Adhyaya 160
दुर्योधन–द्रोणसंवादः (Arjuna-vīrya-prasaṃśā and renewed battle formation)
Upa-parva: Droṇa–Duryodhana Saṃvāda (Arjuna-vīrya-prasaṃśā and Kṣātra-pratijñā episode)
Saṃjaya reports that Duryodhana, provoked by impatience and rivalry, confronts Droṇa: he argues that it is strategically unacceptable to allow the fatigued Pāṇḍavas respite and implies that Droṇa’s protection enables their recovery. He flatters Droṇa’s supremacy in divine weaponry (including brahmāstra-class astras) and questions why such power is not used to secure a decisive advantage. Droṇa, stirred yet controlled, replies that despite age he will exert full strength and will act in accordance with Duryodhana’s instruction, even if the task appears ignoble to a victory-seeker; he further vows intensified action against the Pañcālas. However, Droṇa then redirects the discussion to a sober evaluation of Arjuna: he states that no ordinary beings can easily withstand the enraged Savyasācin and cites Arjuna’s earlier victories over formidable non-human and elite opponents, using these precedents to caution against simplistic plans to “finish” Arjuna. Duryodhana’s camp voices renewed intent—naming allies such as Karṇa, Duḥśāsana, and Śakuni—yet Droṇa dismisses overconfidence as delusion and urges direct encounter with Arjuna as the true test of kṣātra resolve. The chapter closes with Droṇa withdrawing to reposition forces; the army is divided and organized anew, and battle recommences in an intensified phase.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि रणभूमि की घोर घड़ी में दुर्योधन कर्ण से आश्रय और आश्वासन माँगता है—‘अब वही समय आया है, मित्रों के मित्र! कर्ण, समर में हमारे महारथियों की रक्षा करो।’ → दुर्योधन पाण्डव-पक्ष की घेराबंदी और उनके क्रोध का चित्र खींचता है—पाञ्चाल, मत्स्य, कैकेय और पाण्डव महारथी चारों ओर से सर्पों-से फुफकारते हुए दबाव बना रहे हैं। वह कर्ण को उकसाता है कि यदि अर्जुन मारा गया तो उसके भाई वश में आ जाएँगे या वन को चले जाएँगे। कर्ण प्रतिज्ञा-भरे गर्व से कहता है कि उसके जीवित रहते दुर्योधन शोक न करे; वह समस्त पाण्डवों को जीत लेगा। इसी बीच कृपाचार्य कर्ण के दावे पर कठोर आपत्ति करते हैं—अर्जुन को अकेले भी न जीत पाने वाले का कृष्ण सहित सबको जीतने का उत्साह खोखला है—और पाण्डवों के गुण, उनके सहायक-सम्बन्धियों की वीरता तथा कृष्ण की उपस्थिति का भयावह सत्य सामने रखते हैं। → कृपाचार्य का तीखा उपदेश और कर्ण का प्रत्युत्तर टकराते हैं: कृप कर्ण की क्षमता पर प्रश्न उठाकर पाण्डवों की शक्ति का यथार्थ उद्घाटित करते हैं, जबकि कर्ण इसे अपमान मानकर कृप को ही ‘दुर्मति’ कहता है और आरोप लगाता है कि वे कौरव-सेना को भयभीत करने हेतु पाण्डवों के गुण गा रहे हैं। गुरु-शिष्य/वृद्ध-युवा की मर्यादा टूटती-सी दिखती है और सभा-सा वातावरण रण-नीति से अधिक अहं-संघर्ष बन जाता है। → विवाद का निष्कर्ष किसी स्पष्ट समझौते में नहीं, बल्कि दो ध्रुवों की स्थापना में होता है—कृप का यथार्थवादी, सावधान करने वाला दृष्टिकोण और कर्ण का प्रतिज्ञा-प्रधान, अपमान-संवेदनशील आत्मविश्वास। दुर्योधन को क्षणिक आश्वासन तो मिलता है, पर भीतर-भीतर कौरव-पक्ष की रणनीति पर दरार और नेतृत्व-संकट का संकेत गहरा हो जाता है। → कर्ण के अहं और कृप की चेतावनी के बीच प्रश्न लटकता है—क्या कर्ण सचमुच अर्जुन/पाण्डवों के विरुद्ध निर्णायक पराक्रम दिखाएगा, या यह वाक्-युद्ध कौरवों की आगामी पराजय का पूर्वलक्षण बनेगा?
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बछ। अफि्-"ऋण अष्टपञ्चाशदाधिकशततमो& ध्याय: दुर्योधन और कर्णकी बातचीत
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ସେଇ ମହାବଳ ବଢ଼ୁଥିବା ଦେଖି, ତାହାକୁ ଅସହ୍ୟ ଭାବି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲା—
Verse 2
अयं स काल: सम्प्राप्तो मित्राणां मित्रवत्सल । त्रायस्व समरे कर्ण सर्वान् योधान् महारथान्
“ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ! ସେଇ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ କାଳ ଏବେ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି। କର୍ଣ୍ଣ! ଏହି ସମରରେ ଆମ ସମସ୍ତ ମହାରଥୀ ଯୋଧାମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।”
Verse 3
पज्चालैर्मत्स्यकैकेयै: पाण्डवैश्व महारथै: । वृतान् समन्तात् संक्ुद्धै्नि:श्वसद्धिरिवोरगै:
ପାଞ୍ଚାଳ, ମତ୍ସ୍ୟ, କୈକେୟ ଓ ପାଣ୍ଡବ—ସେଇ ମହାରଥୀମାନେ କ୍ରୋଧେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଫୁସ୍ଫୁସ୍ କରୁଥିବା ସର୍ପମାନଙ୍କ ପରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଘେରି ନେଲେ।
Verse 4
“मित्रवत्सल कर्ण! यही मित्रोंके कर्तव्यपालनका उपयुक्त अवसर आया है। क्रोधमें भरे हुए पांचाल, मत्स्य, केकय तथा पाण्डव महारथी फुफकारते हुए सर्पोके समान भयंकर हो उठे हैं। उनके द्वारा चारों ओरसे घिरे हुए मेरे समस्त महारथी योद्धाओंकी आज तुम समरांगणमें रक्षा करो ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ମିତ୍ରବତ୍ସଳ କର୍ଣ୍ଣ! ମିତ୍ରଧର୍ମ ପାଳନ କରିବାର ଏହି ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମୟ। କ୍ରୋଧେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଞ୍ଚାଳ, ମତ୍ସ୍ୟ, କୈକେୟ ଓ ପାଣ୍ଡବ ମହାରଥୀମାନେ ଫୁସ୍ଫୁସ୍ କରୁଥିବା ସର୍ପମାନଙ୍କ ପରି ଭୟଙ୍କର ହୋଇଉଠିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରାଯାଇଥିବା ମୋର ସମସ୍ତ ମହାରଥୀ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କୁ ଆଜି ରଣଭୂମିରେ ତୁମେ ରକ୍ଷା କର। ଦେଖ—ବିଜୟଶୋଭାରେ ଦୀପ୍ତ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରସମ ପରାକ୍ରମୀ ପାଞ୍ଚାଳମାନଙ୍କର ଅନେକ ରଥଦଳ ହର୍ଷୋନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ ଗର୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି!”
