Adhyaya 31
अध्याय ३१ — द्रोणानीके तुमुलसंग्रामः (The Tumultuous Battle around Droṇa’s Formation)
Upa-parva: Droṇācārya-yuddha (Battle against Droṇa) — Bhīma–Droṇa–Karṇa engagement sequence
Saṃjaya reports that Bhīma (Vṛkodara), refusing to tolerate a reverse, strikes Bāhlika and Karṇa with volleys; Droṇa responds with sharp, life-threatening arrows aimed at vital points. Karṇa, Aśvatthāman, and Duryodhana collectively shower Bhīma, who counter-pierces Droṇa, Karṇa, Duryodhana, and Aśvatthāman and advances with a great roar. Seeing Bhīma endangered amid generalized mortality, Yudhiṣṭhira (Ajātaśatru) orders allied warriors—Sātyaki (Yuyudhāna) and the Mādrī-sons (Nakula, Sahadeva) among others—to protect him and to strike at the well-guarded droṇānīka. The battle devolves into mixed-arms chaos: cavalry and chariots collide; elephant charges crush fallen combatants; close-quarters fighting (sword, fist, grappling) appears; dust and blood obscure recognition, producing panic in the fearful. Droṇa rallies and intensifies his assault, while Kṛpa, Karṇa, Aśvatthāman, Jayadratha, Śalya, and others attempt to check the Pandava advance. Arjuna (Phalguna), having defeated the Saṃśaptakas, arrives like a blazing standard and pressures the Kauravas with dense arrow-streams, while observing a restraint toward fleeing or turned-away opponents. Karṇa answers with the Āgneya weapon; Arjuna counters by weapon-to-weapon containment. Dhṛṣṭadyumna, Bhīma, and Sātyaki strike Karṇa; Karṇa cuts their bows; they throw spear-like weapons which he severs. Arjuna kills Karṇa’s brothers (including Śatruṃjaya and Vipāṭa), and Bhīma attacks Karṇa’s ‘wings’ (supporters). Duryodhana, Droṇa, and Jayadratha then extract Karṇa from immediate peril, while the Pandavas continue protective coordination around Sātyaki. The chapter closes with a panoramic, clinical register of casualties across arms and the gradual withdrawal of both sides to camp at sunset.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से पूछते हैं—जब अनीक टूटकर भाग रहे हों और कहीं टिकने का ठिकाना न दिखे, तब उस भगदड़ में द्रोण की सेना कैसे संभली? → संजय बताता है कि भग्न पंक्तियों के बीच भी कौरव-वीर द्रोण की कीर्ति और सुरक्षा के लिए लौट-लौटकर भिड़ते हैं; उधर द्रोण और धृष्टद्युम्न का अद्भुत संग्राम छिड़ता है, जिसकी उपमा कहीं नहीं। → आचार्यपुत्र अश्वत्थामा ज्वलित तेज वाले राजा नील को बाणों से विद्ध कर गिरा देता है—कमल-नेत्र, कमल-सा मुख वाला नील रण में ढह पड़ता है और पाण्डव-सेना में हाहाकार मचता है। → नील-वध से पाण्डव पक्ष विचलित होकर अर्जुन की ओर आश्रय-चिन्ता करता है; अर्जुन दक्षिण भाग में बचे संशप्तकों और नारायणी सेना का कदन करता हुआ मोर्चा संभालता है। → नील के गिरते ही पाण्डव महारथी सोचते हैं—शत्रुओं से रक्षा अब कैसे हो; अर्जुन के दक्षिण मोर्चे पर बढ़ते संहार के बीच अगले टकराव की भूमिका बनती है।
Shlokas
Verse 1
अपन बछ। है २ >> एकत्रिशो< ध्याय: कौरव-पाण्डव-सेनाओंका घमासान युद्ध तथा अभश्रत्थामाके द्वारा राजा नीलका वध धृतराष्ट्र रवाच तेष्वनीकेषु भग्नेषु पाण्डुपुत्रेण संजय | चलितानां द्रुतानां च कथमासीन्मनो हि व:
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ସଞ୍ଜୟ! ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନ ଯେତେବେଳେ ସେହି ସମସ୍ତ ବ୍ୟୂହକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ ଏବଂ ସେନା ଭୟାକୁଳ ହୋଇ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ପଳାଇଲା, ସେତେବେଳେ ତୁମମାନଙ୍କ ମନର ଅବସ୍ଥା କିପରି ଥିଲା?
