Adhyaya 170
द्रौणिप्रतिज्ञा–नारायणास्त्रवर्णनम् (Drauṇi’s Vow and the Description of the Nārāyaṇāstra)
Upa-parva: Nārāyaṇāstra-prayoga (Episode of the Nārāyaṇa Weapon’s Deployment)
Saṃjaya reports that Aśvatthāman wreaks severe devastation upon opponents, likened to end-time destruction. He reiterates a vow before Dhṛtarāṣṭra’s son (Duryodhana), prompting a renewed convergence of Kuru and Pāṇḍava forces. Amid heightened martial sound and imagery, Drauṇi deploys the Nārāyaṇāstra against the Pāṇḍava–Pāñcāla host; countless blazing projectiles and weapon-forms fill the sky, and the astra intensifies in response to resistance. The Pāṇḍava side experiences acute fear as casualties mount. Yudhiṣṭhira, overwhelmed, issues instructions for withdrawal and even expresses self-destructive despair. Kṛṣṇa (Vāsudeva) intervenes with a technical countermeasure: all should lay down weapons and dismount, since the astra targets those who resist. Bhīma refuses the counsel and attempts direct opposition, whereupon the astra’s force increases; the army largely complies by disarming and dismounting, causing the weapon’s pressure to fall away from them while concentrating upon Bhīma, who becomes obscured by blazing energy as the chapter closes.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को रात्रियुद्ध के भीतर उठती नई मुठभेड़ों का वृत्तांत सुनाते हैं—शतानीक का चित्रसेन से सामना, वृषसेन का द्रुपद (यज्ञसेन) पर प्रहार, और प्रतिविन्ध्य का दुःशासन से टकराव। → तीर-प्रतितीर की वर्षा में शतानीक और चित्रसेन एक-दूसरे को बार-बार बेधते हैं; उधर वृषसेन क्रुद्ध होकर यज्ञसेन की छाती में अनेक तीक्ष्ण बाण उतारता है। रात्रि का अंधकार, थकान और भ्रम युद्ध को और निर्दय बनाते हैं। → एक महारथी का धनुष कट जाता है, घोड़े-सारथि मारे जाते हैं और वह विरथ होकर भी तुरंत हार्दिक्य (कृतवर्मा) के रथ पर चढ़कर युद्ध में लौट आता है—रात्रियुद्ध में जीवन-मरण की डोर एक क्षण में टूटती और फिर किसी दूसरे रथ से बंध जाती है। → सारथियों की चतुराई और रथ-परिवर्तन से मोर्चे संभलते हैं; प्रतिविन्ध्य अपने तीक्ष्ण बाणों से घोड़ों को गिराकर दुष्कर पराक्रम दिखाता है। पर निर्णायक विजय किसी एक पक्ष की नहीं—रात्रि के भीतर युद्ध चलता रहता है। → निशीथ के दारुण समय में ‘यमराष्ट्रविवर्धन’ जैसा घोर संग्राम और भड़क उठता है—अगले क्षण किसका रथ टूटेगा, किसका तेज बुझ जाएगा, यह अनिश्चित रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रा बछ। अंक अष्टषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय: शतानीकके द्वारा चित्रसेनकी और वृषसेनके द्वारा द्रुपदकी पराजय तथा प्रतिविन्ध्य एवं दुःशासनका युद्ध संजय उवाच शतानीकं शरैस्तूर्ण निर्दहन्तं चमूं तव । चित्रसेनस्तव सुतो वारयामास भारत
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ନକୁଳପୁତ୍ର ଶତାନୀକ ନିଜ ବାଣାଗ୍ନିରେ ତୁମ ସେନାକୁ ଯେନ ଦହିଦେଉଛି ଏମିତି ଶୀଘ୍ର ଆଗେଇ ଆସୁଥିଲା। ତାକୁ ତୁମ ପୁତ୍ର ଚିତ୍ରସେନ ରୋକିଦେଲା।
Verse 2
