତ ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ଧନସମ୍ପଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀକୁ ସତ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଅଧୀନ କରି, ରାଜା ମାନ୍ଧାତା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅସ୍ତ ହେଲେ।
Verse 19
गत: पुण्यकृतां लोकान् व्याप्य स्ववशसा दिश: । स चेन्ममार सृज्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
ନାରଦ କହିଲେ—ସେ ନିଜ ଯଶରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପି, ପୁଣ୍ୟକର୍ମୀମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଗଲେ। ହେ ସୃଞ୍ଜୟ! ଚାରି ମଙ୍ଗଳଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଓ ତୁମଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମରିଗଲେ; ତେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କଥା କ’ଣ! ତେଣୁ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ-ଦକ୍ଷିଣାହୀନ ତୁମ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶୋକ କରନି।
Verse 20
पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्रैत्येत्युदाहरत्
ନାରଦ କହିଲେ—ତୁମ ପୁତ୍ରଠାରୁ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟବାନ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି; ତେଣୁ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଅନୁତାପ କରନି। ଯେ ଯଜ୍ଞ କରେନି ଓ ଦାନ-ଦକ୍ଷିଣା ଦେଉନି, ସେ ଦୁର୍ଗତି ପାଏ—ଏହିପରି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ଯଜ୍ଞ ଓ ଉଦାରତାହୀନ ତୁମ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶୋକ କରନି।
Verse 36
गर्भाद्धि जह्वतुर्देवावश्वचिनौ भिषजां वरौ | इतनेमें दूरसे उठता हुआ धूआँ देखकर वे उसी ओर चले और एक यज्ञमण्डपमें जा पहुँचे। वहाँ एक पात्रमें रखे हुए घृतमिश्रित अभिमन्त्रित जलको उन्होंने पी लिया। उस जलको युवनाश्वके पेटमें पुत्ररूपमें परिणत हुआ देख वैद्योंमें श्रेष्ठ अश्विनीकुमार नामक देवताओंने उसे पिताके गर्भसे बाहर निकाला
ନାରଦ କହିଲେ—ଭିଷଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦୁଇଜଣ ସେଠାରେ ଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ଦୂରରୁ ଉଠୁଥିବା ଧୂଆँ ଦେଖି ସେମାନେ ସେହି ଦିଗକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଏକ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ପାତ୍ରରେ ରଖା ଘୃତମିଶ୍ରିତ, ମନ୍ତ୍ରାଭିମନ୍ତ୍ରିତ ଜଳ ସେମାନେ ପିଇଲେ। ସେହି ଜଳ ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କ ଉଦରରେ ପୁତ୍ରରୂପେ ପରିଣତ ହୋଇଛି ଦେଖି, ଭିଷଗ୍ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ପିତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଶିଶୁକୁ ବାହାର କରି ନେଲେ।
Verse 62
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये द्विषष्टितमो5 ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବରେ, ଅଭିମନ୍ୟୁବଧପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ‘ଷୋଡଶରାଜକୀୟ’ ଉପାଖ୍ୟାନର ବାଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 103
असितं च नृगं चैव मान्धाता मनुजो5जयत् | वे धर्मात्मा, धैर्यवान, शूरवीर, सत्यप्रतिज्ञ और जितेन्द्रिय थे। मानव मान्धाताने जनमेजय, सुधन्वा, गय, पूरु, बृहद्रथ, असित और नृगको भी जीत लिया
