Adhyaya 103
भीमसेन-द्रोण-संग्रामः (Bhīmasena and Droṇa: Containment, Advance, and Recognition)
Upa-parva: Droṇa Parva (War-Day Episode: Bhīmasena–Droṇa Encounter amid the Jayadratha-vadha campaign)
Saṃjaya reports Bhīmasena emerging from dense chariot ranks “like the sun from darkness,” prompting Droṇa to attempt restraint through intense arrow-showers. Bhīma, described as difficult to approach in battle, disperses surrounding fighters and hurls a formidable gadā whose impact terrifies and scatters units. Droṇa advances to meet him, checks him with waves of arrows, and the duel is characterized as vast and severe, comparable to divine–asuric conflict. Under heavy missile pressure, Bhīma dismounts and closes on foot, seemingly absorbing the arrow-rain; he seizes and throws Droṇa’s chariot, forcing Droṇa to remount another chariot and move toward the formation’s gate, aided by swift driving. Bhīma returns to his own chariot and continues breaking through multiple contingents (including Bhoja and Kāmboja forces), seeking Arjuna, who is engaged with the Jayadratha objective. Bhīma’s roar is heard by Arjuna and Vāsudeva, who respond with their own calls and move to see him. Hearing these sounds, Yudhiṣṭhira’s anxiety eases; he internally reflects on Arjuna’s survival and capacity, enumerating prior feats as grounds for confidence, while the broader battle remains intense.
Chapter Arc: श्रीकृष्ण सारथि और धनुर्धर अर्जुन द्रोणाचार्य की समुद्र-सी सेना को चीरते हुए आगे बढ़ते हैं; यह दृश्य देखकर कौरव-सैनिकों के हृदय में निराशा और लज्जा एक साथ उठती है। → कौरवों के महात्मा योद्धा साहस बटोरकर धनंजय की ओर लौटते हैं, पर जो-जो क्रोध और अमर्ष से अर्जुन के सामने गया, वह समुद्र-धारा की तरह फिर-फिर उसी ओर खिंचता चला आता है; उधर कृष्ण-अर्जुन द्रोणानीक को पार कर ऐसे दिखते हैं मानो हिंस्र पशुओं से भरे पर्वत लाँघकर दो व्यापारी निकल आए हों। → जब दोनों तेजस्वी वीर द्रोणसेना को लाँघ जाते हैं, तब कौरव पक्ष जयद्रथ के जीवन के लिए अनिष्ट शंका करता है; उसी क्षण दुर्योधन अपने अनुचरों सहित सामने आकर मार्ग रोकता है और कृष्ण अर्जुन से ‘प्राप्तकाल’ वचन कहने को उद्यत होते हैं। → अध्याय का निष्कर्ष इस बोध में ठहरता है कि द्रोणानीक से ‘मुक्त’ होकर कृष्ण-अर्जुन का तेज सूर्य और अग्नि के समान दहक रहा है—वे मानो मगर के मुख से छूटकर पार उतर आए हों; कौरवों की आशा अब दुर्योधन के प्रतिरोध पर टिक जाती है। → दुर्योधन के सामने आने पर कृष्ण अर्जुन को जो निर्णायक ‘प्राप्तकाल’ उपदेश/आदेश देने वाले हैं, वही अगले प्रसंग का द्वार बनता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ३८ श्लोक हैं) हि ही बक। हि मा एकाधिकशततमो< ध्याय: श्रीकृष्ण और अर्जुनको आगे बढ़ा देख कौरव-सैनिकोंकी निराशा तथा दुर्योधनका युद्धके लिये आना संजय उवाच स्रंसन्त इव मज्जानस्तावकानां भयान्नूप । तौ दृष्टवा समतिक्रान्तो वासुदेवधनंजयौ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର! ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ ଅର୍ଜୁନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଭୟରୁ ଆପଣଙ୍କ ସେନାମାନଙ୍କର ମଜ୍ଜା ମାନୋ ସ୍ରଂସିଗଲା; ଭିତରୁ ଭିତରୁ ବଳ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଶୁଷ୍କିଯିବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 2