Verse 5
कर्ण उवाच परित्रातुमिह प्राप्तो यदि पार्थ पुरंदर: । तमप्याशु पराजित्य ततो हन्तास्मि पाण्डवम्
କର୍ଣ୍ଣ କହିଲେ—“ରାଜନ୍! ପାର୍ଥ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ପୁରନ୍ଦର ଇନ୍ଦ୍ର ଯଦି ଏଠାକୁ ଆସିଥାନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ପରାଜିତ କରି, ତାପରେ ପାଣ୍ଡବ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ବଧ କରିବି।”
Verse 6
सत्य॑ ते प्रतिजानामि समाश्चसिहि भारत । हन्तास्मि पाण्डुतनयान् पज्चालांश्व समागतान्
କର୍ଣ୍ଣ କହିଲେ—“ହେ ଭାରତ! ଧୈର୍ୟ ଧର। ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି—ରଣଭୂମିକୁ ଆସିଥିବା ପାଣ୍ଡୁତନୟମାନଙ୍କୁ ଓ ସମାଗତ ପାଞ୍ଚାଳମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ବଧ କରିବି।”
Verse 7
जयं ते प्रतिदास्थामि वासवस्थेव पावकि: । प्रियं तव मया कार्यमिति जीवामि पार्थिव
କର୍ଣ୍ଣ କହିଲେ—“ଯେପରି ପାବକୀପୁତ୍ର କାର୍ତ୍ତିକେୟ ତାରକାସୁରକୁ ବଧ କରି ବାସବ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଜୟ ଦେଇଥିଲେ, ସେପରି ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ଜୟ ପ୍ରଦାନ କରିବି। ହେ ପାର୍ଥିବ! ତୁମ ପ୍ରିୟ କରିବା ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ସେହିପାଇଁ ମୁଁ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛି।”
Verse 8
सर्वेषामेव पार्थानां फाल्गुनो बलवत्तर: | तस्यामोघां विमोक्ष्यामि शक्ति शक्रविनिर्मिताम्,कुन्तीके सभी पुत्रोंमें अर्जुन ही अधिक शक्तिशाली हैं, अतः मैं इन्द्रकी दी हुई अमोघ शक्तिको अर्जुनपर ही छोड़ूँगा
ପୃଥାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫାଲ୍ଗୁନ (ଅର୍ଜୁନ) ହିଁ ସର୍ବାଧିକ ବଳବାନ; ତେଣୁ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ନିର୍ମିତ ଅମୋଘ ଶକ୍ତିକୁ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିବି।
Verse 9
तस्मिन् हते महेष्वासे भ्रातरस्तस्य मानद । तव वश्या भविष्यन्ति वनं यास्यन्ति वा पुन:,मानद! महाधनुर्धर अर्जुनके मारे जानेपर उनके सभी भाई तुम्हारे वशमें हो जायाँगे अथवा पुनः वनमें चले जायँगे
ମାନଦ! ସେଇ ମହାଧନୁର୍ଧର ହତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ତୁମ ବଶରେ ପଡ଼ିବେ; ନଚେତ୍ ପୁନର୍ବାର ବନକୁ ଯିବେ।
Verse 10
मयि जीवति कौरव्य विषादं मा कृथा: क्वचित् | अहं जेष्यामि समरे सहितान् सर्वपाण्डवान्,कुरुनन्दन! तुम मेरे जीते-जी कभी विषाद न करो। मैं समरभूमिमें संगठित होकर आये हुए समस्त पाण्डवोंको जीत लूँगा
କୌରବ! ମୁଁ ଜୀବିତ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ କେବେ ବିଷାଦ କରନି; ସମରରେ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ମୁଁ ଜୟ କରିବି।
Verse 11
पंचालान् केकयांश्वैव वृष्णीश्वापि समागतान् | बाणौचै: शकलीकृत्य तव दास्यामि मेदिनीम्
ରଣଭୂମିରେ ସମାଗତ ପାଞ୍ଚାଳ, କେକୟ ଓ ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ମୋ ବାଣବର୍ଷାରେ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ କରି ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ତୁମକୁ ଦେଇଦେବି।
Verse 12
संजय उवाच एवं ब्रुवाणं कर्ण तु कृप: शारद्वतोड<ब्रवीत् स्मयन्निव महाबाहु: सूतपुत्रमिदं वच:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଏପରି କଥା କହୁଥିବା ସୂତପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଶାରଦ୍ୱତଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାବାହୁ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ ମାନୋ ହସି ହସି ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 13
शोभनं शोभनं कर्ण सनाथ: कुरुपुड्गभव: । त्वया नाथेन राधेय वचसा यदि सिध्यति
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ, ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ, କର୍ଣ୍ଣ! ତୁମେ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ କୁରୁପୁଙ୍ଗବ (ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ) ସତ୍ୟରେ ସନାଥ। ରାଧେୟ! ଯଦି କେବଳ କଥା ଓ ଚତୁର ବାକ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ତେବେ ତୁମ ପରି ସହାୟକ ପାଇ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସୁରକ୍ଷିତ ହେବ।”
Verse 14
बहुश: कत्थसे कर्ण कौरवस्य समीपतः । नतुते विक्रम: कश्चिद् दृश्यते फलमेव वा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “କର୍ଣ୍ଣ! କୌରବକୁମାର ସୁଯୋଧନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତୁମେ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ଗର୍ବୋକ୍ତି କର; କିନ୍ତୁ ତୁମର କୌଣସି ସତ୍ୟ ବିକ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ତାହାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ନାହିଁ।”
Verse 15
समागम: पाण्डुसुतैर्दृष्टस्ते बहुशो युधि । सर्वत्र निर्जितश्चासि पाण्डवै: सूतनन्दन
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ସୂତନନ୍ଦନ! ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ତୁମର ଅନେକଥର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଛ; କିନ୍ତୁ ସବୁଠାରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ତୁମକୁ ହିଁ ପରାଜିତ କରିଛନ୍ତି।”
Verse 16
ह्वियमाणे तदा कर्ण गन्धर्वर्धृतराष्ट्रजे । तदायुध्यन्त सैन्यानि त्वमेको5ग्रेडपलायिथा:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “କର୍ଣ୍ଣ! ମନେ ଅଛି କି—ଯେତେବେଳେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ର ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନକୁ ଧରି ନେଇଯାଉଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ସେନା ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲା; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏକା ଅଗ୍ରଭାଗରୁ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ପଳାଇଥିଲ।”
Verse 17
विराटनगरे चापि समेता: सर्वकौरवा: । पार्थेन निर्जिता युद्धे त्वं च कर्ण सहानुज:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “କର୍ଣ୍ଣ! ବିରାଟନଗରରେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କୌରବ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ) ଏକା ହିଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜିତିଥିଲେ। କର୍ଣ୍ଣ! ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଅନୁଜମାନଙ୍କ ସହ ସେଠାରେ ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲ।”
Verse 18
एकस्याप्यसमर्थस्त्वं फाल्गुनस्य रणाजिरे । कथमुत्सहसे जेतुं सकृष्णान् सर्वपाण्डवान्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଣଭୂମିରେ ତୁମେ ଏକା ଫାଲ୍ଗୁନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ। ତେବେ କୃଷ୍ଣସହ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଜିତିବାକୁ କିପରି ସାହସ କରୁଛ?