नाकुलिकश्रित्रसेनं तु विदृध्वा पजचभिराशुगै: । सतुतंप्रतिविव्याध दशभिर्निशितै: शरैः,शतानीकने चित्रसेनको पाँच बाण मारे। चित्रसेनने भी दस पैने बाण मारकर बदला चुकाया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନକୁଳପୁତ୍ର ଶତାନୀକ ଶ୍ରିତ୍ରସେନଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚଟି ଦ୍ରୁତ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କଲେ। ତାପରେ ଚିତ୍ରସେନ ଦଶଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରରେ ଶତାନୀକଙ୍କୁ ଆହତ କରି ପ୍ରତିଘାତ ଦେଲେ।
Verse 3
चित्रसेनो महाराज शतानीकं पुनर्युधि । नवभिर्निशितैर्बाणैराजघान स्तनान्तरे,महाराज! चित्रसेनने युद्धस्थलमें पुनः नौ तीखे बाणोंद्वारा शतानीककी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍ରସେନ ପୁନର୍ବାର ନଅଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଶତାନୀକଙ୍କ ବକ୍ଷଦେଶକୁ ଆଘାତ କଲେ।
Verse 4
नाकुलिस्तस्य विशिखैर्वर्म संनतपर्वभि: । गात्रात् संच्यावयामास तदद्भुतमिवाभवत्,तब नकुलपुत्रने झुकी हुई गाँठवाले अनेक बाण मारकर चित्रसेनके शरीरसे उसके कवचको काट गिराया। वह अद्धभुत-सा कार्य हुआ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ନକୁଳପୁତ୍ର ଝୁକା ଗଠିଯୁକ୍ତ ଅନେକ ଶରରେ ପ୍ରହାର କରି ତାଙ୍କ ଦେହରୁ କବଚକୁ ଖସାଇ ଦେଲେ; ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ ପରି ଲାଗିଲା।
Verse 5
सो<पेतवर्मा पुत्रस्ते विरराज भृशं नृप । उत्सृज्य काले राजेन्द्र निर्मोकमिव पन्नग:,नरेश्वर! राजेन्द्र! कवच कट जानेपर आपका पुत्र चित्रसेन समयपर केंचुल छोड़नेवाले सर्पके समान अत्यन्त सुशोभित हुआ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ନୃପ! ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! କବଚ ଖସିଗଲାପରେ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅପେତବର୍ମା (ଚିତ୍ରସେନ) ସମୟରେ ଖୋଲ ଛାଡ଼ୁଥିବା ସର୍ପ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
Verse 6
ततोअस्य निशितैर्बाणैर्थ्वजं चिच्छेद नाकुलि: । धनुश्वैव महाराज यतमानस्य संयुगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ପାଇଁ ଯତ୍ନଶୀଳ ଚିତ୍ରସେନଙ୍କ ଧ୍ୱଜକୁ ଓ ତାଙ୍କ ଧନୁଷକୁ ମଧ୍ୟ ନକୁଳପୁତ୍ର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ କାଟିଦେଲେ।
Verse 7
स च्छिन्नधन्वा समरे विवर्मा च महारथ: । धनुरन्यन्महाराज जग्राहारिविदारणम्,राजेन्द्र! समरांगणमें धनुष और कवच कट जानेपर महारथी चित्रसेनने दूसरा धनुष हाथमें लिया, जो शत्रुको विदीर्ण करनेमें समर्थ था
ସମରରେ ଧନୁ କଟିଯାଇ ଓ କବଚ ଛିଣ୍ଡିଗଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହାରାଜ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ସେ ମହାରଥୀ ଶତ୍ରୁବିଦାରକ ଅନ୍ୟ ଧନୁ ଧରିଲା।
Verse 8
ततस्तूर्ण चित्रसेनो नाकुलिं नवभि: शरै: | विव्याध समरे क्रुद्धो भरतानां महारथ:,उस समय समरभूमिमें कुपित हुए भरतकुलके महारथी वीर चित्रसेनने नकुलपुत्र शतानीकको नौ बाणोंसे घायल कर दिया
ତାପରେ ସମରରେ କ୍ରୁଦ୍ଧ ଓ ତ୍ୱରିତ ଭରତବଂଶୀ ମହାରଥୀ ଚିତ୍ରସେନ ନକୁଳପୁତ୍ର ଶତାନୀକକୁ ନବ ଶରରେ ବିଦ୍ଧ କଲା।
Verse 9
शतानीको<थ संक्रुद्धश्चित्रसेनस्थ मारिष । जघान चतुरो वाहान् सारथिं च नरोत्तम:,माननीय नरेश! तब अत्यन्त कुपित हुए नरश्रेष्ठ शतानीकने चित्रसेनके चारों घोड़ों और सारथिको मार डाला
ତେବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଦ୍ଧ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶତାନୀକ ଚିତ୍ରସେନର ଚାରି ଘୋଡ଼ାକୁ ଓ ତାହାର ସାରଥିକୁ ମଧ୍ୟ ନିହତ କଲା।
Verse 10
अवलप्लुत्य रथात् तस्माच्चित्रसेनो महारथ: । नाकुलिं पञ्चविंशत्या शराणामार्दयद् बली,तब बलवान महारथी चित्रसेनने उस रथसे कूदकर नकुलपुत्र शतानीकको पचीस बाण मारे
ତେବେ ବଳବାନ ମହାରଥୀ ଚିତ୍ରସେନ ସେଇ ରଥରୁ ଲାଫି ପଡ଼ି ନକୁଳପୁତ୍ର ଶତାନୀକକୁ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଶରରେ ଆଘାତ କଲା।
Verse 11
तस्य तत्कुर्वत: कर्म नकुलस्य सुतो रणे । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद चापं रत्नविभूषितम्,यह देख रणक्षेत्रमें नकुलपुत्रने पूर्वोक्त कर्म करनेवाले चित्रसेनके रत्नविभूषित धनुषको एक अर्धचन्द्राकार बाणसे काट डाला
ସେ ଏହି କର୍ମ କରୁଥିବାବେଳେ ରଣରେ ନକୁଳପୁତ୍ର ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର ଶରଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ରସେନର ରତ୍ନବିଭୂଷିତ ଧନୁକୁ କାଟିଦେଲା।
Verse 12
सच्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वनो हतसारथि: । आरुरोह रथं तूर्ण हार्दिक्यस्य महात्मन:,धनुष कट गया, घोड़े और सारथि मारे गये और वह रथहीन हो गया। उस अवस्थामें चित्रसेन तुरंत भागकर महामना कृतवर्माके रथपर जा चढ़ा
ଧନୁ କଟାଯାଇ, ରଥ ହରାଇ, ଘୋଡ଼ା ହତ ଓ ସାରଥି ନିହତ ହେବାରୁ ସେ ରଥହୀନ ହେଲା; ତେବେ ସେ ଶୀଘ୍ରେ ମହାତ୍ମା ହାର୍ଦିକ୍ୟ (କୃତବର୍ମା)ଙ୍କ ରଥରେ ଚଢ଼ିଗଲା।
Verse 13
ट्रुपदं तु सहानीकं द्रोणप्रेप्सुं महारथम् । वृषसेनो<भ्ययात् तूर्ण किर|ञ्शरशतैस्तदा
ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବାକୁ ସେନାସହ ଆଗେଇ ଆସୁଥିବା ମହାରଥୀ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ଉପରେ ବୃଷସେନ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦ୍ରୁତ ଆକ୍ରମଣ କଲା ଏବଂ ସେତେବେଳେ ଶତଶତ ଶର ବର୍ଷା କଲା।
Verse 14
यज्ञसेनस्तु समरे कर्णपुत्रं महारथम् । षष्ट्या शराणां विव्याध बाह्दवोरुगसि चानघ,निष्पाप नरेश! समरांगणमें राजा यज्ञसेन (द्रुपद)-ने महारथी कर्णपुत्र वृषसेनकी छाती और भुजाओंमें साठ बाण मारे
ନିଷ୍ପାପ ନରେଶ! ସମରରେ ଯଜ୍ଞସେନ (ଦ୍ରୁପଦ) କର୍ଣ୍ଣପୁତ୍ର ମହାରଥୀ ବୃଷସେନଙ୍କୁ ଷାଠିଏ ଶରରେ ଭୁଜା ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 15
वृषसेनस्तु संक्रुद्धो यज्ञसेनं रथे स्थितम् । बहुभि: सायकैस्ती3्ष्णराजघान स्तनान्तरे,तब वृषसेन अत्यन्त कुपित होकर रथपर बैठे हुए यज्ञसेनकी छातीमें बहुत-से पैने बाण मारे
ତେବେ ବୃଷସେନ କ୍ରୋଧାନ୍ଧ ହୋଇ ରଥରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଯଜ୍ଞସେନଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଅନେକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସାୟକ ମାରିଲା।
Verse 16
तावुभौ शरनुन्नाज़ौ शरकण्टकितौ रणे । व्यभ्राजेतां महाराज श्वाविधौ शललैरिव
ମହାରାଜ! ରଣରେ ସେ ଦୁହେଁ ଶରବିଦ୍ଧ ହୋଇ, ଶରରୂପ କଣ୍ଟକରେ ଆବୃତ, ଶଲାକାଭରା ଦୁଇ ସାହି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
Verse 17
रुक्मपुड्खीै: प्रसन्नाग्रै: शरैश्छिन्नतनुच्छदौ । रुधिरीघपरिक्लिन्नौ व्यभ्राजेतां महामृथे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ମହାସମରରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଙ୍ଖଯୁକ୍ତ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ରବାଣ ଦ୍ୱାରା ଦୁହେଁର କବଚ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହେଲା। ରକ୍ତଧାରାରେ ଭିଜିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦୁଇ ବୀର ଅଦ୍ଭୁତ, ଭୟଙ୍କର ଦୀପ୍ତିରେ ଜ୍ଵଳିଲେ।