Verse 2
अनीकानां प्रभग्नानामवस्थानमपश्यताम् । दुष्करं प्रतिसंधानं तन्ममाचक्ष्व संजय
ପଳାଉଥିବା ସେନାମାନଙ୍କୁ ଯେତେବେଳେ ରହିବା ପାଇଁ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରି ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ଆଣିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ତେଣୁ ସଞ୍ଜୟ! ସେ ସମସ୍ତ ସମ୍ବାଦ ମୋତେ ଠିକ୍-ଠିକ୍ କହ।
Verse 3
संजय उवाच तथापि तव पुत्रस्य प्रियकामा विशाम्पते । यश: प्रवीरा लोकेषु रक्षन्तो द्रोणमन्वयु:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପ୍ରଜାନାଥ! ସେନାରେ ଯଦିଓ ଭଗଦଡ଼ ପଡ଼ିଥିଲା, ତଥାପି ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଅନେକ ଲୋକବିଖ୍ୟାତ ବୀର ନିଜ ଯଶକୁ ରକ୍ଷା କରି ସେ ସମୟରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ।
Verse 4
समुद्यतेषु चास्त्रेषु सम्प्राप्ते च युधिष्ठिरे । अकुर्वन्नार्यकर्माणि भैरवे सत्यभीतवत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅସ୍ତ୍ର ଉଠିଥିବାବେଳେ ଏବଂ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯୁଦ୍ଧମଝିରେ ପହଞ୍ଚିଥିବାବେଳେ, ସେଇ ଭୟଙ୍କର କୋଳାହଳ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ନିର୍ଭୟ ଭଳି ହୋଇ ଆର୍ୟଧର୍ମାନୁକୂଳ ପୌରୁଷ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—ଯେପରି ତାଙ୍କ ମନରେ ଭୟର ସ୍ଥାନ ନାହିଁ।
Verse 5
अन्तरं भीमसेनस्य प्रापतन्नमितौजस: । सात्यकेश्वचैव वीरस्य धृष्टद्युम्नस्य वा विभो
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ଅମିତ ପରାକ୍ରମୀ କୌରବ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଭୀମସେନ, ସାତ୍ୟକି କିମ୍ବା ବୀର ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ଅଳ୍ପ ଅବକାଶ (ଅନ୍ତର) ମିଳୁଥିଲା, ସେଇ ସୁଯୋଗ ଧରି ପାଣ୍ଡବ-ସେନା ଉପରେ ଝପଟି ପଡୁଥିଲେ।
Verse 6
द्रोणं द्रोणमिति क्रूरा: पडचाला: समचोदयन् । मा द्रोणमिति पुत्रास्ते कुरून् सर्वानचोदयन्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କ୍ରୂର ସ୍ୱଭାବର ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି “ଦ୍ରୋଣ! ଦ୍ରୋଣ!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ—ଅର୍ଥାତ “ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଧର, ବନ୍ଦୀ କର।” ଏହି ସମୟରେ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ସମସ୍ତ କୁରୁମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଉଥିଲେ—“ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଶତ୍ରୁହାତକୁ ପଡିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।”
Verse 7
द्रोणं द्रोणमिति होके मा द्रोणमिति चापरे । कुरूणां पाण्डवानां च द्रोणद्यूतमवर्तत
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏକ ପଟେ “ଦ୍ରୋଣ! ଦ୍ରୋଣ!” ବୋଲି ହୁଙ୍କାର, ଅନ୍ୟ ପଟେ କେହି “ଦ୍ରୋଣ ନୁହେଁ!” ବୋଲି ପ୍ରତିହୁଙ୍କାର। ଏଭଳି ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପଣ କରି କୁରୁ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଏକ ଘୋର ଜୁଆ ପରି ଚାଲିଲା।
Verse 8
यं यं प्रमथते द्रोण: पञ्चालानां रथव्रजम् | तत्र तत्र तु पाज्चाल्यो धृष्टद्युम्नो5भ्यवर्तत
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପାଞ୍ଚାଳମାନଙ୍କ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ରଥସମୂହକୁ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ସେଠା ସେଠାରେ ପାଞ୍ଚାଳରାଜକୁମାର ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ପୁନଃପୁନଃ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିଲେ।
Verse 9