सर्वे तु प्रतिसंरब्धा हीमन्त: सत्त्वचोदिता: । स्थिरीभूता महात्मान: प्रत्यगच्छन् धनंजयम्
ତେବେ ସେ ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ଯୋଦ୍ଧା ଲଜ୍ଜାରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସାହସରେ ପ୍ରେରିତ, ମନକୁ ସ୍ଥିର କରି କ୍ରୋଧପୂର୍ବକ ଧନଞ୍ଜୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 3
ये गता: पाण्डवं युद्धे रोषामर्षसमन्विता: । तेडद्यापि न निवर्तन्ते सिन्धव: सागरादिव,जो लोग युद्धमें रोष और अमर्षसे भरकर पाण्डुनन्दन अर्जुनके सामने गये, वे समुद्रतक गयी हुई नदियोंके समान आजतक नहीं लौटे
ରୋଷ ଓ ଅମର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଯେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଗଲେ, ସେମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ନଦୀମାନଙ୍କ ପରି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 4
असन्तस्तु न्यवर्तन्त वेदेभ्य इव नास्तिका: । नरकं भजमानास्ते प्रत्यपद्यन्त किल्बिषम्
କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ଅଧମ, ସେମାନେ ନାସ୍ତିକମାନେ ଯେପରି ବେଦରୁ ଦୂରେ ରହନ୍ତି, ସେପରି ଫେରିଗଲେ। ନରକମାର୍ଗ ଗ୍ରହଣ କରି ସେମାନେ ପାପ ହିଁ ଅର୍ଜନ କଲେ ଏବଂ ଅପମାନରେ ପଛକୁ ହଟିଲେ।
Verse 5
तावतीत्य रथानीकं विमुक्तौ पुरुषर्षभौ । ददृशाते यथा राहोरास्यान्मुक्तौ प्रभाकरी
ରଥୀମାନଙ୍କ ସେନାବ୍ୟୁହକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଘେରାଉରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ରାହୁର ମୁଖରୁ ମୁକ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖାଦେଲେ।
Verse 6
मत्स्याविव महाजालं विदार्य विगतक्लमौ । तथा कृष्णावदृश्येतां सेनाजालं विदार्य तत्
ଯେପରି ଦୁଇଟି ମାଛ ଏକ ମହାଜାଲକୁ ଫାଡ଼ି ବାହାରିଲେ କ୍ଲେଶରହିତ ହୁଏ, ସେପରି ସେହି ସେନାଜାଲକୁ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ କ୍ଲେଶରହିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
Verse 7
विमुक्तौ शस्त्रसम्बाधाद् द्रोणानीकात् सुदुर्भिदात् | अदृश्येतां महात्मानौ कालसूर्याविवोदितौ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଶସ୍ତ୍ରର ଘନ ଚାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଏବଂ ଭେଦିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଭେଦ୍ୟ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସେନାବ୍ୟୂହରୁ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରି, ସେଇ ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରଳୟକାଳରେ ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଭୟଙ୍କର ତେଜରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ।
Verse 8
अस्त्रसम्बाधनिर्मुक्तौ विमुक्तौ शस्त्रसंकटात् | अदृश्येतां महात्मानौ शत्रुसम्बाधकारिणौ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଅସ୍ତ୍ରର ଘନ ଚାପରୁ ଏବଂ ନିକଟ ଶସ୍ତ୍ରସଙ୍କଟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏମିତି ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ସେଇ ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
Verse 9
अक्षोभयेतां सेनां तौ समुद्र मकराविव
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯେପରି ଦୁଇ ମକର ସମୁଦ୍ରକୁ କ୍ଷୁବ୍ଧ କରିଦିଏ, ସେପରି ସେଇ ଦୁଇଜଣ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଦେଲେ। ସେ ସମୟରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ବ୍ୟୂହରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦେଖି ଆପଣଙ୍କ ସେନା ଓ ପୁତ୍ରମାନେ ଭାବିଲେ—“ଏହି ଦୁଇଜଣ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଲାଂଘି ପାରିବେ ନାହିଁ।”
Verse 10
