Adhyaya 13
Droṇa’s sweeping assault and the Abhimanyu–Jayadratha close-quarters episode (द्रोणस्य भीषणव्यचरितम् / सौभद्र-जयद्रथ-संनिपातः)
Upa-parva: Droṇa-vadha-parvan (War under Droṇa’s command; tactical escalations around Abhimanyu’s engagements)
Sañjaya reports that Droṇa moves through the Pāṇḍava host like fire through dry brush, producing fear and disorder; the bowstring’s sound is likened to thunder, and his arrows are depicted as a relentless, storm-like discharge. The narration then expands into a panoramic register: multiple concurrent engagements and exchanges of missile-fire occur among prominent warriors (including clashes involving Śakuni with Sahadeva, Śalya with Nakula, Sātyaki with Kṛtavarmā, and others), emphasizing distributed pressure across the battlefield. The chapter’s most detailed micro-sequence centers on Abhimanyu (Saubhadra): after overpowering a Paurava opponent and demonstrating sword-and-shield skill, he confronts Jayadratha in close quarters; Jayadratha’s strike breaks Abhimanyu’s sword, after which Abhimanyu rapidly remounts and resumes mobile combat. Śalya hurls a formidable śakti at Abhimanyu; Abhimanyu intercepts it and throws it back, causing the fall of Śalya’s charioteer, prompting acclaim from Pāṇḍava-aligned leaders and an intensified counter-barrage from opponents.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि द्रोणाचार्य ने युद्ध-रचना में ‘अन्तर’ रखकर धर्मराज युधिष्ठिर को लक्ष्य करने का निश्चय किया है; यह बात पाण्डव-पक्ष के आप्तों द्वारा शीघ्र समझ ली जाती है। → युधिष्ठिर अपने भाइयों और प्रमुख वीरों को बुलाकर स्थिति बताता है; रणभूमि में सिंहनाद, बाहु-शब्द और शंखध्वनि के बीच पाण्डव-सेना द्रोण-व्यूह को तोड़ने का प्रयत्न करती है, पर द्रोण द्वारा संरक्षित मोर्चा सृञ्जयों के लिए अभेद्य-सा बन जाता है। → अर्जुन युधिष्ठिर को प्रतिज्ञा-रूप आश्वासन देता है कि उसके जीवित रहते द्रोण उन्हें बंदी नहीं बना सकता—आकाश फट जाए, पृथ्वी खंड-खंड हो जाए, तब भी; और द्रोण को ‘अस्त्रधारियों में श्रेष्ठ’ मानते हुए भी वह धर्मराज की रक्षा का भार अपने ऊपर लेता है। → अर्जुन के वचन से युधिष्ठिर का भय शान्त होता है और पाण्डव-पक्ष का संकल्प दृढ़ होता है; फिर भी युद्ध का प्रवाह द्रोण की योजना के अनुरूप भयावह और तुमुल बना रहता है। → द्रोण की रचना अभी भी पाण्डव-सेना को चारों दिशाओं से रोकती है—अब प्रश्न यह है कि अर्जुन किस उपाय से उस ‘अन्तर’ को मिटाकर धर्मराज को सुरक्षित रख पाएगा।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २३ “लोक मिलाकर कुल ३३३ *लोक हैं।) नल््च्स््ज्ल्स्स्सि हज #5््ामप्र्स त्रयोदशो< ध्याय: अर्जुनका युधिष्ठिरको आश्वासन देना तथा युद्धमें द्रोणाचार्यका पराक्रम संजय उवाच सान्तरे तु प्रतिज्ञाते राज्ञो द्रोणेन निग्रहे । ततस्ते सैनिका: श्रुत्वा तं युधिष्ठिरनिग्रहम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ଦ୍ରୋଣ କିଛି ଅନ୍ତର ରଖି ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିବା ସହିତ, ତୁମ ସେନାମାନେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଧରିବା ଉଦ୍ୟୋଗ ଶୁଣି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ସିଂହନାଦ କରିବା ଏବଂ ଭୁଜାରେ ତାଳି ଠୋକିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ହେ ଭରତନନ୍ଦନ! ସେଇ ସମୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜର ବିଶ୍ୱସନୀୟ ଗୁପ୍ତଚରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଜାଣିନେଲେ—ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣ କ’ଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।
Verse 2
सिंहनादरवांश्षक्रुर्बाहुशब्दांश्व कृत्स्नश: । तच्च सर्व यथान्यायं धर्मराजेन भारत