तथा भागविपर्यसे: संग्रामे भैरवे सति । वीरा: समासदन् वीरान् कुर्वन्तो भैरवं रवम्
ଏହିପରି ଭାଗବିଭାଗର ବିପର୍ୟୟରେ ଭୟଙ୍କର ସଙ୍ଗ୍ରାମ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ଉଭୟ ପକ୍ଷର ବୀରମାନେ ଭୀଷଣ ଗର୍ଜନ କରି କରି ନିକଟକୁ ଆସି ପ୍ରତିପକ୍ଷ ବୀରମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 10
अकम्पनीया: शत्रूणां बभूवुस्तत्र पाण्डवा: | अकम्पयन्ननीकानि स्मरन्त: क्लेशमात्मन:,उस समय पाण्डवोंको शत्रुदलके लोग विचलित न कर सके। वे अपनेको दिये गये क्लेशोंको याद करके आपके सैनिकोंको कँपा रहे थे
ସେଠାରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅକମ୍ପନୀୟ ହେଲେ। ନିଜେ ଭୋଗିଥିବା କ୍ଲେଶକୁ ସ୍ମରଣ କରି ସେମାନେ ତୁମ ସେନାବ୍ୟୂହକୁ କମ୍ପାଇ ଦେଉଥିଲେ।
Verse 11
ते त्वमर्षवशं प्राप्ता हवीमन्त: सत्त्वचोदिता: । त्यक्त्वा प्राणान् न्यवर्तन्त घ्नन्तो द्रोणं महाहवे
ସେମାନେ ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ପ୍ରେରଣାରେ ଚାଳିତ ଏବଂ ତୀବ୍ର ଅମର୍ଷର ବଶରେ ପଡ଼ି, ପ୍ରାଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇଛୁ ବୋଲି ମନେ କରି, ସେଇ ମହାସମରରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଘାତ କରିବାକୁ ପୁଣି ଫେରିଲେ।
Verse 12
अयसामिव सम्पात: शिलानामिव चाभवत् | दीव्यतां तुमुले युद्धे प्राणेमिततेजसाम्
ସେଇ ତୁମୁଳ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରାଣକୁ ପଣ କରି ଖେଳୁଥିବା ଅମିତତେଜସ୍ବୀ ବୀରମାନଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ଲୋହା ଲୋହା ସହ ଟକ୍କର ଖାଇବା ପରି, ପଥର ପଥର ସହ ଧକ୍କା ଖାଇବା ପରି ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲା।
Verse 13
नतु स््मरन्ति संग्राममपि वृद्धास्तथाविधम् । दृष्टपूर्व महाराज श्रुतपूर्वमथापि वा,महाराज! बड़े-बूढ़े लोग भी पहलेके देखे अथवा सुने हुए किसी भी वैसे संग्रामका स्मरण नहीं करते हैं
ମହାରାଜ! ବୃଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ସଙ୍ଗ୍ରାମକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ନ ପୂର୍ବେ ଦେଖିଥିବା, ନ ପରମ୍ପରାରେ ଶୁଣିଥିବା।
Verse 14
प्राकम्पतेव पृथिवी तस्मिन् वीरावसादने । निवर्तता बलौघेन महता भारपीडिता,वीरोंका विनाश करनेवाले उस युद्धमें लौटते हुए विशाल सैनिकसमूहके महान् भारसे पीड़ित हो यह पृथ्वी काँपने-सी लगी
ବୀରବିନାଶକ ସେହି ଯୁଦ୍ଧରେ ପଛକୁ ଫେରୁଥିବା ବିଶାଳ ସେନାସମୂହର ମହାଭାରରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ପୃଥିବୀ ଯେନ କମ୍ପିତ ହେଲା।
Verse 15
घूर्णतो5पि बलौघस्य दिवं स्तब्ध्वेव नि:स्वन: । अजाततशधत्रोस्तत्सैन्यमाविवेश सुभैरव:
ସେଠାରେ ଚାରିଦିଗରେ ଘୂରୁଥିବା ସେନାସମୂହର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର କୋଳାହଳ ଆକାଶକୁ ଯେନ ସ୍ତବ୍ଧ କରି, ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସେନାରେ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଗଲା।
Verse 16
समासाद्य तु पाण्डूनामनीकानि सहस्रश: । द्रोणेन चरता संख्ये प्रभग्नानि शितै: शरै:,रणभूमिमें विचरते हुए द्रोणाचार्यने पाण्डव-सेनामें प्रवेश करके अपने तीखे बाणोंद्वारा सहस्रों सैनिकोंके पाँव उखाड़ दिये
ରଣଭୂମିରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ବ୍ୟୂହରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିଜ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରଦ୍ୱାରା ସହସ୍ର ସହସ୍ର ସେନାପଙ୍କ୍ତିକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ।
Verse 17
तेषु प्रमथ्यमानेषु द्रोणेनाद्भुतकर्मणा । पर्यवारयदासाद्य द्रोणं सेनापति: स्वयम्
ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମଦ୍ୱାରା ସେହି ସେନାମାନେ ମଥିତ ହୋଇ ଭଙ୍ଗୁର ହେଉଥିବାବେଳେ, ସେନାପତି ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ସ୍ୱୟଂ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ।
Verse 18
तदद्भुतम भूद् युद्ध द्रोणपाउचालयोस्तथा । नैव तस्योपमा काचिदिति मे निश्चिता मति:,वहाँ द्रोणाचार्य और धृष्टद्युम्नमें अद्भुत युद्ध होने लगा, जिसकी कहीं कोई तुलना नहीं थी, यह मेरा निश्चित मत है
ସେଠାରେ ଦ୍ରୋଣ ଓ ପାଞ୍ଚାଳବୀର (ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ) ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ତାହାର କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଉପମା ନାହିଁ—ଏହା ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ମତ।
Verse 19
ततो नीलो5नलप्रख्यो ददाह कुरुवाहिनीम् । शरस्फुलिड्जश्चापार्चिर्दहन् कक्षमिवानल:
ତେବେ ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ନୀଳ କୁରୁସେନାକୁ ଦହିବାକୁ ଲାଗିଲା। ତାହାର ଶରଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ପରି ଉଡୁଥିଲା, ଧନୁଷ ଥିଲା ପ୍ରସାରିତ ଶିଖା ସମ; ଦାବାଗ୍ନି ଶୁଖିଲା ଘାସକୁ ଗ୍ରାସ କରେ ଯେପରି, ସେପରି ସେ ସେନାକୁ ଭସ୍ମ କରୁଥିଲା।
Verse 20
त॑ दहन्तमनीकानि द्रोणपुत्र: प्रतापवान् । पूर्वाभिभाषी सुश्लक्ष्णं स्मयमानो5भ्यभाषत
ତାକୁ ଯୁଦ୍ଧବ୍ୟୂହଗୁଡ଼ିକୁ ଦହୁଥିବା ଦେଖି ପ୍ରତାପୀ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା—ଯିଏ ପ୍ରଥମେ କଥା ଆରମ୍ଭ କରେ—ହସିମୁହେଁ ମୃଦୁ ଓ ସୁଶ୍ଳକ୍ଷ୍ଣ ବଚନରେ ତାକୁ କହିଲା।
Verse 21
नील किं बहुभिर्दग्वैस्तव योधे: शरार्चिषा । मयैकेन हि युध्यस्व क्रुद्ध: प्रहर चाशु माम्
“ହେ ନୀଳ! ତୋର ଏତେ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କୁ ଶରଜ୍ୱାଳାରେ ଦହି ତୁମର କ’ଣ ଲାଭ? ମୋ ଏକା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର; କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ମୋପରେ ପ୍ରହାର କର।”
Verse 22
तं पद्मनिकराकारं पद्मपत्रनिभेक्षणम् | व्याकोशपदञ्माभमुखो नीलो विव्याध सायकै:
ପଦ୍ମଗୁଚ୍ଛ ପରି ଶୋଭାମୟ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ନୟନବାନ, ଏବଂ ବିକଶିତ ପଦ୍ମ ପରି ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାକୁ ନୀଳ ନିଜ ବାଣଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ଧ କଲା।
Verse 23
तेनापि विद्ध:ः सहसा दौणिर्भल्लै: शितैस्त्रिभि: । धनुर्ध्वजं च छत्र॑ं च द्विषतः स न्यकृन्तत
ତାହାର ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ସହସା ତିନିଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଭଲ୍ଲବାଣରେ ଶତ୍ରୁ ନୀଳର ଧନୁଷ, ଧ୍ୱଜ ଓ ଛତ୍ରକୁ କାଟି ଫେଲିଲା।
Verse 24
स प्लुतः स्यन्दनात्तस्मान्नीलश्चर्मवरासि भृत् । द्रौणायने: शिर: कायाद्धतुमैच्छत् पतत्रिवत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତେବେ ନୀଳ ଢାଳ ଓ ଉତ୍ତମ ଖଡ଼୍ଗ ଧାରଣ କରି ସେହି ରଥରୁ ଲାଫି ପଡ଼ିଲା। ଯେପରି ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଶିକାରକୁ ଧରିବାକୁ ଝପଟେ, ସେପରି ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ଧଡ଼ରୁ ମୁଣ୍ଡ କାଟି ନେବାକୁ ସେ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା।
Verse 25
तस्योन्नतांसं सुनसं शिर: कायात् सकुण्डलम् | भल्लेनापाहरद् द्रौणि: स्मयमान इवानघ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନିଷ୍ପାପ ରାଜନ୍! ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ଯେନେ ହସୁଥିବା ପରି ଭଲ୍ଲ-ବାଣରେ ପ୍ରହାର କରି, ଉଚ୍ଚ କାନ୍ଧ, ସୁନ୍ଦର ନାସିକା ଓ କୁଣ୍ଡଳ-ଶୋଭିତ ନୀଳଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଧଡ଼ରୁ କାଟି ଫେଲାଇଲେ।
