Adhyaya 110
Adhyāya 110: Dhṛtarāṣṭra’s Lament on Fate; Saṃjaya’s Reproof and the Princes’ Assault on Bhīma (द्रोणपर्व, अध्याय ११०)
Upa-parva: Bhīma–Karṇa Saṃvāda and the Kaurava Princes’ Engagement (contextual war-episode within Droṇa Parva)
Dhṛtarāṣṭra opens with a fatalistic thesis—daiva (fate) overrides pauruṣa (human effort)—prompted by Karṇa’s inability to overcome the Pāṇḍava in direct engagement. He recalls Duryodhana’s repeated assertions about Karṇa’s unmatched prowess and then asks what Duryodhana said upon seeing Karṇa checked and withdrawing. Dhṛtarāṣṭra further depicts Bhīma as an overwhelming force: even senior Kaurava champions, though aware of Bhīma’s strength and resolve, appear unable to stand firm before him; approaching Bhīma in anger is likened to entering fire or confronting Death. Saṃjaya responds with a corrective, attributing the catastrophe to Dhṛtarāṣṭra’s earlier choices—creating enmity, yielding to his sons’ counsel, and refusing salutary advice—framed as a self-administered poison now bearing fruit. Saṃjaya then narrates the immediate tactical sequence: five Kaurava brothers (Durmarṣaṇa, Duḥsaha, Durmada, Durdhara, Jaya) surround Bhīma with arrows; Bhīma receives them with composure, Karṇa advances, and despite Kaurava support, Bhīma kills the five princes and their charioteers, demonstrating battlefield momentum and the fragility of morale rooted in boast rather than assessment.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—द्रौपदी के पुत्र रण में एक ऐसे उग्र वीर से पीड़ित हो उठे हैं कि क्षणभर को उन्हें अपना कर्तव्य भी सूझता नहीं; उसी बीच सोमदत्त-पुत्र शल का प्रचण्ड प्रहार पाण्डव-पक्ष पर टूट पड़ता है। → शल एक-एक बाण से द्रौपदेयों को वक्ष में बेधकर उन्हें विचलित करता है; उधर राक्षस अलम्बुष पाण्डव-सेना में हाथी, घोड़े, पैदल और रथियों को बाण-वृष्टि से गिराता चला जाता है, जिससे मोर्चा डगमगाने लगता है। → भीमसेन क्रोध से दहकते अग्नि-तुल्य होकर ‘त्वाष्ट्र’ अस्त्र का संधान करते हैं और अलम्बुष के उन्माद को तोड़ते हुए उसे पराजय की ओर ढकेल देते हैं; साथ ही द्रौपदी-पुत्र शत्रु-शमन शतानीक (नकुल-पुत्र) शल पर निर्णायक प्रहार कर उसे धराशायी कर देता है। → अलम्बुष की मार से क्षत-विक्षत पाण्डव-सेना में भीम की विजय-ध्वनि उठती है; मरुद्गणों के इन्द्र-स्तवन की भाँति योद्धा भीम की प्रशंसा करते हैं और मोर्चा फिर सँभल जाता है—द्रौपदेयों पर छाया भय हटता है। → अलम्बुष घोर रूप धारण कर भीमसेन से कुछ कहता/ललकारता है—संकेत देता हुआ कि राक्षसी प्रतिशोध और भीषण प्रतिघात अभी शेष है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्राता बछ। अकाल अष्टाधिकशततमोब<् ध्याय: द्रौपदीपुत्रोंके द्वारा सोमदत्तकुमार शलका वध तथा भीमसेनके द्वारा अलम्बुषकी पराजय संजय उवाच द्रौपदेयान् महेष्वासान् सौमदत्तिमहायशा: । एकैकं पज्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभि:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ମହାଯଶସ୍ବୀ ସୌମଦତ୍ତି ମହେଷ୍ୱାସ ଦ୍ରୌପଦୀପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଏକେକଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ପାଞ୍ଚ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କରି, ପୁଣି ସାତ ସାତ ବାଣରେ ଆଉଥରେ ଆହତ କଲେ।