Verse 18
तपनीयनिभौ चित्रौ कल्पवृक्षाविवाद्भुतौ । किंशुकाविव चोत्फुल्लौ व्यकाशेतां रणाजिरे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଣାଙ୍ଗଣରେ ସେ ଦୁହେଁ ତପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ବିଚିତ୍ର, କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ପରି ଅଦ୍ଭୁତ, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲିଥିବା କିଂଶୁକ (ପଲାଶ) ବୃକ୍ଷ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।
Verse 19
वृषसेनस्ततो राजन ट्रुपदं नवभि: शरै: | विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या पुनरन्यैस्त्रिभिस्त्रिभि:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ତାପରେ ବୃଷସେନ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କୁ ନବଟି ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କଲା; ପୁନଃ ସତରିଟି ବାଣରେ ଅଧିକ ଆଘାତ କଲା, ଏବଂ ପରେ ଅନ୍ୟ ବାଣ ତିନି-ତିନି କରି ପୁନର୍ବାର ପ୍ରହାର କଲା।
Verse 20
तत:ः शरसहस्राणि विमुज्चन् विवभौ तदा । कर्णपुत्रो महाराज वर्षमाण इवाम्बुद:,महाराज! तदनन्तर सहस्रों बाणोंका प्रहार करता हुआ कर्णपुत्र वृषसेन जलकी वर्षा करनेवाले मेघके समान सुशोभित होने लगा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ତାପରେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ବାଣ ଛାଡ଼ୁଥିବା କର୍ଣ୍ଣପୁତ୍ର ବୃଷସେନ ବର୍ଷା କରୁଥିବା ମେଘ ପରି ଶୋଭିତ ହେଲା।
Verse 21
इससे क्रोधमें भरे हुए राजा द्रपदने एक पानीदार पैने भल्लसे वृषसेनके धनुषके दो टुकड़े कर डाले
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତେବେ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜା ଦ୍ରୁପଦ ଚମକୁଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଭଲ୍ଲବାଣରେ ବୃଷସେନଙ୍କ ଧନୁଷକୁ ଦୁଇ ଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ।
Verse 22
सोअन्यत् कार्मुकमादाय रुक्मबद्धं नवं दृढम् । तूणादाकृष्य विमलं भल्लं पीत॑ शितं दृढम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତେବେ ବୃଷସେନ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ବନ୍ଧା ନୂତନ ଓ ଦୃଢ଼ ଅନ୍ୟ ଧନୁଷ ହାତରେ ନେଲା। ସେ ତୂଣୀରୁ ନିର୍ମଳ, ଝଲମଲ, ପୀତବର୍ଣ୍ଣ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭଲ୍ଲ ଶର ଟାଣି ବାହାର କଲା। ଧନୁଷରେ ଲଗାଇ କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟାଣି, ସମସ୍ତ ସୋମକଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି, ରାଜା ଦ୍ରୁପଦଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ସେ ଭଲ୍ଲ ଛାଡ଼ିଲା।
Verse 23
द्रपदस्तु ततः क्रुद्धो वृषसेनस्य कार्मुकम् । द्विधा चिच्छेद भललेन पीतेन निशितेन च
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ଦ୍ରୁପଦ ପୀତବର୍ଣ୍ଣ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଭଲ୍ଲ ଶରରେ ବୃଷସେନଙ୍କ ଧନୁଷକୁ ଦୁଇ ଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ। ତାହାପରେ ବୃଷସେନ ଅନ୍ୟ ଧନୁଷ ଯୋଡ଼ି, ଦ୍ରୁପଦଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟାଣି, ସମସ୍ତ ସୋମକଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି ଶର ଛାଡ଼ିଲା।