Verse 19
“समरांगणमें अकेले अर्जुनका सामना करनेकी भी तुममें शक्ति नहीं है; फिर श्रीकृष्णसहित सम्पूर्ण पाण्डवोंको जीत लेनेका उत्साह कैसे दिखाते हो? ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଣଭୂମିରେ ତୁମେ ଏକା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହଁ; ତେବେ କୃଷ୍ଣସହ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଜିତିବାର ଏତେ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ କିପରି ଦେଖାଉଛ? ତାହାପରେ ସେମାନେ କହିଲେ—“କର୍ଣ୍ଣ, ଯୁଦ୍ଧ କର; ହେ ସୂତପୁତ୍ର, ତୁମେ ବହୁତ ଗର୍ବ କଥା କହୁଛ। ଯେ ନ କହି ପରାକ୍ରମ ଦେଖାଏ ସେଇ ସତ୍ୟ ବୀର; ଏହାହିଁ ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ବ୍ରତ।”
Verse 20
गर्जित्वा सूतपुत्र त्वं शारदा भ्रमिवाफलम् | निष्फलो दृश्यसे कर्ण तच्च राजा न बुध्यते
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ସୂତପୁତ୍ର, ତୁମେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶରତ୍କାଳରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ନିଷ୍ଫଳ ମେଘ ପରି। ହେ କର୍ଣ୍ଣ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ତୁମେ ନିଷ୍ଫଳ ଦେଖାଯାଉଛ—ଏହାକୁ ରାଜା ବୁଝୁନାହାନ୍ତି।
Verse 21
'सूतपुत्र कर्ण! तुम शरद्-ऋतुके निष्फल बादलोंके समान गर्जना करके भी निष्फल ही दिखायी देते हो; किंतु राजा दुर्योधन इस बातको नहीं समझ रहे हैं ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ସୂତପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣ! ଶରତ୍କାଳର ନିଷ୍ଫଳ ମେଘ ପରି ଗର୍ଜନ କରି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ନିଷ୍ଫଳ ଦେଖାଯାଉଛ; କିନ୍ତୁ ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଏହା ବୁଝୁନାହାନ୍ତି। ହେ ରାଧେୟ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ପାର୍ଥଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ଜନ କର; କାରଣ ନିକଟରୁ ପାର୍ଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ପୁଣି ତୁମ ଗର୍ଜନ ଦୁର୍ଲଭ ହେବ।
Verse 22
'राधानन्दन! जबतक तुम अर्जुनको नहीं देखते हो, तभीतक गर्जना कर लो। कुन्तीकुमार अर्जुनको समीप देख लेनेपर फिर यह गर्जना तुम्हारे लिये दुर्लभ हो जायगी ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଧାନନ୍ଦନ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ପାର୍ଥଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ଜନ କର; ନିକଟରୁ ପାର୍ଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ପୁଣି ତୁମ ଗର୍ଜନ ଦୁର୍ଲଭ ହେବ। ଫାଲ୍ଗୁନଙ୍କ ସେଇ ବାଣ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମକୁ ଛୁଇଁନାହିଁ, ତେଣୁ ତୁମେ ଗର୍ଜୁଛ; ପାର୍ଥଙ୍କ ଶରରେ ବିଦ୍ଧ ହେଲେ ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ଗର୍ଜନ-ତର୍ଜନ ଦୁର୍ଲଭ ହେବ।
Verse 23
बाहुभि: क्षत्रिया: शूरा वाम्भि: शूरा द्विजातय: । धनुषा फाल्गुन: शूर: कर्ण: शूरो मनोरथै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଭୁଜବଳରେ ଶୌର୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ଦ୍ୱିଜମାନେ ବାକ୍ବଳରେ ପରାକ୍ରମ ଦେଖାନ୍ତି। ଧନୁଷରେ ଫାଲ୍ଗୁନ (ଅର୍ଜୁନ) ଶୂର; କର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କର ମନୋରଥ ଓ ଯୋଜନାର ବଳରେ ଶୂର ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
Verse 24
तोषितो येन रुद्रोडपि कः पार्थ प्रतिघातयेत् । क्षत्रिय अपनी भुजाओंसे शौर्यका परिचय देते हैं। ब्राह्मण वाणीद्वारा प्रवचन करनेमें वीर होते हैं। अर्जुन धनुष चलानेमें शूर हैं; किंतु कर्ण केवल मनसूबे बाँधनेमें वीर है। जिन्होंने अपने पराक्रमसे भगवान् शंकरको भी संतुष्ट किया है
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ହେ ପାର୍ଥ! ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ର (ଶିବ) ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେଇ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କିଏ ଆଘାତ କରିପାରିବ? କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଭୁଜବଳରେ ଶୌର୍ୟ ଦେଖାନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିର୍ଭୟ ବାଣୀ ଓ ଉପଦେଶରେ ବୀର। ଅର୍ଜୁନ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଶୂର; କର୍ଣ୍ଣ ତ ମାତ୍ର ବଡ଼ ବଡ଼ ମନସୂବା ବାନ୍ଧିବାରେ ଧୈର୍ୟବାନ। ଯିଏ ନିଜ ପରାକ୍ରମରେ ଭଗବାନ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଛି, ସେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କିଏ ମାରିପାରିବ?