तावकास्तव पुत्रा श्च द्रोणानीकस्थयोस्तयो: । नैतौ तरिष्यतो द्रोणमिति चक़ुस्तदा मतिम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସେନାବ୍ୟୂହରେ ଥିବା ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ (କୃଷ୍ଣ-ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ) ଦେଖି ଆପଣଙ୍କ ଯୋଦ୍ଧା ଓ ପୁତ୍ରମାନେ ସେତେବେଳେ ଏହି ମତ କଲେ—“ଏହି ଦୁଇଜଣ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ପାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ।”
Verse 11
तौतु दृष्टवा व्यतिक्रान्तौ द्रोणानीकं महाद्युती । नाशशंसुर्महाराज सिन्धुराजस्य जीवितम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କିନ୍ତୁ ମହାରାଜ! ସେଇ ଦୁଇ ମହାତେଜସ୍ବୀ ବୀର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସେନାବ୍ୟୂହକୁ ଲାଂଘିଗଲେ ବୋଲି ଦେଖି, ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ସିନ୍ଧୁରାଜଙ୍କ ଜୀବନ ନେଇ ଆଶା ରଖିଲେ ନାହିଁ।
Verse 12
आशा बलवती राजन् सिन्धुराजस्य जीविते । द्रोणहार्दिक्ययो: कृष्णौ न मोक्ष्येते इति प्रभो
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ସିନ୍ଧୁରାଜଙ୍କ ଜୀବନ ରହିବ ବୋଲି ଆଶା ବଳବତୀ ହେଲା; କାରଣ ଲୋକେ ଭାବୁଥିଲେ—‘ଦ୍ରୋଣ ଓ ହାର୍ଦ୍ଦିକ୍ୟ (କୃତବର୍ମା)ଙ୍କ ହାତରୁ କୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ମୁକ୍ତି ପାଇବେ ନାହିଁ’, ପ୍ରଭୋ।
Verse 13
तामाशां विफलीकृत्य संतीर्णो तौ परंतपौ । द्रोणानीक॑ महाराज भोजानीकं च दुस्तरम्
ମହାରାଜ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତାପ ଦେଉଥିବା ସେଇ ଦୁଇ ବୀର—କୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ—ଲୋକଙ୍କ ଆଶାକୁ ବିଫଳ କରି, ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସେନାବ୍ୟୂହ ଏବଂ ଦୁସ୍ତର ଭୋଜ-ସେନାଦଳକୁ (କୃତବର୍ମା) ମଧ୍ୟ ଭେଦି ପାର ହୋଇଗଲେ।
Verse 14
अथ दृष्टवा व्यतिक्रान्ती ज्वलिताविव पावकौ । निराशा: सिन्धुराजस्य जीवितं न शशंसिरे
ତାପରେ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦୁଇ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ସେଇ ଦୁଇ ବୀରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆପଣଙ୍କ ସେନା ନିରାଶ ହେଲା ଏବଂ ସିନ୍ଧୁରାଜଙ୍କ ଜୀବନ ନେଇ ଆଶା ଛାଡ଼ିଦେଲା।
Verse 15
मिथश्ल समभाषेतामभीतौ भयवर्धनौ । जयद्रथवधे वाचस्तास्ता: कृष्णधनंजयौ,दूसरोंका भय बढ़ाने और स्वयं निर्भय रहनेवाले श्रीकृष्ण और अर्जुन आपसमें जयद्रथवधके विषयमें इस प्रकार बातें करने लगे--
ନିଜେ ନିର୍ଭୟ ଓ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଭୟ ବଢ଼ାଉଥିବା କୃଷ୍ଣ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ) ଜୟଦ୍ରଥବଧ ବିଷୟରେ ପରସ୍ପର ନାନା କଥା କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 16
असौ मध्ये कृत: षड्भिर्धार्तराष्ट्र॑महारथै: । चक्षुविषयसम्प्राप्तो न मे मोक्ष्यति सैन्धव:
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରବଂଶର ଛଅ ମହାରଥୀ ସୈନ୍ଧବ (ଜୟଦ୍ରଥ)କୁ ନିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଯଦି ମୋ ଦୃଷ୍ଟିସୀମାରେ ପଡ଼େ, ତେବେ ମୋ ହାତରୁ ଜୀବନ୍ତ ଛୁଟିବ ନାହିଁ।
Verse 17
यद्यस्य समरे गोप्ता शक्रो देवगणै: सह । तथाप्येनं निहंस्थाव इति कृष्णावभाषताम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ଦେବଗଣ ସହିତ ସ୍ୱୟଂ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଯଦି ସମରଭୂମିରେ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ତଥାପି ଆମେ ଦୁଇଜଣ ନିଶ୍ଚୟ ତାହାକୁ ନିହତ କରିବୁ।” ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧଧର୍ମର ଚାପ ମଧ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ସେଇ ଦୁଇ କୃଷ୍ଣ ପରସ୍ପର କଥା କହୁଥିଲେ।
Verse 18