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଧରିବା ଉଦ୍ୟୋଗର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଆପଣଙ୍କ ସେନା ସବୁଦିଗରେ ସିଂହନାଦ କଲା ଏବଂ ଭୁଜାରେ ଥାପ ମାରି ଉଚ୍ଚ ଘୋଷ କଲା। କିନ୍ତୁ ହେ ଭରତନନ୍ଦନ! ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ଗୁପ୍ତଚରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଶୀଘ୍ର ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଲେ—ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣ କ’ଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।
Verse 3
ततः सर्वान् समानाय्य क्रातृनन्यांश्व सर्वशः
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସମସ୍ତ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ସବୁଦିଗରୁ ଡାକି ଏକତ୍ର କଲେ। ବିଶ୍ୱସନୀୟ ଗୁପ୍ତଚରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ ଶୀଘ୍ର ଜାଣି, ସେ ଧନଞ୍ଜୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପୁରୁଷସିଂହ! ଆଜି ଦ୍ରୋଣ କ’ଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଣିଥିବ।”
Verse 4
अब्रवीद् धर्मराजस्तु धनंजयमिदं वच: । श्रुतं ते पुरुषव्याप्र द्रोणस्याद्य चिकीर्षितम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତେବେ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଧନଞ୍ଜୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ—“ହେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର! ଆଜି ଦ୍ରୋଣ କ’ଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଣିଛ। ଆମ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଜଣା ପଡ଼ିଛି।”
Verse 5
यथा तन्न भवेत् सत्यं तथा नीतिर्विधीयताम् । सान्तर हि प्रतिज्ञातं द्रोणेनामित्रकर्षिणा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ରାଜନ୍! ଏମିତି ନୀତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସେଇ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସତ୍ୟ ନ ହେଉ। ଶତ୍ରୁକର୍ଷୀ ଦ୍ରୋଣ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଗୋଟିଏ ‘ଅନ୍ତର’ ରଖି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛନ୍ତି; ଏବଂ ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆମ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ଲୋକମାନେ ଶୀଘ୍ର ଜାଣିଛନ୍ତି।”
Verse 6
तच्चान्तरं महेष्वास त्वयि तेन समाहितम् । स त्वमद्य महाबाहो युध्यस्व मदनन्तरम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ହେ ମହାଧନୁର୍ଧର! ସେ ଯେ ‘ଅନ୍ତର’ ରଖିଥିଲେ, ଏବେ ସେଇ ତୁମ ଉପରେ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି। ତେଣୁ ହେ ମହାବାହୁ! ଆଜି ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ଫାକ ନ ରଖି ଯୁଦ୍ଧ କର। ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆମ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ଲୋକମାନେ ଶୀଘ୍ର ଜାଣିଛନ୍ତି।”
Verse 7
अर्जुन उवाच यथा मे न वध: कार्य आचार्यस्य कदाचन
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଚିନ୍ତାକରି କିଛି ଭେଦ ରଖି ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ, ତେବେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରିବା ଉଦ୍ୟୋଗ ଶୁଣି ଆପଣଙ୍କ ସେନା ଉଚ୍ଚ ସିଂହନାଦ କଲା ଏବଂ ହର୍ଷରେ ଭୁଜା ଉପରେ ତାଳ ଠୋକିଲା। ହେ ଭରତନନ୍ଦନ! ସେହି ସମୟରେ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ଗୁପ୍ତଚରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଶୀଘ୍ର ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିନେଲେ—ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣ କ’ଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।
Verse 8
तथा तव परित्यागो न मे राजंश्रिकीर्षित: । अर्जुन बोले--राजन्! जिस प्रकार मेरे लिये आचार्यका कभी वध न करना कर्तव्य है, उसी प्रकार किसी भी दशामें आपका परित्याग करना मुझे अभीष्ट नहीं है ।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଯେପରି ମୋ ପାଇଁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବଧ କେବେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେପରି କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ମୋର ଇଚ୍ଛା ନୁହେଁ। ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ତ୍ୟାଗକୁ ମୁଁ ବାଛିବି ନାହିଁ। ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ସୂଚକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଜାଣିନେଲେ—ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣ କ’ଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।