Verse 2
ते पीडिता भृशं तेन रौद्रेण सहसा विभो । प्रमूढा नैव विविदुर्म॒धे कृत्यं सम किंचन
ପ୍ରଭୋ! ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଓ ରୌଦ୍ର ବୀରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ହୋଇ ସେମାନେ ହଠାତ୍ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ସେ ସମୟରେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ, ଯଥୋଚିତ ଉପାୟ କ’ଣ—କିଛି ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 3
नाकुलिश्व शतानीकः सौमदत्तिं नरर्षभम् । द्वाभ्यां विदृध्वानदद्धृष्ट: शराभ्यां शत्रुकर्शन:,तब नकुलके पुत्र शत्रुसूदन शतानीकने दो बाणोंद्वारा नरश्रेष्ठ शलको घायल करके बड़े हर्षके साथ सिंहनाद किया
ତେବେ ନକୁଳପୁତ୍ର ଶତ୍ରୁକର୍ଷଣ ଶତାନୀକ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌମଦତ୍ତି (ଶଲ)ଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କରି ହର୍ଷରେ ସିଂହନାଦ କଲେ।
Verse 4
तथेतरे रणे यत्तास्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगै: । विव्यधु: समरे तूर्ण सौमदत्तिममर्षणम्,इसी प्रकार अन्य द्रौपदीपुत्रोंने भी समरांगणमें प्रयत्तशील होकर अमर्षशील शलको तुरंत ही तीन-तीन बाणोंद्वारा बींध डाला
ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମଧ୍ୟ ରଣେ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ, ଅମର୍ଷଶୀଳ ସୌମଦତ୍ତି (ଶଲ)ଙ୍କୁ ସମରରେ ଶୀଘ୍ର ତିନି-ତିନି ସିଧା ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 5
स तान् प्रति महाराज पञ्च चिक्षेप सायकान् | एकैकं हृदि चाजघ्ने एकैकेन महायशा:,महाराज! तब महायशस्वी शलने उनपर पाँच बाण चलाये, जिनमेंसे एक-एकके द्वारा एक-एककी छाती छेद डाली
ମହାରାଜ! ତାପରେ ମହାଯଶସ୍ବୀ ସୌମଦତ୍ତି (ଶଲ) ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପାଞ୍ଚଟି ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ ଏବଂ ଏକେକ ବାଣରେ ଏକେକ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ହୃଦୟଦେଶକୁ ଆଘାତ କଲେ।
Verse 6
ततस्ते भ्रातर: पञ्च शरैर्विद्धा महात्मना । परिवार्य रणे वीर विव्यधु: सायकैर्भुशम्
ତାପରେ ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ସେ ପାଞ୍ଚ ଭାଇ ରଣଭୂମିରେ ସେ ବୀରଙ୍କୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରି, ନିଜ ନିଜ ବାଣରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 7
आर्जुनिस्तु हयांस्तस्य चतुर्भिनिशितै: शरै: | प्रेषयामास संक़ुद्धो यमस्य सदन प्रति,अर्जुनकुमार श्रुतकीर्तिने अत्यन्त कुपित हो चार तीखे बाणोंद्वारा शलके चारों घोड़ोंको यमलोक भेज दिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଅର୍ଜୁନପୁତ୍ର ଶ୍ରୁତକୀର୍ତ୍ତି କ୍ରୋଧେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ଚାରିଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ପ୍ରତିପକ୍ଷର ଚାରି ଘୋଡ଼ାକୁ ନିହତ କରି ଯମସଦନକୁ ପଠାଇଦେଲା।