Verse 25
शूरा गर्जन्ति सततं प्रावषीव बलाहका:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଶୂରମାନେ ନିରନ୍ତର ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ବର୍ଷାକାଳର ମେଘମାନଙ୍କ ପରି।
Verse 26
दोषमत्र न पश्यामि शूराणां रणमूर्थनि
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଯୁଦ୍ଧର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଶୂରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଏଠାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହିଁ।
Verse 27
यं भारं पुरुषों वोढुं मनसा हि व्यवस्यति
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଯେ ଭାରକୁ ପୁରୁଷ ମନରେ ହିଁ ବହିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରେ…
Verse 28
दैवमस्य ध्रुवं तत्र साहाय्यायोपपद्यते | “पुरुष अपने मनसे जिस भारको ढोनेका निश्चय करता है, उसमें दैव अवश्य ही उसकी सहायता करता है ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଏପରି ଉଦ୍ୟମରେ ଦୈବ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଧ୍ରୁବଭାବେ ସାହାଯ୍ୟକୁ ଆଗେଇ ଆସେ। ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ମନରେ କଠିନ ଭାର ବହିବାକୁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରେ, ସେହି ସଙ୍କଳ୍ପ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ବିଧି ମଧ୍ୟ ସହାୟ ହୁଏ।
Verse 29
हत्वा पाण्ड्सुतानाजी सकृष्णान् सहसात्वतान् | गर्जामि यद्य॒हं विप्र तव कि तत्र नश्यति
ହେ ବିପ୍ର! ମୁଁ ଯଦି ଯୁଦ୍ଧରେ ପାଣ୍ଡୁସୁତମାନଙ୍କୁ—କୃଷ୍ଣ ଓ ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ସହ—ବଧ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି ଗର୍ଜନ କରେ, ତେବେ ତୁମର କ’ଣ ନଷ୍ଟ ହୁଏ?
Verse 30
वृथा शूरा न गर्जन्ति शारदा इव तोयदा: । सामर्थ्यमात्मनो ज्ञात्वा ततो गर्जन्ति पण्डिता:
ଶୂରମାନେ ବୃଥା ଗର୍ଜନ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ଶରଦ୍କାଳର ମେଘମାନଙ୍କ ପରି ନୁହେଁ ସେମାନେ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଜାଣି, ତାପରେ ଗର୍ଜନ କରନ୍ତି।
Verse 31
सो5हमद्य रणे यत्तौ सहितौ कृष्णपाण्डवौ । उत्सहे मनसा जेतुं ततो गर्जामि गौतम
ଗୌତମ! ଆଜି ରଣଭୂମିରେ ବିଜୟ ପାଇଁ ସହଯୋଗରେ ପ୍ରୟାସରତ କୃଷ୍ଣ ଓ ପାଣ୍ଡବ (ଅର୍ଜୁନ) କୁ ମୁଁ ମନେମନେ ଜିତିବାର ଉତ୍ସାହ ଧରିଛି; ସେହିପାଇଁ ମୁଁ ଗର୍ଜନ କରୁଛି।
Verse 32
पश्य त्वं गर्जितस्यास्य फल मे विप्र सानुगान् । हत्वा पाण्ड्सुतानाजी सहकृष्णान् ससात्वतान्
ହେ ବିପ୍ର! ତୁମ ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କ ସହ ମୋର ଏହି ଗର୍ଜନର ଫଳ ଦେଖ—ଯୁଦ୍ଧରେ ପାଣ୍ଡୁସୁତମାନଙ୍କୁ, କୃଷ୍ଣ ଓ ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ସହ, ବଧ କରି।
Verse 33
दुर्योधनाय दास्यामि पृथिवीं हतकण्टकाम् । “ब्रह्म! मेरी इस गर्जनाका फल देख लेना। मैं युद्धमें श्रीकृष्ण, सात्यकि तथा अनुगामियोंसहित पाण्डवोंको मारकर इस भूमण्डलका निष्कण्टक राज्य दुर्योधनको दे दूँगा' ।।
କୃପ କହିଲେ—ହେ ସୂତପୁତ୍ର, ତୋର ଗର୍ବଭରା ପ୍ରଲାପ ଓ କଳ୍ପିତ ଯୋଜନା ମୋ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ନୁହେଁ। କର୍ଣ୍ଣ, ତୁ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଅର୍ଜୁନ ଓ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଛୁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ପକ୍ଷରେ ଯୁଦ୍ଧବିଶାରଦ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଅଛନ୍ତି, ଜୟ ସେଇ ପକ୍ଷରେ ନିଶ୍ଚିତ।
Verse 34
सदा क्षिपसि वै कृष्णौ धर्मराजं च पाण्डवम् | ध्रुवस्तत्र जय: कर्ण यत्र युद्धविशारदौ
କୃପ କହିଲେ—କର୍ଣ୍ଣ, ତୁ ସଦା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ପାଣ୍ଡବ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଛୁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧବିଶାରଦ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ପକ୍ଷରେ ଜୟ ଧ୍ରୁବ।
Verse 35
देवगन्धर्वयक्षाणां मनुष्योरगरक्षसाम् । दंशितानामपि रणे अजेयौ कृष्णपाण्डवौ
କୃପ କହିଲେ—ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ମନୁଷ୍ୟ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସ—ସମସ୍ତେ ଯଦି କବଚ ପିନ୍ଧି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆସନ୍ତି, ତଥାପି ରଣଭୂମିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ପାଣ୍ଡବ (ଅର୍ଜୁନ) ଅଜେୟ ରହିବେ।
Verse 36
ब्रह्मण्य: सत्यवाग दान्तो गुरुदैवतपूजक: । नित्यं धर्मरतश्नैव कृतास्त्रश्न विशेषत:
କୃପ କହିଲେ—ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଭକ୍ତ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହୀ ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେବତୁଲ୍ୟ ମାନି ପୂଜା କରେ। ସେ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମରେ ରତ ଓ ବିଶେଷତଃ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାରଙ୍ଗତ।
Verse 37
भ्रातरश्नास्य बलिन: सर्वस्त्रिषु कृतश्रमा:
କୃପ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟ ବଳବାନ; ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ କଠିନ ପରିଶ୍ରମରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ, ଅଭିଜ୍ଞ ଯୋଦ୍ଧା।