Verse 24
हृदयं तस्य भित्त्वाच जगाम वसुधातलम् । कश्मलं प्राविशद् राजा वृषसेनशराहत:,वह भल्ल्ल ट्रपदकी छाती छेदकर धरतीपर जा गिरा। वृषसेनके उस भललसे आहत होकर राजा ट्रुपद मूर्च्छित हो गये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ଭଲ୍ଲ ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଭେଦି ଭୂମିତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲା। ବୃଷସେନଙ୍କ ଶରାଘାତରେ ଆହତ ରାଜା ମୋହରେ ଆବୃତ ହୋଇ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 25
सारथिस्तमपोवाह स्मरन् सारथिचेष्टितम् । तस्मिन् प्रभग्ने राजेन्द्र पजचालानां महारथे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ପାଞ୍ଚାଳମାନଙ୍କ ସେଇ ମହାରଥୀ (ଦ୍ରୁପଦ) ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଭଙ୍ଗ ହେଲେ, ସାରଥି ସାରଥି-କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସ୍ମରି ତାଙ୍କୁ ସେଠାରୁ ହଟାଇ ନେଲା।
Verse 26
ततस्तु द्रुपदानीकं शरैश्छिन्नतनुच्छदम् । सम्प्राद्रवत् तदा राजन् निशीथे भैरवे सति
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ, ହେ ରାଜନ୍! ଶରବର୍ଷରେ ଶରୀର ଓ କବଚ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ସେନାଦଳ, ସେଇ ଭୟଙ୍କର ନିଶୀଥ କାଳରେ ଭାଙ୍ଗି ପଳାଇଗଲା।
Verse 27
राजेन्द्र! तब सारथि अपने कर्तव्यका स्मरण करके उन्हें रणभूमिसे दूर हटा ले गया। पांचालोंके महारथी द्रपदके हट जानेपर बाणोंसे कटे हुए कवचवाली द्रुपदकी सारी सेना उस भयंकर आधीरातके समय वहाँसे भाग चली ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ତେବେ ସାରଥି ନିଜ ଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ରଣଭୂମିରୁ ଦୂରେ ହଟାଇ ନେଲା। ପାଞ୍ଚାଳମାନଙ୍କ ମହାରଥୀ ଦ୍ରୁପଦ ପଛକୁ ହଟିଯିବା ପରେ, ବାଣରେ କଟା-ଛିନ୍ନ କବଚଧାରୀ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ସମଗ୍ର ସେନା ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଅର୍ଧରାତ୍ରି ସମୟରେ ସେଠାରୁ ପଳାଇଗଲା। ପଳାଉଥିବା ସୈନିକମାନେ ଫେଙ୍କିଦେଇଥିବା ମଶାଳଗୁଡ଼ିକ ସବୁଦିଗରେ ଜ୍ୱଳୁଥିଲା; ସେମାନଙ୍କ ଆଲୋକରେ, ହେ ରାଜନ, ସେଇ ଭୂମି ମେଘହୀନ ଆକାଶରେ ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ର ଭରିଥିବା ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
Verse 28
तथाडूुदैर्निपतितैव्यराजत वसुंधरा । प्रावृट्काले महाराज विद्युदूभिरिव तोयद:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ବୀରମାନଙ୍କର ପଡ଼ିଥିବା ଚମକୁଥିବା ବାହୁବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଭୂମି ଏମିତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଯେପରି ବର୍ଷାକାଳରେ ବିଜୁଳିର ଚମକରେ ମେଘ ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
Verse 29
ततः कर्णसुतात् त्रस्ता: सोमका विद्रदुद्रुव॒ुः । यथेन्द्रभयवित्रस्ता दानवास्तारकामये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ କର୍ଣ୍ଣପୁତ୍ରଙ୍କ ଭୟରେ ତ୍ରସ୍ତ ସୋମକମାନେ ଶୀଘ୍ର ପଳାଇଗଲେ; ଯେପରି ତାରକାମୟ ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ଇନ୍ଦ୍ରଭୟରେ ଦାନବମାନେ ଛିଟିଯାଇଥିଲେ।
Verse 30