Verse 8
भैमसेनिर्धनुश्छित्त्वा सौमदत्तेरमहात्मन: । ननाद बलवन्नादं विव्याध च शितै: शरै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଭୀମସେନପୁତ୍ର ସୋମଦତ୍ତଙ୍କ ମହାତ୍ମ ପୁତ୍ରର ଧନୁ କାଟିଦେଇ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ତାକୁ ବିଦ୍ଧ କଲା ଏବଂ ପ୍ରବଳ ଗର୍ଜନ କଲା।
Verse 9
यौधिष्ठिरिर्ध्वजं तस्य छित्त्वा भूमावपातयत् । नाकुलिश्लाथ यन्तारं रथनीडादपाहरत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିରପୁତ୍ର ତାହାର ଧ୍ୱଜ କାଟି ଭୂମିରେ ପତିତ କରିଦେଲା। ପରେ ନକୁଳପୁତ୍ର ସାରଥିକୁ ବଧ କରି ରଥାସନରୁ ଟାଣି ତଳେ ପକାଇଦେଲା।
Verse 10
साहदेविस्तु त॑ ज्ञात्वा भ्रातृभिविमुखीकृतम् | क्षुरपप्रेण शिरो राजन् निचकर्त महात्मन:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ, ସହଦେବପୁତ୍ର ଜାଣିଲା ଯେ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଶଲକୁ ଯୁଦ୍ଧରୁ ବିମୁଖ କରିଦେଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ କ୍ଷୁରପ୍ର ବାଣରେ ସେହି ମହାତ୍ମାର ଶିର କାଟିଦେଲା।
Verse 11
तच्छिरो न्यपतद् भूमौ तपनीयविभूषितम् । भ्राजयत् तं रणोद्देशं बालसूर्यसमप्रभम्,सोमदत्तकुमारका प्रातःकालके सूर्यकी भाँति प्रकाशमान सुवर्णभूषित वह मस्तक उस रणभूमिको प्रकाशित करता हुआ पृथ्वीपर गिर पड़ा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଶୁଦ୍ଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ସେହି ଶିର ଭୂମିରେ ପତିତ ହେଲା; ପ୍ରଭାତର ବାଳସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିରେ ଜ୍ଵଳି ଉଠି ସେ ରଣଭୂମି-ପ୍ରଦେଶକୁ ଆଲୋକିତ କଲା।
Verse 12
सौमदत्ते: शिरो दृष्टवा निहतं तन्महात्मन: । वित्रस्तास्तावका राजन प्रदुद्रुवुरनेकथा,महाराज! महामना शलके मस्तकको कटा हुआ देख आपके सैनिक अत्यन्त भयभीत हो अनेक दलोंमें बँटकर भागने लगे
ରାଜନ! ମହାତ୍ମା ସୌମଦତ୍ତଙ୍କ କଟା ମସ୍ତକ ରଣଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ଆପଣଙ୍କ ସେନା ଭୟରେ ଆତଙ୍କିତ ହୋଇ ଅନେକ ଦଳରେ ଭାଙ୍ଗି ନାନା ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲା।
Verse 13
अलम्बुषस्तु समरे भीमसेनं महाबलम् । योधयामास संक्रुद्धो लक्ष्मणं रावणिर्यथा
ତାପରେ ସମରରେ କ୍ରୋଧେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଅଲମ୍ବୁଷ ମହାବଳୀ ଭୀମସେନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କଲା—ଯେପରି ପୂର୍ବକାଳରେ ରାବଣପୁତ୍ର ମେଘନାଦ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲା।
Verse 14
सम्प्रयुद्धौ रणे दृष्टवा तावुभौ नरराक्षसौ । विस्मय: सर्वभूतानां प्रहर्ष. समजायत,उस रणक्षेत्रमें उन दोनों मनुष्य एवं राक्षसको युद्ध करते देख समस्त प्राणियोंको अत्यन्त आश्चर्य और हर्ष हुआ
ରଣଭୂମିରେ ସେଇ ଦୁଇଜଣ—ଏକ ନର ଓ ଏକ ରାକ୍ଷସ—ଘନଘୋର ଯୁଦ୍ଧରେ ଲିପ୍ତ ଥିବା ଦେଖି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମନେ ଅତ୍ୟଧିକ ବିସ୍ମୟ ଓ ହର୍ଷ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା।
Verse 15
आर्ष्यशुद्धिं ततो भीमो नवभिर्निशितै: शरै: । विव्याध प्रहसन् राजन् राक्षसेन्द्रममर्षणम्,राजन्! फिर भीमसेनने हँसते हुए नौ पैने बाणों-द्वारा ऋष्यशृंगकुमार अमर्षशील राक्षसराज अलम्बुषको घायल कर दिया