Verse 38
सम्बन्धिननश्रेन्द्रवीर्या: स्वनुरक्ता: प्रहारिण:
କୃପ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରସମ ପରାକ୍ରମୀ, ନିଜ ପକ୍ଷରେ ଅନୁରକ୍ତ ଏବଂ ପ୍ରହାରରେ ନିପୁଣ। ତାଙ୍କର ନାମ—ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଶିଖଣ୍ଡୀ, ଦୁର୍ମୁଖପୁତ୍ର ଜନମେଜୟ, ଚନ୍ଦ୍ରସେନ, ରୁଦ୍ରସେନ, କୀର୍ତ୍ତିଧର୍ମା, ଧ୍ରୁବ, ଧର, ବସୁଚନ୍ଦ୍ର, ଦାମଚନ୍ଦ୍ର, ସିଂହଚନ୍ଦ୍ର, ସୁତେଜନ, ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ପୁତ୍ରଗଣ ଏବଂ ମହା ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ ଦ୍ରୁପଦ ସ୍ୱୟଂ।
Verse 39
धृष्टद्युम्म: शिखण्डी च दौर्मुखिर्जनमेजय: । चन्द्रसेनो रुद्रसेन: कीर्तिधर्मा ध्रुवो धर:
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଶିଖଣ୍ଡୀ ଏବଂ ଦୁର୍ମୁଖପୁତ୍ର ଜନମେଜୟ; ଚନ୍ଦ୍ରସେନ ଓ ରୁଦ୍ରସେନ; କୀର୍ତ୍ତିଧର୍ମା, ଧ୍ରୁବ ଓ ଧର—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଇନ୍ଦ୍ରସମ ପରାକ୍ରମୀ, ନିଜ ପକ୍ଷରେ ଅନୁରକ୍ତ ଏବଂ ପ୍ରହାରରେ ନିପୁଣ।
Verse 40
वसुचन्द्रो दामचन्द्र: सिंहचन्द्र: सुतेजन: । द्रुपदस्य तथा पुत्रा द्रुपदश्च महास्त्रवित्
ବସୁଚନ୍ଦ୍ର, ଦାମଚନ୍ଦ୍ର, ସିଂହଚନ୍ଦ୍ର, ସୁତେଜନ; ଏହେମାନେ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ଏବଂ ଦ୍ରୁପଦ ସ୍ୱୟଂ ମହା ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍।
Verse 41
येषामर्थाय संयत्तों मत्स्यराज: सहानुज: । शतानीक: सूर्यदत्त: श्रुतानीक: श्रुतध्वज:
ଯାହାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ମତ୍ସ୍ୟରାଜ ନିଜ ଅନୁଜମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧକୁ ସଜ୍ଜ ହୋଇଛନ୍ତି—ସେମାନେ ଶତାନୀକ, ସୂର୍ଯ୍ୟଦତ୍ତ, ଶ୍ରୁତାନୀକ ଓ ଶ୍ରୁତଧ୍ୱଜ।
Verse 42
बलानीको जयानीको जयाश्वो रथवाहन: । चन्द्रोदय: समरथो विराटभ्रातर: शुभा:
ବଲାନୀକ, ଜୟାନୀକ, ଜୟାଶ୍ୱ, ରଥବାହନ, ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ଓ ସମରଥ—ଏମାନେ ବିରାଟଙ୍କ ଶୁଭ (ଯଶସ୍ବୀ) ଭ୍ରାତାମାନେ।
Verse 43
यमौ च द्रौपदेयाश्न राक्षसश्र॒ घटोत्कच: । येषामर्थाय युध्यन्ते न तेषां विद्यते क्षय:
ଯମଉ (ନକୁଳ–ସହଦେବ), ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ରାକ୍ଷସ ଘଟୋତ୍କଚ—ଯାହାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ବୀରମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପକ୍ଷର କେବେ କ୍ଷୟ ହୁଏନା; ସେମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏନା।
Verse 44
जिनके लिये शतानीक, सूर्यदत्त, श्रुतानीक, श्रुतध्वज, बलानीक, जयानीक, जयाश्व, रथवाहन, चन्द्रोदय तथा समरथ--ये विराटके श्रेष्ठ भाई और इन भाइयोंसहित मत्स्यराज विराट युद्ध करनेको तैयार हैं, नकुल, सहदेव, द्रौपदीके पुत्र तथा राक्षस घटोत्कच--ये वीर जिनके लिये युद्ध कर रहे हैं, उन पाण्डवोंकी कभी कोई क्षति नहीं हो सकती है || ४१-- ४३ ।। एते चान्ये च बहवो गुणा: पाण्डुसुतस्य वै । कामं॑ खलु जगत्सर्व॑ सदेवासुरमानुषम्
ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରଙ୍କର ଏହି ଏବଂ ଏପରି ଅନେକ ଗୁଣ ଅଛି। ସତ୍ୟକଥା, ଦେବ-ଅସୁର-ମାନବ ସହିତ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଇଚ୍ଛାମତେ ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ହୋଇଯାଏ, ତଥାପି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
Verse 45
सयक्षराक्षसगणं सभूतभुजगद्धिपम् । निःशेषमस्त्रवीर्येण कुर्वाते भीमफाल्गुनौ
ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସ ଗଣ, ଭୂତମାନଙ୍କ ସହିତ ନାଗାଧିପତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଭୀମ ଓ ଫାଲ୍ଗୁନ (ଅର୍ଜୁନ) ନିଜ ଅସ୍ତ୍ରବୀର୍ୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଃଶେଷ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 46
पाणए्डुपुत्र युधिष्ठिरके ये तथा और भी बहुत-से गुण हैं। भीमसेन और अर्जुन यदि चाहें तो अपने अस्त्रबलसे देवता, असुर, मनुष्य, यक्ष, राक्षस, भूत, नाग और हाथियोंसहित इस सम्पूर्ण जगत्का सर्वथा विनाश कर सकते हैं ।।
ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କର ଏହାଛଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଗୁଣ ଅଛି। ଭୀମସେନ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଯଦି ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ରବଳରେ ଦେବ, ଅସୁର, ମାନବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଭୂତ, ନାଗ ଓ ହାତୀ ସହିତ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍କୁ ସର୍ବଥା ଧ୍ୱଂସ କରିପାରିବେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତ ନିଜ ଘୋର ଦୃଷ୍ଟିରେ ମାତ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଦହନ କରିଦେବେ—ତାଙ୍କର ବଳ ଅପ୍ରମେୟ; ଶୌର୍ୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେ ଦୃଢ଼।
Verse 47
महानपनयस्त्वेष नित्यं हि तव सूतज
ହେ ସୂତପୁତ୍ର! ଏହା ତୋ ପାଇଁ ମହା ଅପୟଶ; ସତ୍ୟକଥା, ଏହି ଅପକୀର୍ତ୍ତି ତୋ ଆଚରଣରେ ସଦା ଲାଗି ରହିଛି।
Verse 48
संजय उवाच एवमुक्तस्तु राधेय: प्रहसन् भरतर्षभ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏଭଳି କୁହାଯାଇଥିବାବେଳେ ରାଧେୟ କର୍ଣ୍ଣ ହସିଉଠିଲା।
Verse 49