Verse 26
सम्पूर्णचन्द्राभमुख: पद्मपत्रनिभेक्षण: । प्रांशुरुत्पलपत्राभो निहतो न्यपतद् भुवि
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସମ କାନ୍ତିମୟ ମୁଖ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସମ ସୁନ୍ଦର ନୟନ, ଉଚ୍ଚ ଦେହଯଷ୍ଟି ଓ ନୀଳପଦ୍ମପତ୍ର ସମ ଶ୍ୟାମ ଅଙ୍ଗକାନ୍ତି ଥିବା ରାଜା ନୀଳ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ହାତରେ ହତ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 27
ततः प्रविव्यथे सेना पाण्डवी भूशमाकुला । आचार्यपुत्रेण हते नीले ज्वलिततेजसि,आचार्यपुत्रके द्वारा प्रजजलित तेजवाले राजा नीलके मारे जानेपर पाण्डव-सेना अत्यन्त व्याकुल और व्यथित हो उठी
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଆଚାର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱଲିତ ତେଜସ୍ବୀ ରାଜା ନୀଳ ହତ ହେବାରୁ ପାଣ୍ଡବ ସେନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକୁଳ-ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ପଡ଼ିଲା।
Verse 28
अचिन्तयंश्न ते सर्वे पाण्डवानां महारथा: । कथं नो वासविस्त्रायाच्छत्रुभ्य इति मारिष,आर्य! उस समय समस्त पाण्डव महारथी यह सोचने लगे कि इन्द्रकुमार अर्जुन शत्रुओंके हाथसे हमारी रक्षा कैसे कर सकते हैं?
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଆର୍ୟ! ସେତେବେଳେ ପାଣ୍ଡବପକ୍ଷର ସମସ୍ତ ମହାରଥୀ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ବାସବୀପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ହାତରୁ ଆମକୁ କିପରି ରକ୍ଷା କରିବେ?”
Verse 29
दक्षिणेन तु सेनाया: कुरुते कदनं बली । संशप्तकावशेषस्यथ नारायणबलस्य च,वे बलवान् अर्जुन तो इस सेनाके दक्षिण भागमें बचे-खुचे संशप्तकों और नारायणी सेनाके सैनिकोंका संहार कर रहे हैं
ତେବେ ପ୍ରବଳ ଅର୍ଜୁନ ସେନାର ଦକ୍ଷିଣ ପକ୍ଷରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ସଂଶପ୍ତକମାନଙ୍କୁ ଓ ନାରାୟଣୀ ବଳର ଯୋଧାମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରୁଥିଲେ।
Verse 31
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि नीलवधे एकत्रिंशो5ध्याय: ।। ३३ |। इस प्रकार श्रीमह्ा भारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत संशप्तकवधपर्वमें नीलवधविषयक इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ସଂଶପ୍ତକବଧପର୍ବରେ ନୀଳବଧ ବିଷୟକ ଏକତ୍ରିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes relentless tactical pressure with norms of restraint: Arjuna’s choice not to strike certain fleeing/turned-away opponents is explicitly framed as adherence to yodha-vrata even as the larger battle becomes increasingly indiscriminate and confused.
Leadership is shown as both protective and strategic: Yudhiṣṭhira’s directive to reinforce Bhīma demonstrates duty of care within alliance warfare, while the repeated astra-countering emphasizes disciplined containment over uncontrolled escalation.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is achieved through Saṃjaya’s panoramic reportage, using battlefield imagery to underscore impermanence, the cost of policy decisions, and the fragility of order under extreme conditions.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.