ରାଜନ! ତାପରେ ଭୀମ ହସିହସି ନଅଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସେଇ ଅମର୍ଷଶୀଳ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ର ଅଲମ୍ବୁଷକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 16
तद् रक्ष: समरे विद्धं कृत्वा नादं भयावहम् | अभ्यद्रवत् ततो भीम॑ ये च तस्य पदानुगा:,तब समरांगणमें घायल हुआ वह राक्षस भयंकर गर्जना करके भीमसेनकी ओर दौड़ा। उसके सेवकोंने भी उसीका साथ दिया
ସମରରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ସେଇ ରାକ୍ଷସ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନା କରି ଭୀମସେନଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲା; ତାହାର ପଦାନୁଗା ଅନୁଚରମାନେ ମଧ୍ୟ ସହିତ ଧାଇଲେ।
Verse 17
स भीम॑ पज्चभिर्विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभि: । भैमान् परिजघानाशु रथांस्त्रिशतमाहवे
ସେ ବାଙ୍କା ଗାଠିଯୁକ୍ତ ପାଞ୍ଚଟି ଶରରେ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କରି, ଭୀମଙ୍କ ସହାୟତାକୁ ଆସିଥିବା ତିନିଶେ ରଥୀଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଶୀଘ୍ର ସଂହାର କଲା।
Verse 18
पुनश्चतुःशतान् हत्वा भीम॑ विव्याध पत्रिणा | सो5तिविद्धस्तथा भीमो राक्षसेन महाबल:
ପୁନର୍ବାର ଚାରିଶେ ଜଣଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ସେ ଭୀମଙ୍କୁ ପଙ୍ଖଯୁକ୍ତ ଶରରେ ବିଦ୍ଧ କଲା। ଏପରି ଅତ୍ୟଧିକ ଆହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମହାବଳୀ ଭୀମ ସେ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅଡ଼ି ରହିଲେ।
Verse 19
प्रतिलभ्य तत: संज्ञां मारुति: क्रोधमूर्च्छित:
ତତଃ ପୁନଃ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଲାଭ କରି, କ୍ରୋଧରେ ମୂର୍ଛିତ ମାରୁତିପୁତ୍ର ଭୀମ ଭାର ବହନ କରିପାରୁଥିବା ଉତ୍ତମ ଭୟଙ୍କର ଧନୁଷ ଟାଣି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅଲମ୍ବୁଷକୁ ପୀଡ଼ିତ କଲେ।
Verse 20
विकृष्य कार्मुकं घोरं भारसाधनमुत्तमम् । अलम्बुषं शरैस्ती&णैरदयामास सर्वतः
ତେବେ ବାୟୁପୁତ୍ର ଭୀମ ଭାର ବହନ କରିପାରୁଥିବା ଉତ୍ତମ ଭୟଙ୍କର କାର୍ମୁକ ଟାଣି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅଲମ୍ବୁଷକୁ ପୀଡ଼ିତ କଲେ।
Verse 21
स विद्धो बहुभिर्बाणैनीलाज्जनचयोपम: । शुशुभे सर्वतो राजन् प्रफुल्ल इव किंशुक:
ବହୁ ଶରରେ ବିଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନୀଳ ଅଞ୍ଜନର ଢେର ପରି ଶ୍ୟାମ ସେ, ହେ ରାଜନ୍, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ କିଂଶୁକ ବୃକ୍ଷ ପରି ଶୋଭିତ ହେଲା।
Verse 22
राजन्! काले काजलके ढेरके समान वह राक्षस बहुत-से बाणोंद्वारा सब ओरसे घायल होकर लहूलुहान हो खिले हुए पलाशके वृक्षके समान सुशोभित होने लगा ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! କଳା କାଜଳର ଢେର ପରି ସେଇ ରାକ୍ଷସ ଅନେକ ବାଣରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆହତ ହୋଇ ରକ୍ତାକ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ଫୁଲିଥିବା ପଳାଶବୃକ୍ଷ ପରି ଶୋଭା ପାଇଲା। ଭୀମଙ୍କ ଧନୁଷରୁ ଛୁଟିଥିବା ଶରରେ ସମରେ ନିହତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାତ୍ମା ପାଣ୍ଡବ ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିବା କଥା ସ୍ମରଣ କରି ପ୍ରତିଶୋଧରେ ମନ ଧରି ରହିଲା।