अब्रवीच्च तदा कर्णों गुरुं शारद्वतं कृपम् संजय कहते हैं--भरतश्रेष्ठ) उनके ऐसा कहनेपर राधापुत्र कर्ण ठठाकर हँस पड़ा और शरद्वानके पुत्र गुरु कृपाचार्यसे उस समय यों बोला-- || ४८ ई ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତେବେ କର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଶାରଦ୍ୱତ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲା—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ସତ୍ୟ।”
Verse 50
अजय्याश्षु रणे पार्था देवैरपि सवासवै:
“ରଣଭୂମିରେ ପୃଥାପୁତ୍ର ପାଣ୍ଡବମାନେ ଅଜେୟ—ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ।”
Verse 51
सदैत्ययक्षगन्धर्वै: पिशाचोरगराक्षसै: । “यह भी ठीक है कि कुन्तीके पुत्रोंको रणभूमिमें इन्द्र आदि देवता
“ଦୈତ୍ୟ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ; ତଥାପି ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଦତ୍ତ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପୃଥାପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜିତିବି।”
Verse 52
मम ह्वमोघा दत्तेयं शक्ति: शक्रेण वै द्विज । एतया निहनिष्यामि सव्यसाचिनमाहवे
“ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ମୋତେ ଏହି ଅମୋଘ ଶକ୍ତି ଦେଇଛନ୍ତି; ଏହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ରଣରେ ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନକୁ ନିହତ କରିବି।”
Verse 53
हते तु पाण्डवे कृष्णे भ्रातरश्नास्यथ सोदरा: । अनर्जुना न शक्ष्यन्ति महीं भोक्तुं कथठचन,'पाण्डुपुत्र अर्जुनके मारे जानेपर उनके बिना उनके सहोदर भाई किसी तरह इस पृथ्वीका राज्य नहीं भोग सकेंगे
Sañjaya said: “But if Arjuna, the Pāṇḍava, is slain, then his own brothers—born of the same mother—will in no way be able to enjoy or govern the earth without him.” The statement underscores Arjuna’s pivotal role in sustaining the Pāṇḍavas’ political legitimacy and moral confidence amid the war’s crisis.
Verse 54
तेषु नष्टेषु सर्वेषु पृथिवीयं ससागरा । अयत्नात् कौरवेन्द्रस्य वशे स्थास्यति गौतम,“गौतम! उन सबके नष्ट हो जानेपर बिना किसी प्रयत्नके ही यह समुद्रसहित सारी पृथ्वी कौरवराज दुर्योधनके वशमें हो जायगी
Sañjaya said: “Gautama, when all those warriors have been destroyed, this entire earth—together with the encircling ocean—will, without any further effort, come under the control of the Kuru king (Duryodhana.” The line underscores the grim wartime logic that sovereignty is imagined as the automatic fruit of annihilating opposition, raising an implicit ethical tension between political victory and the catastrophic human cost that secures it.
Verse 55
सुनीतैरिह सर्वार्था: सिध्यन्ते नात्र संशय: । एतमर्थमहं ज्ञात्वा ततो ग्जामि गौतम
Sañjaya said: “Here in this world, all aims are accomplished through well-guided, prudent effort—of this there is no doubt. Understanding this truth, I therefore raise my cry, O Gautama.”
Verse 56
त्वंतुविप्रश्न वृद्धक्ष अशक्तश्नापि संयुगे कृतस्नेहश्न पार्थेषु मोहान्मामवमन्यसे
Sañjaya said: “But you are a brāhmaṇa, and moreover an old man—indeed you have no strength for battle. And since you bear affection for the sons of Pṛthā, you are, out of delusion, showing contempt for me.”
Verse 57
यद्येवं वक्ष्यससे भूयो ममाप्रियमिह द्विज । ततस्ते खड्गमुद्यम्य जिद्लां छेत्स्यामि दुर्मते
Sañjaya said: “If, O brāhmaṇa, you again speak here words that are displeasing to me, then I will raise my sword and cut off your tongue, you wicked-minded one.” The line conveys how anger and wounded pride can drive a person to threaten violence even against a brāhmaṇa, revealing a sharp ethical collapse amid the pressures of war and harsh speech.
Verse 58
यच्चापि पाण्डवान् विप्र स्तोतुमिच्छसि संयुगे । भीषयन् सर्वसैन्यानि कौरवेयाणि दुर्मते
ଆଉ ଯଦି, ହେ ବିପ୍ର, ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର—କୌରବ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା, ହେ ଦୁର୍ମତି—ତେବେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥା ଶୁଣ।
Verse 59
दुर्योधनश्च द्रोणश्व॒ शकुनिर्दुर्मुखो जय:
ସେଠାରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ, ଦ୍ରୋଣ, ଶକୁନି, ଦୁର୍ମୁଖ ଓ ଜୟ ଥିଲେ।
Verse 60
दुःशासनो वृषसेनो मद्रराजस्त्वमेव च | सोमदत्तश्न भूरिश्व॒ तथा द्रौणिविविंशति:
ଦୁଃଶାସନ, ବୃଷସେନ, ମଦ୍ରରାଜ—ଏବଂ ତୁମେ ନିଜେ—ସୋମଦତ୍ତ, ଭୂରିଶ୍ରବ, ତଥା ଦ୍ରୌଣି ଓ ବିବିଂଶତି ଥିଲେ।
Verse 61
तिष्ठेयुर्देशिता यत्र सर्वे युद्धविशारदा: । जयेदेतान् नरः को नु शक्रतुल्यबलोडप्यरि:
ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସମସ୍ତ ଯୁଦ୍ଧବିଶାରଦ ବୀରମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରହିବେ—ଇନ୍ଦ୍ରସମ ବଳବାନ୍ ଶତ୍ରୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ କିଏ ମନୁଷ୍ୟ ଜିତିପାରିବ?