Verse 9
त्वां निगृह्माहवे राज्यं धार्तराष्ट्रोड्यमिच्छति
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ର ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଧରି ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ହଡ଼ପ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣ କ’ଣ କରିବାକୁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ତାହା ବିଶ୍ୱସନୀୟ ସୂଚକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଓ ନିଖୁତ ଭାବେ ଜଣା ପଡ଼ିଛି।
Verse 10
प्रपतेद् द्यौ: सनक्षत्रा पृथिवी शकलीभवेत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ନକ୍ଷତ୍ରସହିତ ଆକାଶ ଖସିପଡ଼ୁ, ପୃଥିବୀ ଖଣ୍ଡ-ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଉ; ତଥାପି ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ସୂଚକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଓ ନିଖୁତ ଭାବେ ଜଣା ପଡ଼ିଲା। ଦ୍ରୋଣ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଧରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିବା ସହିତ ଆପଣଙ୍କ ସେନା ସିଂହନାଦ କଲା ଓ ଭୁଜା ଉପରେ ତାଳ ଠୋକିଲା; କିନ୍ତୁ ସାବଧାନ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସବୁ ଜାଣି ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।
Verse 11
यदि तस्य रणे साहां कुरुते वजभूत् स्वयम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ସେ ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଜ୍ରସମ ଭୟଙ୍କର ହୋଇ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ସୂଚକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଓ ନିଖୁତ ଭାବେ ଜଣା ପଡ଼ିଲା। ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଧରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣି ଆପଣଙ୍କ ସେନା ସିଂହନାଦ କଲା ଓ ଭୁଜା ଉପରେ ତାଳ ଠୋକିଲା; କିନ୍ତୁ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସବୁ ଜାଣି ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 12
विष्णुर्वा सहितो देवैर्न त्वां प्राप्स्पत्यसौ मृथे । मयि जीवति राजेन्द्र न भयं कर्तुमहसि
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମକୁ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ତୁମେ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏବଂ ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଚିକୀର୍ଷିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଆପ୍ତ ଓ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଯଥାର୍ଥରେ ଜଣାଗଲା।
Verse 13
अन्यच्च ब्रूयां राजेन्द्र प्रतिज्ञां मम निश्चलाम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ମୋର ଆଉ ଗୋଟିଏ ଅଚଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି। ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆପ୍ତ ଓ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜଣାଗଲା।
Verse 14
न स्मराम्यनृतं तावन्न स्मरामि पराजयम् । न स्मरामि प्रतिश्रुत्य किंचिदप्यनृतं कृतम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ କେବେ ଅସତ୍ୟ କହିଥିଲି ବୋଲି ମୋତେ ସ୍ମରଣ ନାହିଁ; ପରାଜୟର ସ୍ମରଣ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏବଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ସେଥିରେ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ କରିଥିଲି—ଏହା ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ ନାହିଁ। ଏବଂ ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆପ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଯଥାର୍ଥରେ ଜଣାଗଲା।
Verse 15
संजय उवाच ततः शड्खाश्न भेर्यश्व मृदड़ाश्चानकै: सह । प्रावाद्यन्त महाराज पाण्डवानां निवेशने
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ, ତାପରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଶିବିରରେ ଶଙ୍ଖ, ଭେରୀ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ଆନକ ଆଦି ବାଦ୍ୟ ଏକାସାଥି ନାଦ କରିଉଠିଲା। ଏବଂ ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆପ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଜଣାଗଲା।