Verse 23
तिष्ठेदानीं रणे पार्थ पश्य मे5द्य पराक्रमम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ହେ ପାର୍ଥ! ଏବେ ରଣଭୂମିରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରୁହ ଏବଂ ଆଜି ମୋର ପରାକ୍ରମ ଦେଖ। ହେ ଦୁର୍ମତି! ମୋର ବଳବାନ ଭାଇ—ରାକ୍ଷସରାଜ ବକ—ଯାହାକୁ ତୁମେ ବଧ କରିଥିଲ, ସେ ସବୁ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିର ଓଟରେ ଘଟିଥିଲା; ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଥାଇଥାନ୍ତା, ତୁମେ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିନଥାନ୍ତା।”
Verse 24
बको नाम सुद्दुर्बुद्धे राक्षसप्रवरो बली । परोक्षं मम तद् वृत्तं यद् भ्राता मे हतस्त्वया
“ହେ ସୁଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି! ‘ବକ’ ନାମରେ ଏକ ବଳବାନ ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲା। ମୋ ଦୃଷ୍ଟିର ଓଟରେ ତୁମେ ମୋ ଭାଇଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲ। ହେ ପାର୍ଥ! ଏବେ ରଣରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରୁହ ଏବଂ ଆଜି ମୋର ପରାକ୍ରମ ଦେଖ।”
Verse 25
एवमुक््त्वा ततो भीममन्तर्धानं गतस्तदा । महता शरवर्षेण भूशं तं समवाकिरत्,भीमसेनसे ऐसा कहकर वह राक्षस उसी समय अन्तर्धान हो गया और फिर उनके ऊपर बाणोंकी भारी वर्षा करने लगा
ଏପରି କହି ସେ ରାକ୍ଷସ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭୀମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲା; ପରେ ଭୟଙ୍କର ଶରବର୍ଷାରେ ସେ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଢାଙ୍କିଦେଲା।
Verse 26
भीमस्तु समरे राजन्नदृश्ये राक्षसे तदा | आकाशं पूरयामास शरै: संनतपर्वभि:,राजन! उस समय समरांगणमें राक्षसके अदृश्य हो जानेपर भीमसेनने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा वहाँके समूचे आकाशको भर दिया
ହେ ରାଜନ! ସେ ସମୟରେ ସମରରେ ରାକ୍ଷସ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୀମ ଝୁକା ଗାଠଯୁକ୍ତ ବାଣରେ ସମଗ୍ର ଆକାଶକୁ ପୂରିଦେଲେ।
Verse 27
स वध्यमानो भीमेन निमेषाद् रथमास्थित: । जगाम धरणीं चैव क्षुद्र: खं सहसागमत्
ଭୀମସେନଙ୍କ ବାଣପ୍ରହାରରେ ଆହତ ରାକ୍ଷସ ଅଲମ୍ବୁଷ ନିମେଷମାତ୍ରେ ପୁନର୍ବାର ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲା। ସେ ମାୟାବଳେ କେବେ ଧରାକୁ ଅବତରି, କେବେ ସହସା ଆକାଶକୁ ଉଠିଯାଉଥିଲା—ଯୁଦ୍ଧର ଘୋର ଚାପରେ ଏହା ତାହାର ନୀଚ ଏଡ଼ାଇବା ଚାଳ ଥିଲା।
Verse 28
उच्चावचानि रूपाणि चकार सुबहूनि च । अर्णुर्बृहत् पुन: स्थूलो नादान् मुज्चन्निवाम्बुद:
ସେ ତଥା ଅନେକ ପ୍ରକାର ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ, ଛୋଟ-ବଡ଼ ରୂପ ଧାରଣ କଲା। ମେଘ ପରି ଗର୍ଜନ କରି କେବେ ଅଣୁସମ ଛୋଟ, କେବେ ବିଶାଳ; କେବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ, କେବେ ସ୍ଥୂଳ—ଯୁଦ୍ଧର କଳହମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ମାୟାବଳ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲା।
Verse 29
उच्चावचास्तथा वाचो व्याजहार समन्ततः । निपेतुर्गगनाच्चैव शरधारा: सहस्रश:
ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ନାନା ପ୍ରକାର ଚିତ୍କାର ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଲା; ଏବଂ ଆକାଶରୁ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଶରଧାରା ଝରିପଡ଼ିଲା।