तदनन्तर कर्णपुत्र वृषसेनके भयसे त्रस्त हो सोमकवंशी क्षत्रिय उसी प्रकार भागने लगे, जैसे तारकामय संग्राममें इन्द्रके भयसे डरे हुए दानव भागे थे ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତା’ପରେ କର୍ଣ୍ଣପୁତ୍ର ବୃଷସେନଙ୍କ ଭୟରେ ତ୍ରସ୍ତ ସୋମକବଂଶୀ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ସେହିପରି ପଳାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେପରି ତାରକାମୟ ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ଇନ୍ଦ୍ରଭୟରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ପଳାଇଥିଲେ। ମହାରାଜ! ସମରରେ ବୃଷସେନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଭାବେ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ସୋମକ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମଶାଳର ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ।
Verse 31
तांस्तु निर्जित्य समरे कर्णपुत्रो5प्यरोचत । मध्यंदिनमनुप्राप्तो घर्माशुरिव भारत,भारत! युद्धस्थलमें उन सबको जीतकर कर्णपुत्र वृषसेन भी दोपहरके प्रचण्ड किरणोंवाले सूर्यके समान उद्धासित हो रहा था
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଭାରତ! ସମରରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସବୁକୁ ଜିତି କର୍ଣ୍ଣପୁତ୍ର ବୃଷସେନ ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନର ପ୍ରଚଣ୍ଡ କିରଣବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
Verse 32
तेषु राजसहस्रेषु तावकेषु परेषु च । एक एव ज्वलंस्तस्थौ वृषसेन: प्रतापवान्,आपके और शत्रुपक्षेके सहस्नों राजाओंके बीच एकमात्र प्रतापी वृषसेन ही अपने तेजसे प्रकाशित होता हुआ रणभूमिमें खड़ा था
ସେହି ହଜାର ହଜାର ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ତୁମ ପକ୍ଷରେ ଓ ପ୍ରତିପକ୍ଷରେ—ପ୍ରତାପବାନ ବୃଷସେନ ଏକାକୀ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ନିଜ ତେଜରେ ଜ୍ୱଳି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲା।
Verse 33
स विजित्य रणे शूरान् सोमकानां महारथान् | जगाम त्वरितस्तत्र यत्र राजा युधिष्ठटिर:,वह युद्धके मैदानमें शूरवीर सोमक महारथियोंको परास्त करके तुरंत वहाँ चला गया, जहाँ राजा युधिष्छिर खड़े थे
ସମରରେ ସୋମକମାନଙ୍କ ଶୂର ମହାରଥୀମାନଙ୍କୁ ଜିତି, ସେ ତୁରନ୍ତ ଦୌଡ଼ି ସେଠାକୁ ଗଲା ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
Verse 34
प्रतिविन्ध्यमथ क्रुद्ध॑ प्रदहन्तं रणे रिपून् दुःशासनस्तव सुत:ः प्रत्यगच्छन्महारथ:
ତାପରେ କ୍ରୋଧେ ଜ୍ୱଳିତ ପ୍ରତିବିନ୍ଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦହନ କରୁଥିଲା; ତାହାକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବାକୁ ତୁମ ପୁତ୍ର, ମହାରଥୀ ଦୁଃଶାସନ, ଆଗେଇ ଆସିଲା।
Verse 35
तयो: समागमो राजंश्रित्ररूपो बभूव ह । व्यपेतजलद व्योम्नि बुधभास्करयोरिव,राजन! जैसे मेघरहित आकाशमें बुध और सूर्यका समागम हो, उसी प्रकार युद्धस्थलमें उन दोनोंका अद्भुत मिलन हुआ
ରାଜନ୍! ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସମାଗମ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖାଗଲା—ମେଘହୀନ ଆକାଶରେ ବୁଧ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମିଳନ ପରି।
Verse 36
प्रतिविन्ध्यं तु समरे कुर्वाणं कर्म दुष्करम् । दुःशासनस्त्रिभिर्बाणैर्ललाटे समविध्यत,समरांगणमें दुष्कर कर्म करनेवाले प्रतिविन्ध्यके ललाटमें दुःशासनने तीन बाण मारे
ସମରରେ ଦୁଷ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ପ୍ରତିବିନ୍ଧ୍ୟଙ୍କ ଲଲାଟକୁ ଦୁଃଶାସନ ତିନିଟି ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କଲା।
Verse 37