Verse 16
सिंहनादश्न संजज्ञे पाण्डवानां महात्मनाम् | धनुर्ज्यातलशब्दश्ष गगनस्पृक् सुभैरव:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାତ୍ମା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ସହସା ସିଂହନାଦ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଧନୁଷର ଜ୍ୟା-ଟଙ୍କାରର ଭୟଙ୍କର, ଆକାଶସ୍ପର୍ଶୀ ଶବ୍ଦ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଲା। ଏବଂ ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆପ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଯଥାର୍ଥରେ ଜଣାଗଲା।
Verse 17
श्रुत्वा शड्खस्य निर्घोषं पाण्डवस्य महौजस: । त्वदीयेष्वप्यनीकेषु वादित्राण्यभिजषध्निरे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ମହାଓଜସ୍ବୀ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଶଙ୍ଖନାଦର ଘୋର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ଆପଣଙ୍କ ସେନାବିଭାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟ ବାଜି ଉଠିଲା। ଏବଂ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଦୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଚିକୀର୍ଷିତ ଶୀଘ୍ର ଜଣାପଡ଼ିଲା।
Verse 18
ततो व्यूढान्यनीकानि तव तेषां च भारत | शनैरुपेयुरन्योन्यं योध्यमानानि संयुगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ତାପରେ ଆପଣଙ୍କ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସେନାବିଭାଗମାନେ ବ୍ୟୂହବଦ୍ଧ ହୋଇ, ସମରରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଧୀରେ ଧୀରେ ପରସ୍ପରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ଏବଂ ବିଶ୍ୱସ୍ତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଜଣାପଡ଼ିଲା।
Verse 19
ततः प्रववृते युद्ध तुमुलं लोमहर्षणम् । पाण्डवानां कुरूणां च द्रोणपाउचाल्ययोरपि
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ପାଣ୍ଡବ ଓ କୁରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ଦ୍ରୋଣ ଓ ପାଞ୍ଚାଳ ସେନାନାୟକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ତୁମୁଳ, ଭୟଙ୍କର, ରୋମହର୍ଷକ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏବଂ ବିଶ୍ୱସ୍ତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଜଣାପଡ଼ିଲା।
Verse 20
यत्नमाना: प्रयत्नेन द्रोणानीकविशातने । न शेकुः सृञ्जया युद्धे तद्धि द्रोणेन पालितम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସେନାବ୍ୟୂହକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବା ପାଇଁ ସୃଞ୍ଜୟମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୟାସ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେହି ଯୁଦ୍ଧରେ ସଫଳ ହେଲେ ନାହିଁ; କାରଣ ସେହି ସେନାକୁ ଦ୍ରୋଣ ନିଜେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏବଂ ବିଶ୍ୱସ୍ତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଜଣାପଡ଼ିଲା।
Verse 21
तथैव तव पुत्रस्य रथोदारा: प्रहारिण: । न शेकु: पाण्डवीं सेनां पाल्यमानां किरीटिना
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେହିପରି ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଉଦାର ମହାରଥୀମାନେ, ପ୍ରହାରରେ ନିପୁଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପାଣ୍ଡବ ସେନାକୁ ପରାଜିତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; କାରଣ କିରୀଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏବଂ ବିଶ୍ୱସ୍ତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଜଣାପଡ଼ିଲା।
Verse 22
आस्तां ते स्तिमिते सेने रक्ष्यमाणे परस्परम् । सम्प्रसुप्ते यथा नक्तं वनराज्यौ सुपुष्पिते
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ସେଇ ଦୁଇ ସେନା ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି ମୁହାଁମୁହିଁ ନିଶ୍ଚଳ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହୁ। ସେମାନେ ରାତିରେ ଯେପରି ନିଦ୍ରାସ୍ଥ, ପୁଷ୍ପଶୋଭିତ ଦୁଇ ଅରଣ୍ୟଶ୍ରେଣୀ ଦିଶେ, ସେପରି ଦିଶୁଥିଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ସୂଚକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ—ସେ କ’ଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି—ଶୀଘ୍ର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜଣା ପଡ଼ିଲା।