Verse 62
“दुर्योधन, द्रोण, शकुनि, दुर्मुख, जय, दुःशासन, वृषसेन, मद्रराज शल्य, तुम स्वयं, सोमदत, भूरि, अश्वत्थामा और विविंशति--ये युद्धकुशल सम्पूर्ण वीर जहाँ कवच बाँधकर खड़े हो जायाँगे, वहाँ इन्हें कौन मनुष्य जीत सकता है? वह इन्द्रके तुल्य बलवान् शत्रु ही क्यों न हो (इनका कुछ नहीं बिगाड़ सकता) ।।
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ, ଦ୍ରୋଣ, ଶକୁନି, ଦୁର୍ମୁଖ, ଜୟ, ଦୁଃଶାସନ, ବୃଷସେନ, ମଦ୍ରରାଜ ଶଲ୍ୟ, ତୁମେ ନିଜେ, ସୋମଦତ୍ତ, ଭୂରି, ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ଓ ବିବିଂଶତି—ଏହି ସମସ୍ତ ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳ ବୀରମାନେ କବଚ ବାନ୍ଧି ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ କେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଜିତିପାରିବ? ଇନ୍ଦ୍ରସମ ବଳବାନ୍ ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର କ’ଣ କ୍ଷତି କରିପାରିବ? କାରଣ ଯେମାନେ ଶୂର, ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବଳବାନ୍, ସ୍ୱର୍ଗଲାଭକୁ ଆକାଂକ୍ଷୀ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳ—ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସଂହାର କରିପାରନ୍ତି।
Verse 63
एते स्थास्यन्ति संग्रामे पाण्डवानां वधार्थिन: । जयमाकाड्क्षमाणा हि कौरवेयस्य दंशिता:,“ये वीरगण कुरुराज दुर्योधनकी जय चाहते हुए पाण्डवोंके वधकी इच्छासे संग्राममें कवच बाँधकर डट जायाँगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ବଧର ଇଚ୍ଛାରେ ଏହି ବୀରମାନେ ସଂଗ୍ରାମରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେବେ। କୌରବକୁମାରଙ୍କ ଜୟକାମନା କରି କବଚଧାରୀ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ନଦ୍ଧ ଓ ଅଟଳ ରହିବେ।
Verse 64
दैवायत्तमहं मनन््ये जयं सुबलिनामपि | यत्र भीष्मो महाबाहुः शेते शरशताचित:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମୁଁ ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଜୟକୁ ଦୈବାଧୀନ ବୋଲି ମନେ କରେ। ଦେଖ, ମହାବାହୁ ଭୀଷ୍ମ ଆଜି ରଣଭୂମିରେ ଶତଶତ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଶରଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 65
विकर्णश्षित्रसेनश्व॒ बाह्नलीको5थ जयद्रथ: । भूरिश्रवा जयश्वैव जलसंध: सुदक्षिण:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବିକର୍ଣ୍ଣ, ଚିତ୍ରସେନ, ବାହ୍ଲୀକ ଓ ଜୟଦ୍ରଥ; ଭୂରିଶ୍ରବା, ଜୟ, ଜଳସନ୍ଧ ଏବଂ ସୁଦକ୍ଷିଣ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମହାଯୋଦ୍ଧା।
Verse 66
शलश्न रथिनां श्रेष्ठो भगदत्तश्न वीर्यवान् एते चान्ये च राजानो देवैरपि सुदुर्जया:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶଳ ଓ ପରାକ୍ରମୀ ଭଗଦତ୍ତ—ଏମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ରାଜା ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ।
Verse 67
निहता: समरे शूरा: पाण्डवैर्बलवत्तरा: । किमन्यद् दैवसंयोगान्मन्यसे पुरुषाधम
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସମରରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ବଳବାନ ଶୂରମାନେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ହାତରେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି। ହେ ପୁରୁଷାଧମ! ଦୈବସଂଯୋଗ ଛଡ଼ା ତୁମେ ଏହାକୁ ଆଉ କ’ଣ ଭାବୁଛ?
Verse 68
'परंतु उन अत्यन्त प्रबल तथा शूरवीर नरेशोंको भी पाण्डवोंने युद्धमें मार डाला। पुरुषाधम! तुम इसमें दैवसंयोगके सिवा दूसरा कौन-सा कारण मानते हो? ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତଥାପି ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ଓ ଶୂରବୀର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେହି ରାଜାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଧ କଲେ। ହେ ପୁରୁଷାଧମ! ଏଠାରେ ଦୈବସଂଯୋଗ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେଉଁ କାରଣ ତୁମେ ଦେଖୁଛ? ଏବଂ ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଯେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ-ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ତୁମେ ସଦା ପ୍ରଶଂସା କର, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ଶତଶଃ ଓ ସହସ୍ରଶଃ ଶୂର ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 69
क्षीयन्ते सर्वसैन्यानि कुरूणां पाण्डवैः सह । प्रभाव॑ नात्र पश्यामि पाण्डवानां कथंचन
କୁରୁମାନଙ୍କର ସେନା ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ସେନା—ସମସ୍ତେ ହିଁ କ୍ଷୟ ପାଉଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର କୌଣସି ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପ୍ରଭାବ ମୁଁ କେମିତି ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନାହିଁ।
Verse 70
“कौरव तथा पाण्डव दोनों दलोंकी सारी सेनाएँ प्रतिदिन नष्ट हो रही हैं। मुझे इसमें किसी प्रकार भी पाण्डवोंका कोई विशेष प्रभाव नहीं दिखायी देता है ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପ୍ରତିଦିନ କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବ—ଦୁଇ ପକ୍ଷର ସମସ୍ତ ସେନା ନଷ୍ଟ ହେଉଛି। ଏଥିରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର କୌଣସି ବିଶେଷ ପ୍ରଭାବ ମୁଁ କେମିତି ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନାହିଁ। ହେ ଦ୍ୱିଜାଧମ! ଯାହାଙ୍କୁ ତୁମେ ସଦା ବଳବାନ ବୋଲି ମନେ କର, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ରଣଭୂମିରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଯଥାଶକ୍ତି ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପ୍ରୟତ୍ନ କରିବି। ବିଜୟ ତ ଦୈବାଧୀନ।
Verse 157
इस प्रकार श्रीमह्याभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके प्रसंगमें द्रोणाचार्य और युधिष्ठिरका युद्धविषयक एक सौ सत्तावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଘଟୋତ୍କଚବଧପର୍ବରେ ରାତ୍ରିଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧବିଷୟକ ଏକଶ ସତାବନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 158
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे कृपकर्णवाक्ये$ष्टपजचाशदधिकशततमो< ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଘଟୋତ୍କଚବଧପର୍ବରେ ରାତ୍ରିଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ବାକ୍ୟ-ବିବାଦବିଷୟକ ଏକଶ ଅଠାବନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 243