सो5तिविद्धों बलवता तव पुत्रेण धन्विना । विरराज महाबाहु: सशृज्ञ इव पर्वतः
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତୁମ ବଳବାନ ଧନୁର୍ଧର ପୁତ୍ର ଛାଡ଼ିଥିବା ବାଣରେ ପୁନଃପୁନଃ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମହାବାହୁ ପ୍ରତିବିନ୍ଧ୍ୟ ଶିଖରଶୋଭିତ ପର୍ବତ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ରହିଲେ।
Verse 38
दुःशासन तु समरे प्रतिविन्ध्यो महारथ: । नवश्ि: सायकैर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभि:,तत्पश्चात् महारथी प्रतिविन्ध्यने समरभूमिमें दुःशासनको नौ बाणोंसे घायल करके फिर सात बाणोंसे बींध डाला
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସମରରେ ମହାରଥୀ ପ୍ରତିବିନ୍ଧ୍ୟ ଦୁଃଶାସନକୁ ନଅଟି ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କରି, ପୁଣି ସାତଟି ବାଣରେ ପୁନର୍ବାର ଛେଦିଦେଲେ।
Verse 39
तत्र भारत पुत्रस्ते कृतवान् कर्म दुष्करम् | प्रतिविन्ध्यहयानुग्रै: पातयामास सायकै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ସେଠାରେ ତୁମ ପୁତ୍ର ଏକ ଦୁଷ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ଭୟଙ୍କର ବାଣରେ ପ୍ରତିବିନ୍ଧ୍ୟଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କରିଦେଲେ।
Verse 40
सारथिं चास्य भल्लेन ध्वजं च समपातयत् | रथं च तिलशो राजन् व्यधमत् तस्य धन्विन:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ଗୋଟିଏ ଭଲ୍ଲ ବାଣରେ ସେ ଧନୁର୍ଧର ପ୍ରତିବିନ୍ଧ୍ୟଙ୍କ ସାରଥି ଓ ଧ୍ୱଜକୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କଲେ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ରଥକୁ ମଧ୍ୟ ତିଳ ପରି ଛୋଟ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।
Verse 41
पताकाश्व सतूणीरा रश्मीन् योक्त्राणि च प्रभो । चिच्छेद तिलश: क्रुद्ध: शरै: संनतपर्वभि:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୋ! କ୍ରୋଧେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ଦୁଃଶାସନ ଭଲଭାବେ ନମିଥିବା ଗଠିଯୁକ୍ତ ବାଣରେ ପ୍ରତିବିନ୍ଧ୍ୟଙ୍କ ପତାକା, ଘୋଡ଼ା, ତୂଣୀର, ବାଗଡୋର ଏବଂ ରଥର ଯୋକ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତିଳ-ତିଳ କରି କାଟିଦେଲେ।
Verse 42
विरथ: स तु धर्मात्मा धनुष्पाणिरवस्थित: । अयोधयत् तव सुतं किरञ्शरशतान् बहून्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଥହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ବୀର ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି ଅଚଳ ଭାବେ ଦଢ଼ ହୋଇ ରହିଲା। ଶତଶତ ବାଣ ବର୍ଷା କରି ତୁମ ପୁତ୍ର ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲା।
Verse 43
क्षुरप्रेण धनुस्तस्य चिच्छेद तनयस्तव । अथैनं दशभिर्बाणैश्छिन्नधन्वानमार्दयत्,तब आपके पुत्रने एक क्षुरप्रसे प्रतिविन्ध्यका धनुष काट दिया और धनुष कट जानेपर उसे दस बाणोंसे गहरी चोट पहुँचायी
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତୁମ ପୁତ୍ର କ୍ଷୁରପ୍ର ବାଣରେ ତାହାର ଧନୁଷ କାଟିଦେଲା। ତାପରେ ଧନୁଷଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ତାକୁ ଦଶ ବାଣରେ ଭୟଙ୍କର ଆଘାତ କଲା।
Verse 44
त॑ दृष्टवा विरथं तत्र भ्रातरो5स्य महारथा: । अन्ववर्तन्त वेगेन महत्या सेनया सह,उसे रथहीन हुआ देख उसके अन्य महारथी भाई विशाल सेनाके साथ बड़े वेगसे उसकी सहायताके लिये आ पहुँचे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଠାରେ ତାକୁ ରଥହୀନ ଦେଖି ତାହାର ମହାରଥୀ ଭାଇମାନେ ବିଶାଳ ସେନା ସହ ବଡ଼ ବେଗରେ ସହାୟତାକୁ ଧାଇଲେ।