Verse 23
ततो रुक्मरथो राजन्नकेणेव विराजता । वरूथिना विनिष्पत्य व्यचरत् पृतनामुखे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥାରୂଢ଼ ଦ୍ରୋଣ ନିଜ ରଥରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ସହ ବାହାରି ଯୁଦ୍ଧବ୍ୟୂହର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ବିଚରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏବଂ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ସୂଚକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଜଣା ପଡ଼ିଲା।
Verse 24
तमुद्यतं रथेनैकमाशुकारिणमाहवे । अनेकमिव संत्रासान्मेनिरे पाण्ड्सृूज्जया:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଦ୍ରୋଣ ଏକାକୀ ରଥରେ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ; ତେବେ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ପାଣ୍ଡବ ଓ ସୃଞ୍ଜୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯେନେ ଅନେକ ଜଣ ଭାବିଲେ। ଏବଂ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ସୂଚକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଜଣା ପଡ଼ିଲା।
Verse 25
तेन मुक्ता: शरा घोरा विचेरु: सर्वतोदिशम् । त्रासयन्तो महाराज पाण्डवेयस्य वाहिनीम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ତାଙ୍କ ଛାଡ଼ା ଭୟଙ୍କର ବାଣ ସବୁ ଦିଗରେ ଘୁରି ଘୁରି ପାଣ୍ଡବ ସେନାକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିଲା। ଏବଂ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ସୂଚକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମଧ୍ୟ ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ ଶୀଘ୍ର ଜାଣିଲେ।
Verse 26
मध्यंदिनमनुप्राप्तो गभस्तिशतसंवृत: । यथा दृश्येत घर्माशुस्तथा द्रोणो5प्यदृश्यत
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଆସିଲା ଏବଂ ଶତଶତ କିରଣରେ ଘେରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦହନଶୀଳ ତେଜରେ ଦିଶିଲେ, ସେପରି ଦ୍ରୋଣ ମଧ୍ୟ ତପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ। ଏବଂ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ସୂଚକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଜଣା ପଡ଼ିଲା।
Verse 27
न चैनं पाण्डवेयानां कश्षिच्छक्नोति भारत । वीक्षितुं समरे क्रुद्धें महेन्द्रमिव दानवा:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ସେହି ସମରରେ କ୍ରୋଧେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କୁ ପାଣ୍ଡବପକ୍ଷର କେହି ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ; ଯେପରି କ୍ରୁଦ୍ଧ ମହେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦାନବମାନେ ନେତ୍ର ଉଠାଇ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 28
मोहयित्वा ततः सैन्यं भारद्वाज: प्रतापवान् | धृष्टद्युम्नबलं तूर्ण व्यधमन्निशितै: शरै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ପ୍ରତାପବାନ୍ ଭାରଦ୍ୱାଜ (ଦ୍ରୋଣ) ସେନାକୁ ମୋହିତ କରି, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନର ବଳକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 29
स दिश: सर्वतो रुद्ध्वा संवृत्य खमजिद्दागै: । पार्षतो यत्र तत्रेव ममृदे पाण्ड्वाहिनीम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଅବରୋଧ କରି, ଶରବୃଷ୍ଟିରେ ଆକାଶକୁ ମଧ୍ୟ ଆଛାଦିତ କଲେ; ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ସେଠାରେଇ ପାଣ୍ଡବସେନାକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 66
यथा दुर्योधन: काम नेम॑ द्रोणादवाप्रुयात् । “महाधनुर्धर अर्जुन! वह अन्तर उन्होंने तुम्हींपर डाल रखा है। अतः महाबाहो! आज तुम मेरे समीप रहकर ही युद्ध करो
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯେପରି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ନ କରିପାରେ। ହେ ମହାଧନୁର୍ଧର ଅର୍ଜୁନ! ସେ ଅନ୍ତର୍ଲକ୍ଷ୍ୟ ତୁମ ଉପରେଇ ନିବନ୍ଧିଛି; ତେଣୁ ହେ ମହାବାହୁ, ଆଜି ମୋ ସମୀପରେ ରହି ଯୁଦ୍ଧ କର, ଯେପରି ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନର ସେହି ମନୋରଥ ସିଦ୍ଧ ନ ହୁଏ।
Verse 83