इति कृष्णा महाबाहू मिथो5कथयतां तदा | सिन्धुराजमवेक्षन्तौ त्वत्पुत्रा बहु चुक्रुशु:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାବାହୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଏଭଳି ପରସ୍ପର କଥା କହୁଥିବାବେଳେ, ସିନ୍ଧୁରାଜ (ଜୟଦ୍ରଥ) ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖି, ଆପଣଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଭାରି କୋଲାହଳ କଲେ।
Verse 19
अतीत्य मरुधन्वानं प्रयान्तौ तृषितो गजौ । पीत्वा वारि समाश्र्स्तौ तथैवास्तामरिंदमौ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମରୁଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରି ଯାଉଥିବା ଦୁଇ ତୃଷିତ ଗଜ ଜଳ ପିଇ ତୃପ୍ତ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଶତ୍ରୁଦମନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ଭେଦି ହର୍ଷିତ ଓ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହେଲେ।
Verse 20
व्याप्रसिंहणजाकीर्णानतिक्रम्य च पर्वतान् । वणिजाविव दृश्येतां हीनमृत्यू जरातिगौ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବ୍ୟାଘ୍ର, ସିଂହ ଓ ଗଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୟଙ୍କର ପର୍ବତମାଳା ଅତିକ୍ରମ କରି ଦୁଇ ବଣିକ ଯେପରି ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଦିଶନ୍ତି, ସେପରି ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜରାରୁ ଅତୀତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସେନାକୁ ଲଂଘି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଦିଶୁଥିଲେ।
Verse 21
तथा हि मुखवर्णो5यमनयोरिति मेनिरे । तावका वीक्ष्य मुक्त तौ विक्रोशन्ति सम सर्वश:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମୁଖକାନ୍ତି ଏକେ ପରି” ବୋଲି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଭାବିଲେ। ସେଠାରେ ସେଇ ଦୁଇଜଣ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି ଆପଣଙ୍କ ସେନା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ କୋଲାହଳ କଲା; ସେମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନକୁ ଦୁଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ଦ୍ରୋଣ ଓ ଅନ୍ୟ ନରେଶମାନଙ୍କ ହାତରୁ ଛୁଟି ପଡ଼ିଛନ୍ତି—ଦ୍ରୋଣ ବିଷଧର ସର୍ପ ଓ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ପରି ଭୟାନକ ଥିଲେ।
Verse 22
द्रोणादाशीविषाकाराज्ज्वलितादिव पावकात् । अन्येभ्य: पार्थिवेभ्यक्षु भास्वन्ताविव भास्करौ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ବିଷଧର ସର୍ପ ସମ ଭୟଙ୍କର ଦ୍ରୋଣ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜମାନଙ୍କର ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଆକ୍ରମଣରୁ ଯେନେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବାହାରିଆସିଥିବା, ସେ ଦୁଇଜଣ ଦୁଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ଏପରି କାନ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦେଖି ଆପଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନା ସବୁ ଦିଗରୁ କୋଳାହଳ କଲା।
Verse 23
विमुक्तौ सागरप्रख्याद् द्रोणानीकादरिंदमौ । अदृश्येतां मुदा युक्तौ समुत्तीर्यार्णवं यथा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ସମୁଦ୍ର ସମାନ ବିଶାଳ ଦ୍ରୋଣ-ସେନାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେ ଶତ୍ରୁଦମନ ବୀର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଯେନେ ମହାସାଗର ଅତିକ୍ରମ କରି ଆସିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
Verse 24
अस्त्रौघान्महतो मुक्तौ द्रोणहार्दिक्यरक्षितात् । रोचमानावदृश्येतामिन्द्राग्न्यो: सदृशौ रणे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଦ୍ରୋଣ ଓ ହାର୍ଦିକ୍ୟ (କୃତବର୍ମା) ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ସେଇ ମହା ଅସ୍ତ୍ରବର୍ଷାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଦୁଇ ବୀର ରଣଭୂମିରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