कर्ण: प्रहरतां श्रेष्ठ: कृपं वाक्यमथाब्रवीत् | उन कृपाचार्यके ऐसा कहनेपर योद्धाओंमें श्रेष्ठ कर्णने उस समय रुष्ट होकर कृपाचार्यसे इस प्रकार कहा--
ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରହାର କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ଣ୍ଣ ସେତେବେଳେ କୃପଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କଥା କହିଲେ। କୃପଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କ୍ରୋଧାବେଶରେ କର୍ଣ୍ଣ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ—ଯେନେ ଶିଷ୍ଟ ଉପଦେଶକୁ ଛାଡ଼ି ଆହତ ଅଭିମାନ ମୁହଁ ଖୋଲିଲା।
Verse 253
फल चाशु प्रयच्छन्ति बीजमुप्तमृताविव । 'शूरवीर वर्षाकालके मेघोंकी तरह सदा गरजते हैं और ठीक ऋतुमें बोये हुए बीजके समान शीघ्र ही फल भी देते हैं
ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଫଳ ଦିଅନ୍ତି—ଯେପରି ଯଥାଯଥ ଋତୁରେ ବୋନା ହୋଇଥିବା ବୀଜ ଶୀଘ୍ର ଫଳିଥାଏ। ଶୂରବୀରମାନେ ବର୍ଷାକାଳର ମେଘ ପରି ସଦା ଗର୍ଜନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସମୟୋଚିତ ପ୍ରୟାସର ଫଳ ବିଳମ୍ବ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 263
तत्तद् विकत्थमानानां भारं चोद्धहतां मृथे । 'युद्धस्थलमें महान् भार उठानेवाले शूरवीर यदि युद्धके मुहानेपर अपनी प्रशंसाकी ही बातें कहते हैं तो इसमें मुझे उनका कोई दोष नहीं दिखायी देता
ଯେ ଶୂରବୀରମାନେ ରଣଭୂମିରେ ମହାଭାର ବହନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶତ୍ରୁଭାରକୁ ଉଠାଇ ହଟାନ୍ତି, ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧର ମୁହାଣାରେ ନିଜ ଶୌର୍ୟର ପ୍ରଶଂସା କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତାହାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନି।
Verse 363
धृतिमांश्व कृतज्ञश्न धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: । धर्मपुत्र युधिष्ठिर ब्राह्मणभक्त
ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଧୃତିମାନ ଓ କୃତଜ୍ଞ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଭକ୍ତ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଗୁରୁ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା। ସଦା ଧର୍ମପରାୟଣ; ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ବିଶେଷ କୁଶଳ; କ୍ଷମାଶୀଳ, ସାହସୀ ଏବଂ କୃତଜ୍ଞତାରେ ଚିହ୍ନିତ।
Verse 373
गुरुवृत्तिरता: प्राज्ञा धर्मनित्या यशस्विन: । इनके बलवान् भाई भी सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंकी कलामें परिश्रम किये हुए हैं। वे गुरुसेवापरायण, विद्वान, धर्मतत्पर और यशस्वी हैं
ସେମାନେ ଗୁରୁଯୋଗ୍ୟ ଆଚରଣରେ ରତ, ପ୍ରାଜ୍ଞ, ଧର୍ମରେ ନିତ୍ୟ ସ୍ଥିର ଏବଂ ଯଶସ୍ବୀ। ସେମାନଙ୍କ ବଳବାନ ଭାଇ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଯୁଦ୍ଧକଳାରେ ପରିଶ୍ରମପୂର୍ବକ ସୁପ୍ରଶିକ୍ଷିତ। ସେମାନେ ଗୁରୁସେବାପରାୟଣ, ପଣ୍ଡିତ, ଧର୍ମତତ୍ପର ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତିମାନ।
Verse 466
कथं तान् संयुगे कर्ण जेतुमुत्सहसे परान् । युधिष्ठिर भी यदि रोषभरी दृष्टिसे देखें तो इस भूमण्डलको भस्म कर सकते हैं। कर्ण! जिनके लिये अनन्त बलशाली भगवान् श्रीकृष्ण भी कवच धारण करके लड़नेको तैयार हैं
କୃପ କହିଲେ—କର୍ଣ୍ଣ! ଯୁଦ୍ଧରେ ସେଇ ମହାବଳୀ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜିତିବାକୁ ତୁମେ କିପରି ସାହସ କରୁଛ? ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯଦି କ୍ରୋଧଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ମାତ୍ର ଦେଖନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ସମଗ୍ର ଭୂମଣ୍ଡଳକୁ ଭସ୍ମ କରିପାରିବେ। ଆଉ ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନନ୍ତବଳଶାଳୀ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ କବଚ ଧାରଣ କରି ଯୁଦ୍ଧକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ—ସେମାନଙ୍କୁ ରଣେ ଜିତିବାର ଦୁସ୍ସାହସ ତୁମେ କିପରି କରୁଛ?
Verse 473
यस्त्वमुत्सहसे योद्धुं समरे शौरिणा सह । सूतपुत्र! तुम जो सदा समरभूमिमें भगवान् श्रीकृष्णके साथ युद्ध करनेका उत्साह दिखाते हो, यह तुम्हारा महान् अन्याय (अक्षम्य अपराध) है
କୃପ କହିଲେ—ହେ ସୂତପୁତ୍ର! ରଣଭୂମିରେ ଶୌରି (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ତୁମେ ଯେ ଉତ୍ସାହ ଦେଖାଉଛ, ଏହା ତୁମର ମହା ଅନ୍ୟାୟ—ଅକ୍ଷମ୍ୟ ଅପରାଧ।
Verse 493
एते चान्ये च बहवो गुणा: पाण्डुसुतेषु वै “बाबाजी! पाण्डवोंके विषयमें तुमने जो बात कही है वह सब सत्य है। यही नहीं, पाण्डवोंमें और भी बहुत-से गुण हैं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଛଡ଼ା ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚୟ ଆହୁରି ଅନେକ ଗୁଣ ଅଛି।
Verse 586
अत्रापि शृणु मे वाक््यं यथावद् ब्रुवतो द्विज । “ब्रह्मन! दुर्मते! तुम तो युद्धस्थलमें समस्त कौरव-सेनाओंको भयभीत करनेके लिये पाण्डवोंके गुण गाना चाहते हो
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜ! ମୁଁ ଯଥାବତ୍ କହୁଥିବା କଥା ଏଠି ମଧ୍ୟ ଶୁଣ—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହେ ଦୁର୍ମତି! ଯୁଦ୍ଧସ୍ଥଳରେ ସମସ୍ତ କୌରବସେନାକୁ ଭୟଭୀତ କରିବା ପାଇଁ ତୁମେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ସେଇ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଯେ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ତାହା ଶୁଣ।”
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns command ethics under royal pressure: whether a commander should prioritize the ruler’s demand for swift victory or adhere to disciplined strategy and principled conduct, especially when the opponent’s capability (Arjuna) makes reckless escalation counterproductive.
The chapter teaches that effective action requires truthful appraisal (satya-based assessment) and restraint against self-deception; public vows and confidence must be matched by capability, and leadership must balance obedience with expert judgment.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is narrative and ethical—positioning Arjuna as a benchmark of martial excellence and illustrating how boastful counsel distorts decision-making within the larger karmic and strategic framework of the war.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.