Verse 45
आप्लुत: स ततो यान॑ सुतसोमस्य भास्वरम् | धनुर्गह्ा महाराज विव्याध तनयं तव,महाराज! तब प्रतिविन्ध्य उछलकर सुतसोमके तेजस्वी रथपर जा बैठा और हाथमें धनुष लेकर आपके पुत्रको घायल करने लगा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ତାପରେ ପ୍ରତିବିନ୍ଧ୍ୟ ଲାଫ ଦେଇ ସୁତସୋମଙ୍କ ଭାସ୍ୱର ରଥରେ ଚଢ଼ିଗଲା। ଧନୁଷ ଧରି ସେ ତୁମ ପୁତ୍ରକୁ ବିଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 46
ततस्तु तावका: सर्वे परिवार्य सुतं तव । अभ्यवर्तन्त संग्रामे महत्या सेनया वृता:,यह देख आपके सभी योद्धा आपके पुत्र दुःशासनको सब ओरसे घेरकर विशाल सेनाके साथ वहाँ युद्धके लिये डट गये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏହା ଦେଖି ତୁମ ପକ୍ଷର ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧା ତୁମ ପୁତ୍ରକୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରି, ବିଶାଳ ସେନାର ଆବରଣରେ, ପୁନର୍ବାର ଯୁଦ୍ଧକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 47
ततः प्रववृते युद्ध तव तेषां च भारत । निशीथे दारुणे काले यमराष्ट्रविवर्धनम्,भारत! तदनन्तर उस भयंकर निशीथकालमें आपके पुत्र और द्रौपदीपुत्रोंका घोर युद्ध आरम्भ हुआ, जो यमराजके राज्यकी वृद्धि करनेवाला था
ତତ୍ପରେ, ହେ ଭାରତ! ସେଇ ଭୟଙ୍କର ନିଶୀଥକାଳରେ (ମଧ୍ୟରାତ୍ରିର ଦାରୁଣ ସମୟରେ) ତୁମ ପୁଅମାନଙ୍କ ଓ ସେମାନଙ୍କ (ଦ୍ରୌପଦୀପୁତ୍ରମାନଙ୍କ) ମଧ୍ୟରେ ଘୋର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା—ଯାହା ଯମରାଜ୍ୟକୁ ମାତ୍ର ବଢ଼ାଇବାକୁ ଥିଲା।
Verse 167
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके अवसरपर अलगम्बुषका पराजयविषयक एक सौ सरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଘଟୋତ୍କଚବଧପର୍ବରେ ରାତ୍ରିଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଅଲମ୍ବୁଷର ପରାଜୟବିଷୟକ ଏକଶ ଷଡ଼ଷଠିତମ (୧୬୭ତମ) ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 168
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे शतानीकादियुद्धे5ष्टषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଘଟୋତ୍କଚବଧପର୍ବରେ ରାତ୍ରିଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଶତାନୀକ ଆଦିଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧବିଷୟକ ଏକଶ ଅଷ୍ଟଷଠିତମ (୧୬୮ତମ) ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Whether valor requires continued resistance when resistance predictably worsens collective harm: the chapter frames a dharma-sankat between pride-driven confrontation and restraint-based compliance to protect the wider host.
Under certain conditions, the ethically superior action is controlled non-resistance: disciplined renunciation of aggression can be both morally coherent and strategically effective when a threat is designed to amplify against opposition.
No explicit phalaśruti appears in this passage; the meta-instruction is implicit in Kṛṣṇa’s procedural teaching that correct knowledge of an astra’s operating rule is itself protective within the epic’s broader dharma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.