Verse 25
उद्धिन्नरुधिरी कृष्णौ भारद्वाजस्य सायकै: । शितैश्नितौ व्यरोचेतां कर्णिकारैरिवाचलौ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ରକ୍ତରେ ସ୍ନାତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ, ଲାଲ କର୍ଣ୍ଣିକାର ପୁଷ୍ପରେ ଢାକା ଦୁଇ ପର୍ବତ ପରି ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ।
Verse 26
द्रोणग्राहह्नदान्मुक्ती शक्त्याशीविषसंकटात् । अयःशरोग्रमकरात् क्षत्रियप्रवराम्भस:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଦ୍ରୋଣରୂପ ଗ୍ରାହମାନେ ଯେଉଁ ଯୁଦ୍ଧ-ହ୍ରଦକୁ ଭୟଙ୍କର କରିଥିଲେ, ଶକ୍ତିରୂପ ବିଷଧର ସର୍ପମାନଙ୍କ ସଙ୍କଟ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲା, ଏବଂ ଲୋହା ବାଣରୂପ ଉଗ୍ର ମକରମାନଙ୍କ ଭୟ ଯେଉଁଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଉଥିଲା—ସେଠାରୁ (ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଜଳ ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ) ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ରାହୁର ଗ୍ରାସରୁ ଛୁଟିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ପୁନଃ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ।
Verse 27
ज्याघोषतलनिर्हादाद् गदानिस्त्रिंशविद्युत: । द्रोणास्त्रमेघान्निर्मुक्तौ सूर्येन्दू तिमिरादिव
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଧନୁଷ୍ୟର ଜ୍ୟାଘୋଷର ଘୋର ଗର୍ଜନରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଗଦା ଓ ଖଡ୍ଗ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଚମକୁଥିଲା ଏବଂ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ମେଘ ପରି ବର୍ଷୁଥିଲା—ସେଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଅନ୍ଧକାରରୁ ମୁକ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
Verse 28
बाहुभ्यामिव संतीर्णो सिन्धुषष्ठा: समुद्रगा: । तपान्ते सरितः पूर्णा महाग्राहसमाकुला:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେତେବେଳେ ଏପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେନ ତାଙ୍କର ବାହୁବଳରେ ସମୁଦ୍ରଗାମୀ ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ—ପାଞ୍ଚଟି ସହ ଷଷ୍ଠ ସିନ୍ଧୁକୁ—ସେମାନେ ସାତରି ପାର ହୋଇଗଲେ; ଗ୍ରୀଷ୍ମାନ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ସେ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ମହାଗ୍ରାହରେ ଭରିଥିଲା।
Verse 29
इति कृष्णौ महेष्वासौ प्रशस्तौ लोकविश्रुतौ । सर्वभूतान्यमन्यन्त द्रोणास्त्रबलवारणात्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏପରି ଭାବେ ସେ ଦୁଇ କୃଷ୍ଣ, ମହାଧନୁର୍ଧର, ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ଲୋକବିଖ୍ୟାତ—ଦ୍ରୋଣାସ୍ତ୍ରବଳର ପ୍ରବଳ ନିରୋଧ ହେତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଯେନ ରୋକାଯାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଲାଗିଲା।
Verse 30
इस प्रकार द्रोणाचार्यके अस्त्र-बलका निवारण करनेके कारण समस्त प्राणी श्रीकृष्ण और अर्जुनको लोकविख्यात प्रशस्त गुणयुक्त महाधनुर्धर मानने लगे ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦ୍ରୋଣାସ୍ତ୍ରବଳକୁ ନିବାରଣ କରିଥିବାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଲୋକବିଖ୍ୟାତ, ପ୍ରଶଂସନୀୟ ଗୁଣଯୁକ୍ତ ମହାଧନୁର୍ଧର ବୋଲି ମାନିଲେ। ତାପରେ ସମୀପରେ ଥିବା ଜୟଦ୍ରଥକୁ ମାରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ନିଶ୍ଚଳ କରି, ପାଣି ପିବାକୁ ଆସିଥିବା ରୁରୁମୃଗକୁ ଧରିବା ପାଇଁ ଘାଟରେ ଦୁଇ ବ୍ୟାଘ୍ର ଯେପରି ଅପେକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ସେ ଦୁଇ ବୀର ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
Verse 31