Verse 30
इसी प्रकार वहाँ सब ओर घूम-घूमकर वह भिन्न-भिन्न प्रकारकी बोलियाँ भी बोलता था। उस समय भीमसेनपर आकाशसे बाणोंकी सहस्रों धाराएँ गिरने लगीं ।।
ସେ ଏଭଳି ସବୁଦିଗରେ ଘୁରି ଘୁରି ନାନା ପ୍ରକାର ଚିତ୍କାର ଓ ଡାକ ଛାଡ଼ୁଥିଲା। ସେଇ ସମୟରେ ଭୀମସେନଙ୍କ ଉପରେ ଆକାଶରୁ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଶରଧାରା ଝରିପଡ଼ିଲା; ଏବଂ ସହିତ ଶକ୍ତି, କଣପ, ପ୍ରାସ, ଶୂଳ, ପଟ୍ଟିଶ, ତୋମର, ଶତଘ୍ନୀ, ପରିଘ, ଭିନ୍ଦିପାଳ ଓ ପରଶୁ ଆଦି ନାନା ଶସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଉଡ଼ିଆସିଲା।
Verse 31
शिला: खडगा गुडाश्चैव ऋष्टीर्वजाणि चैव ह । सा राक्षसविसृष्टा तु शस्त्रवृष्टि: सुदारुणा
ଶିଳା, ଖଡ଼୍ଗ, ଗଦା, ଋଷ୍ଟି ଓ ବଜ୍ର—ରାକ୍ଷସ ଛାଡ଼ିଥିବା ସେଇ ଶସ୍ତ୍ରବୃଷ୍ଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା।
Verse 32
जघान पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान् रणमूर्थनि । शक्ति
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯୁଦ୍ଧଭୂମିର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ରାକ୍ଷସ ଅଲମ୍ବୁଷ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରଙ୍କ ସେନାକୁ ସଂହାର କଲା। ହେ ରାଜନ, ତାହାର ପ୍ରହାରରେ ପାଣ୍ଡବ ସେନାର ହାତୀମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡିତ ହେଲେ; ଏବଂ ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ସେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଅନେକ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ପଦାତିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନିହତ କରିଲା। ତାହାର ବାଣରେ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇ ଅନେକ ରଥୀ ରଥରୁ ପଡ଼ିଗଲେ।
Verse 33
हयाश्न बहवो राजन् पत्तयश्न तथा पुनः । रथेभ्यो रथिन: पेतुस्तस्य नुन्ना: सम सायकै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ଅନେକ ଘୋଡ଼ା ଓ ଅନେକ ପଦାତି ପୁନଃପୁନଃ କାଟି ପଡ଼ିଲେ; ଏବଂ ତାହାର ସମବେଗୀ ବାଣରେ ଆଘାତ ପାଇ ଅନେକ ରଥୀ ରଥରୁ ଖସି ପଡ଼ିଲେ।
Verse 34
शोणितोदां रथावर्ता हस्तिग्राहसमाकुलाम् । छत्रहंसां कर्दमिनीं बाहुपन्नगसंकुलाम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଣକ୍ଷେତ୍ର ରକ୍ତର ନଦୀ ପରି ହୋଇଗଲା; ସେଠାରେ ଜଳ ଥିଲା ରକ୍ତ। ରଥଗୁଡ଼ିକ ଭଉଁରି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ହାତୀମାନେ ଗ୍ରାହ ପରି ସ୍ରୋତରେ ଭିଡ଼ିଥିଲେ। ଛତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ୱେତ ହଂସର ଭ୍ରମ ଜଗାଉଥିଲା; ଭୂମି କାଦା ହୋଇଯାଇଥିଲା ଏବଂ କଟା ଭୁଜାମାନେ ସର୍ପ ପରି ସର୍ବତ୍ର ପଡ଼ିଥିଲେ।
Verse 35
नदीं प्रावर्तयामास रक्षोगणसमाकुलाम् । वहन्तीं बहुधा राजंश्वेदिपडणचालसूञ्जयान्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ସେ ରାକ୍ଷସଗଣରେ ଭରିଥିବା ଏକ ନଦୀ ପରି ପ୍ରବାହ ଚାଲୁ କରିଦେଲା, ଯାହା ପୁନଃପୁନଃ ଚେଦି, ପାଞ୍ଚାଳ ଓ ସୃଞ୍ଜୟମାନଙ୍କୁ ବହାଇ ନେଉଥିଲା।
Verse 36
त॑ तथा समरे राजन् विचरन्तमभीतवत् | पाण्डवा भृशसंविग्ना: प्रापश्यंस्तस्य विक्रमम्,महाराज! उस निशाचरको समरांगणमें इस प्रकार निर्भय-सा विचरते देख पाण्डव अत्यन्त उद्विग्न हो उसका पराक्रम देखने लगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ, ସେଇ ନିଶାଚରକୁ ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଏପରି ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଦେଖି ପାଣ୍ଡବମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ ତାହାର ପରାକ୍ରମକୁ ନିହାରିଲେ।