ନାରଦ କହିଲେ—ମାନବ ରାଜା ମାନ୍ଧାତା ଅସିତ ଓ ନୃଗକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କଲେ। ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା, ଧୈର୍ୟବାନ, ଶୂରବୀର, ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିଲେ; ଏବଂ ମାନ୍ଧାତା ଜନମେଜୟ, ସୁଧନ୍ୱା, ଗୟ, ପୂରୁ, ବୃହଦ୍ରଥ, ଅସିତ ଓ ନୃଗ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜୟ କରିଥିଲେ।
Verse 116
तत् सर्व यौवनाश्चस्य मान्धातु: क्षेत्रमुच्यते । सूर्य जहाँसे उदय होते थे और जहाँ जाकर अस्त होते थे, वह सारा-का-सारा प्रदेश युवनाश्वपुत्र मान्धाताका क्षेत्र (राज्य) कहलाता था
ନାରଦ କହିଲେ—ସେ ସମଗ୍ର ବିସ୍ତାର ଯୁବନାଶ୍ୱପୁତ୍ର ମାନ୍ଧାତାଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର (ରାଜ୍ୟ) ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁଠାରୁ ଉଦୟ ହୁଏ ଓ ଯେଉଁଠାକୁ ଯାଇ ଅସ୍ତ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଭୂଭାଗ ମାନ୍ଧାତାଙ୍କ ଅଧିକାରରେ ବୋଲି ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା।
Verse 153
रुरुधु: पर्वतान् नद्यो मधुक्षीरवहा: शुभा: । वहाँ भक्ष्य-भोज्य अन्न और पीनेयोग्य पदार्थोंकी अनेक राशियाँ संचित थीं। अन्नके तो पहाड़ों-जैसे ढेर सुशोभित होते थे। उन पर्वतोंको मधु और दूधकी सुन्दर नदियाँ घेरे हुए थीं। पर्वतोंके चारों ओर घीके कुण्ड और दालके कुएँ भरे थे। वहाँ कई नदियोंमें फेनकी जगह दही और जलके स्थानमें गुड़के रस बहते थे
ନାରଦ କହିଲେ—ସେଠାରେ ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭୋଜ୍ୟ ଅନ୍ନ ଓ ପାନଯୋଗ୍ୟ ପଦାର୍ଥର ଅନେକ ରାଶି ସଞ୍ଚିତ ଥିଲା। ଧାନ୍ୟର ଢେର ପର୍ବତ ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ସେହି ପର୍ବତସଦୃଶ ଢେରକୁ ମଧୁ ଓ କ୍ଷୀର ବହନ କରୁଥିବା ଶୁଭ ନଦୀମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ପର୍ବତମାନଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଘିଅର କୁଣ୍ଡ ଓ ଡାଲିର କୂଆ ଭରିଥିଲା। ସେଠାରେ ଅନେକ ନଦୀରେ ଫେନର ସ୍ଥାନରେ ଦହି, ଏବଂ ଜଳର ସ୍ଥାନରେ ଗୁଡ଼ର ମିଠା ରସ ବହୁଥିଲା।
Verse 636
तस्मात्तु मान्धातेत्येवं नाम तस्याद्भधुतं कृतम् । तदनन्तर इन्द्रकी अंगुलियोंसे अमृतमय दूध प्रकट हो गया; क्योंकि इन्द्रने करूणावश 'मां धास्यति” (मेरा दूध पीयेगा) ऐसा कहकर उसपर कृपा की थी
ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ନାମ ‘ମାନ୍ଧାତା’ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଙ୍ଗୁଳିରୁ ଅମୃତମୟ ଦୁଧ ପ୍ରକଟ ହେଲା; କାରଣ କରୁଣାବଶତଃ ଇନ୍ଦ୍ର ‘ମାଂ ଧାସ୍ୟତି’—ଅର୍ଥାତ୍ ‘ଏହା ମୋ ଦୁଧ ପିବ’—ବୋଲି କହି ତାଙ୍କୁ କୃପା କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ‘ମାନ୍ଧାତା’ ନାମ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The dilemma of sovereign responsibility: whether a ruler’s grief can be ethically meaningful after repeated failures to restrain harmful policy and kin-driven partiality, especially when earlier intervention could have prevented escalation.
Ethical governance requires timely corrective action; delayed recognition of wrongdoing does not undo causal outcomes. Adherence to rāja-dharma and independent judgment must override attachment to factional counsel.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is diagnostic—positioning the war narrative as an ethically conditioned consequence of prior decisions, thereby guiding interpretation rather than promising ritual merit.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.