प्रतीपो नाहमाचार्ये भवेयं वै कथंचन । पाण्डुनन्दन! इस नीतिके अनुसार बर्ताव करते हुए मैं युद्धमें अपने प्राणोंका परित्याग कर दूँगा; परंतु किसी प्रकार भी आचार्यका शत्रु नहीं बनूँगा
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ହେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ! କୌଣସି ପରିସ୍ଥିତିରେ ମୁଁ ଆଚାର୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ବିରୋଧୀ ହେବି ନାହିଁ। ଏହି ନୀତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସମରରେ ମୁଁ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି; ତଥାପି କୌଣସି ଭାବେ ଆଚାର୍ୟଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ହେବି ନାହିଁ।
Verse 96
न सतं जीवलोकेडस्मिन् काम॑ प्राप्पेत् कथंचन । महाराज! यह धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधन जो आपको युद्धमें कैद करके सारा राज्य हथिया लेना चाहता है, वह इस जगतमें अपने उस मनोरथको किसी प्रकार पूर्ण नहीं कर सकता
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ— ଏହି ଜୀବଲୋକରେ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାକୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରୂପେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ମହାରାଜ! ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ର ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆପଣଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରି ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟ ହଡପ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; କିନ୍ତୁ ଏହି ଜଗତରେ ସେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ମନୋରଥ ପୂରଣ କରିପାରିବ ନାହିଁ।
Verse 106
नत्वां द्रोणो निगृहल्लीयाज्जीवमाने मयि ध्रुवम् नक्षत्रोंसहित आकाश फट पड़े और पृथ्वीके टुकड़े-टुकड़े हो जाय, तो भी मेरे जीते-जी द्रोणाचार्य आपको पकड़ नहीं सकते; यह ध्रुव सत्य है
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ— ମୁଁ ଜୀବିତ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରୋଣ ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ନକ୍ଷତ୍ରସହିତ ଆକାଶ ଫାଟିଯାଉ, ପୃଥିବୀ ଖଣ୍ଡ-ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଉ, ତଥାପି—ମୋ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ—ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହା ଧ୍ରୁବ ସତ୍ୟ।
Verse 126
द्रोणादस्त्रभृतां श्रेष्ठात् सर्वशस्त्र भूतामपि । राजेन्द्र! यदि रणक्षेत्रमें साक्षात् वजधारी इन्द्र अथवा भगवान् विष्णु सम्पूर्ण देवताओंके साथ आकर दुर्योधनकी सहायता करें
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ— ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଦ୍ରୋଣ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ। ତଥାପି ଯଦି ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ବଜ୍ରଧାରୀ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱୟଂ ଆସନ୍ତି, କିମ୍ବା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ଆସି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତେବେ ମଧ୍ୟ—ମୁଁ ଜୀବିତ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ସେ ଆପଣଙ୍କୁ ଧରିପାରିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames an implicit dharma-sankat around escalation: battlefield success is pursued through overwhelming force and fear-induction, raising questions about proportionality and the moral cost of tactical dominance.
The narrative underscores impermanence and contingency in action: skill and courage must be paired with adaptability, yet even exemplary valor operates within larger systems of collective pressure and cascading consequences.
No explicit phalaśruti appears in the supplied passage; the chapter functions primarily as battle-report and ethical texture, contributing to the epic’s cumulative reflection on duty, loss, and the limits of human control.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.