Verse 37
तावकानां तु सैन्यानां प्रहर्ष: समजायत । वादित्रनिनदक्षोग्र: सुमहान् रोमहर्षण:,उस समय आपके सैनिकोंको महान् हर्ष हो रहा था। वहाँ रणवाद्योंका रोमांचकारी एवं भयंकर शब्द बड़े जोर-जोरसे होने लगा
ସେତେବେଳେ ଆପଣଙ୍କ ସେନାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହା ହର୍ଷ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା। ସେଠାରେ ରଣବାଦ୍ୟର ଭୟଙ୍କର, ରୋମାଞ୍ଚକର ନିନାଦ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ହୋଇ ଉଠିଲା।
Verse 38
त॑ श्रुत्वा निनदं घोरं तव सैन्यस्यथ पाण्डव: । नामृष्यत यथा नागस्तलशब्दं समीरितम्
ଆପଣଙ୍କ ସେନାର ସେଇ ଘୋର ହର୍ଷନାଦ ଶୁଣି ପାଣ୍ଡବ ଭୀମସେନ ସହି ପାରିଲେ ନାହିଁ—ଯେପରି ହାତୀ ତାଳି ଠୋକାର ଶବ୍ଦ ସହି ପାରେ ନାହିଁ।
Verse 39
ततः क्रोधाभिताम्राक्षो निर्दहन्रिव पावक: । संदधे त्वाष्ट्रमस्त्र॑ं स स्वयं त्वष्टेव मारुति:
ତାପରେ ବାୟୁପୁତ୍ର ଭୀମସେନ କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତଚକ୍ଷୁ ହୋଇ, ଦହନକାରୀ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳି, ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ର ନାମକ ଅସ୍ତ୍ର ସନ୍ଧାନ କଲେ—ମନେ ହେଲା ଯେନେ ସ୍ୱୟଂ ତ୍ୱଷ୍ଟା ହିଁ ତାହା ଚାଳାଉଛନ୍ତି।
Verse 40
तत: शरसहस््राणि प्रादुरासन् समन्ततः । तैः शरैस्तव सैन्यस्य विद्रव: सुमहान भूत्,उससे चारों ओर सहस्रों बाण प्रकट होने लगे। उन बाणोंद्वारा आपकी सेनाका महान् संहार होने लगा
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଶରସହସ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ସେଇ ଶରମାନଙ୍କ ଆଘାତରେ ଆପଣଙ୍କ ସେନାରେ ମହା ବିଦ୍ରବ ଓ ସଂହାର ଘଟିଲା।
Verse 41
तदस्त्र॑ प्रेरितं तेन भीमसेनेन संयुगे । राक्षसस्य महामायां हत्वा राक्षसमार्दयत्
ସଂଗ୍ରାମରେ ଭୀମସେନ ପ୍ରେରିତ ସେଇ ଅସ୍ତ୍ର ରାକ୍ଷସର ମହାମାୟାକୁ ନଷ୍ଟ କରି, ରାକ୍ଷସକୁ ମଧ୍ୟ ମର୍ଦ୍ଦନ କଲା।
Verse 42
युद्धस्थलमें भीमसेनके द्वारा चलाये हुए उस अस्त्रने राक्षसकी महामायाको नष्ट करके उसे गहरी पीड़ा दी ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଣଭୂମିରେ ଭୀମସେନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃପୁନଃ ଆଘାତ ପାଇ ସେ ରାକ୍ଷସର ମହାମାୟା ଭଙ୍ଗ ହେଲା ଏବଂ ସେ ଗଭୀର ପୀଡାରେ କାତର ହେଲା। ତେଣୁ ସେ ସମରରେ ଭୀମଙ୍କ ସାମ୍ନା ଛାଡ଼ି ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସେନାବ୍ୟୂହ ଦିଗକୁ ବେଗରେ ଧାଇଲା।
Verse 43
तस्मिंस्तु निर्जिते राजन् राक्षसेन्द्रे महात्मना । अनादयन् सिंहनादै: पाण्डवा: सर्वतो दिशम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ମହାତ୍ମା ଭୀମସେନ ଯେତେବେଳେ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରକୁ ପରାଜିତ କଲେ, ସେତେବେଳେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ସିଂହନାଦ କରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଗଞ୍ଜାଇଦେଲେ।
Verse 44