यथा हि मुखवर्णोडयमनयोरिति मेनिरे । तव योधा महाराज हतमेव जयद्रथम्,महाराज! उस समय उन दोनोंके मुखपर जैसी समुज्ज्वल कान्ति थी, उसके अनुसार आपके योद्धाओंने जयद्रथको मरा हुआ ही माना
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମୁଖରେ ଯେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କାନ୍ତି ଉଦିତ ହୋଇଥିଲା, ତାହା ଦେଖି ଆପଣଙ୍କ ଯୋଧାମାନେ ଜୟଦ୍ରଥ ହତ ହୋଇଛି ବୋଲି ମାନିଲେ।
Verse 32
लोहिताक्षौ महाबाहू संयुक्तौ कृष्णपाण्डवौ | सिन्धुराजमभिप्रेक्ष्य हृष्टो व्यनदतां मुहुः
ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ସାହରେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ନେତ୍ରଯୁକ୍ତ ମହାବାହୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ପାଣ୍ଡବ ଅର୍ଜୁନ ଏକସାଥି ବସିଥିଲେ। ସମ୍ମୁଖରେ ସିନ୍ଧୁରାଜ ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ହର୍ଷରେ ଉଲ୍ଲସିତ ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ ଗର୍ଜନ କଲେ।
Verse 33
शौरेरभीषुहस्तस्य पार्थस्य च धनुष्मत: । तयोरासीत् प्रभा राजन् सूर्यपावकयोरिव,राजन! हाथोंमें बागडोर लिये श्रीकृष्ण और धनुष धारण किये अर्जुन--इन दोनोंकी प्रभा सूर्य और अग्निके समान जान पड़ती थी
ରାଜନ୍! ବାଗଡୋର ହାତରେ ଧରିଥିବା ଶୌରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ପାର୍ଥ ଅର୍ଜୁନ—ଏ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ପ୍ରଭା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଏକାସାଥି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା।
Verse 34
हर्ष एव तयोरासीद् द्रोणानीकप्रमुक्तयो: । समीपे सैन्धवं दृष्टवा श्येनयोरामिषं यथा
ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସେନାବ୍ୟୂହରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେ ଦୁଇ ବୀରଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଜୟଦ୍ରଥକୁ ଦେଖି ଏମିତି ହର୍ଷ ହେଲା, ଯେପରି ମାଂସ ଦେଖି ଦୁଇ ଶ୍ୟେନ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 35
तौ तु सैन्धवमालोक्य वर्तमानमिवान्तिके । सहसा पेततुः क्रुद्धौ क्षिप्रं श्येनाविवामिषम्
ନିକଟରେ ଥିବା ପରି ସିନ୍ଧୁରାଜ ଜୟଦ୍ରଥକୁ ଦେଖି ସେ ଦୁଇ ବୀର ହଠାତ୍ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳି ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ଉପରେ ଝପଟି ପଡ଼ିଲେ—ଯେପରି ଦୁଇ ଶ୍ୟେନ ମାଂସ ଉପରେ ଝପଟନ୍ତି।
Verse 36
तौ दृष्टवा तु व्यतिक्रान्ती हृषीकेशधनंजयौ । सिन्धुराजस्य रक्षार्थ पराक्रान्त: सुतस्तव
ହୃଷୀକେଶ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ ଅର୍ଜୁନ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଛନ୍ତି—ଏହା ଦେଖି ସିନ୍ଧୁରାଜଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ପରାକ୍ରମ ଦେଖାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 37
द्रोणेनाबद्धकवचो राजा दुर्योधनस्तत: । ययावेकरथेनाजौ हयसंस्कारवित् प्रभो
ତେବେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଯେ କବଚ ବାନ୍ଧିଦେଇଥିଲେ, ସେହି କବଚ ଧାରଣ କରି, ଘୋଡ଼ା-ସଂସ୍କାରରେ ପାରଦର୍ଶୀ ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଏକମାତ୍ର ରଥ ନେଇ ରଣଭୂମିକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 38
कृष्णपार्थो महेष्वासौ व्यतिक्रम्याथ ते सुत: । अग्रतः पुण्डरीकाक्षं प्रतीयाय नराधिप,नरेश्वर! महाधनुर्धर श्रीकृष्ण और अर्जुनको लाँधचकर आपका पुत्र कमलनयन श्रीकृष्णके सामने जा पहुँचा
ନରାଧିପ! ମହାଧନୁର୍ଧର କୃଷ୍ଣ ଓ ପାର୍ଥଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଆଗକୁ ବଢ଼ି, କମଳନୟନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 39
ततः सर्वेषु सैन्येषु वादित्राणि प्रहृष्टवत् । प्रावाद्यन्त व्यतिक्रान्ते तव पुत्रे धनंजयम्,तदनन्तर आपका पुत्र दुर्योधन जब अर्जुनको भी लाँधकर आगे बढ़ गया, तब सारी सेनाओंमें हर्षपूर्ण बाजे बजने लगे
