Shloka 20
Jayadrathasya varaprāptiḥ (जयद्रथस्य वरप्राप्तिः) — Jayadratha’s boon and the restraint of the Pāṇḍava advance
निहतै: क्षत्रियैरश्वेर्वरिणैश्व विशाम्पते । अगम्यरूपा पृथिवी क्षणेनासीत् सुदारुणा,आवश्यक सामग्री, बैठक, ईषादण्ड, बन्धुर, अक्ष, पहिए और जूए चूर-चूर और टुकड़े- टुकड़े होकर गिरे थे। शक्ति, धनुष, खड़्ग, गिरे हुए विशाल ध्वज, ढाल और बाण भी छिज्न- भिन्न होकर सब ओर बिखरे पड़े थे। प्रजानाथ! बहुत-से क्षत्रिय, घोड़े और हाथी भी मारे गये थे। इन सबके कारण वहाँकी भूमि क्षणभरमें अत्यन्त भयंकर और अगम्य हो गयी थी
sañjaya uvāca |
nihatyaiḥ kṣatriyair aśvair variṇaiś ca viśāmpate |
agamyārūpā pṛthivī kṣaṇenāsīt sudāruṇā ||
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପ୍ରଜାନାଥ! ନିହତ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ପତିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱ ଓ ମହାବଳ ଗଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ପୃଥିବୀ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅଗମ୍ୟରୂପ ହୋଇଗଲା। ରଥର ଉପକରଣ—ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ, ଆସନ, ଈଷାଦଣ୍ଡ, ବନ୍ଧୁର, ଅକ୍ଷ, ଚକ୍ର ଓ ଯୁଆ—ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲା। ଶକ୍ତି, ଧନୁ, ଖଡ୍ଗ, ପତିତ ବିଶାଳ ଧ୍ୱଜ, ଢାଳ ଓ ବାଣ ମଧ୍ୟ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇ ସବୁଦିଗରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲା। ଅନେକ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ନିହତ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହି ସବୁ କାରଣରେ ସେଠାର ଭୂମି କ୍ଷଣେ ଅତି ବିକରାଳ ଓ ଦୁର୍ଗମ ହୋଇଉଠିଲା।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the immediate, tangible consequences of mass violence: when battle escalates, the very earth becomes ‘impassable’—a poetic way to show how social order and human movement collapse under slaughter. It invites reflection on restraint and responsibility within kṣatriya-dharma.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that many warriors (and battlefield animals like horses, and in context elephants) have been killed, and the ground is quickly transformed into a horrific, obstructed terrain—choked with the aftermath of combat.