अपूजयन् मारुतिं च संहृष्टास्ते महाबलम् । प्रह्ादं समरे जित्वा यथा शक्रं मरुद्गणा:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେମାନେ ପରମ ହର୍ଷରେ ମହାବଳୀ ମାରୁତିନନ୍ଦନ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ସମ୍ମାନ ଓ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ଯେପରି ମରୁଦ୍ଗଣ ସମରରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦକୁ ଜିତି ଫେରିଥିବା ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।
Verse 107
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक एक सौ सातवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜୟଦ୍ରଥବଧପର୍ବରେ ସଂକୁଳ ଯୁଦ୍ଧବିଷୟକ ଏକଶ ସାତତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 108
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अलम्बुषपराजये अष्टाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें अलग्बुषकी पराजयविषयक एक सौ आठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜୟଦ୍ରଥବଧପର୍ବରେ ଅଲମ୍ବୁଷପରାଜୟବିଷୟକ ଏକଶ ଆଠତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 186
निपपात रथोपस्थे मूर्च्छयाभिपरिप्लुत: । फिर चार सौ योद्धाओंको मारकर भीमसेनको भी एक बाणसे घायल किया। इस प्रकार राक्षसके द्वारा अत्यन्त घायल किये जानेपर महाबली भीमसेन मूर्छित हो रथकी बैठकमें गिर पड़े
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମୂର୍ଛାରେ ଆବୃତ ହୋଇ ସେ ରଥର ଆସନ ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲା। ରାକ୍ଷସର ଅତିଘୋର ଆଘାତରେ ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ ମଧ୍ୟ କ୍ଷଣେ ଅସହାୟ ହେଲେ; ଯୁଦ୍ଧର ନିର୍ଦୟ ଗତି ଦେଖାଏ ଯେ ଘାଉର ସମ୍ମୁଖରେ ବଳ ଓ ଶୌର୍ୟ ମଧ୍ୟ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର।
Verse 226
घोरं रूपमथो कृत्वा भीमसेनमभाषत । भीमसेनके धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा समरभूमिमें घायल होकर और महात्मा पाण्डुकुमार भीमके द्वारा किये गये अपने भाईके वधका स्मरण करके उस राक्षसने भयंकर रूप धारण कर लिया और भीमसेनसे कहा--
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେ ରାକ୍ଷସ ଭୀମସେନଙ୍କୁ କହିଲା। ଭୀମଙ୍କ ଧନୁରୁ ଛୁଟିଥିବା ବାଣରେ ରଣଭୂମିରେ ଆହତ ହୋଇ, ମହାତ୍ମା ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଭୀମଙ୍କ ହାତରେ ନିଜ ଭାଇର ବଧ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ବିକରାଳ ଆକାର ଧରି ଭୀମସେନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲା—
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma-sankat between fatalism and responsibility: Dhṛtarāṣṭra interprets events as daiva, while Saṃjaya insists that prior political choices and refusal of guidance materially caused the present devastation.
Strategic and ethical outcomes are cumulative: agency operates through earlier decisions, counsel accepted or rejected, and the governance of pride; invoking fate cannot substitute for accountability in leadership.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary functions implicitly through Saṃjaya’s diagnostic rebuke, positioning the episode as an instructional warning on causality, counsel, and the ethics of rule.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.