ତାପରେ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ, ସମସ୍ତ ସେନାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହର୍ଷରେ ବାଦ୍ୟ ଧ୍ୱନିତ ହେଲା।
Verse 40
सिंहनादरवाश्वासन् शड्खशब्दविमिश्रिता: । दृष्टवा दुर्योधन तत्र कृष्णयो: प्रमुखे स्थितम्,दुर्योधनको वहाँ श्रीकृष्ण और अर्जुनके सामने खड़ा देख शंखोंकी ध्वनिसे मिले हुए सिंहनादके शब्द सब ओर गूँजने लगे
ସେଠାରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖି, ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି ସହିତ ମିଶିଥିବା ସିଂହନାଦ ସବୁଦିଗରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଲା।
Verse 41
ये च ते सिन्धुराजस्य गोप्तार: पावकोपमा: । ते प्राह्ष्पन्त समरे दृष्ट्वा पुत्र॑ं तव प्रभो
ପ୍ରଭୋ! ସିନ୍ଧୁରାଜଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଅଗ୍ନିସମ ତେଜସ୍ବୀ ବୀରମାନେ, ରଣଭୂମିରେ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଅଡ଼ିଗ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 42
दृष्टवा दुर्योधन कृष्णो व्यतिक्रान्तं सहानुगम् । अब्रवीदर्जुनं राजन् प्राप्तकालमिदं वच:,राजन! सेवकोंसहित दुर्योधन सबको लाँधचकर सामने आ गया--यह देखकर श्रीकृष्णने अर्जुनसे यह समयोचित बात कही
ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଥିବା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଦେଖି, ହେ ରାଜନ୍, କୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ସମୟୋଚିତ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 86
विमुक्तौ ज्वलनस्पर्शान्मकरास्याज्ञषाविव । शत्रुओंको संतप्त करनेवाले वे दोनों महात्मा श्रीकृष्ण और अर्जुन अग्निके समान दाहक स्पर्शवाले मगरके मुखसे छूटे हुए दो मत्स्योंके समान अस्त्र-शस्त्रोंकी बाधाओं तथा संकटोंसे मुक्त दिखायी दे रहे थे
ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତପ୍ତ କରୁଥିବା ସେଇ ଦୁଇ ମହାତ୍ମା—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ—ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରର ବାଧା ଓ ସଙ୍କଟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅଗ୍ନିସମ ଦାହକ ସ୍ପର୍ଶଧାରୀ, ମକରର ମୁଖରୁ ଛୁଟିଥିବା ଦୁଇ ମାଛ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
Verse 101
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि दुर्योधनागमे एकाधिकशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବରେ, ଜୟଦ୍ରଥବଧପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ, ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନାଗମନ ବିଷୟକ ଏକଶତ ଏକତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a pressure point between obligation to the campaign’s strategic objective (supporting Arjuna’s vow-driven pursuit) and the immediate duty to protect allies against a teacher-commander’s containment tactics, requiring rapid choices under uncertainty.
Endurance and clarity of purpose operate alongside restraint: the text depicts how resolve (to reach and support Arjuna) must be paired with adaptive tactics (dismounting, re-mounting, re-routing through units) rather than fixation on a single mode of combat.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-level function is narrative-structural, using sound recognition and Yudhiṣṭhira’s internal appraisal to orient the listener within the larger vow-and-countermeasure arc.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.