Adhyāya 51: Kṛṣṇa’s Leave-Taking and Departure for Dvārakā (द्वारकागमनानुमति)
अव्यक्तादि विशेषान्तं सहस्थावरजड्रमम् । सूर्यचन्द्रप्रभालोकं ग्रहनक्षत्रमण्डितम्
avyaktādi-viśeṣāntaṁ saha-sthāvara-jaḍa-dramam | sūrya-candra-prabhā-lokaṁ graha-nakṣatra-maṇḍitam | idaṁ jagad ekaṁ brahma-vanaṁ | avyakta-prakṛtir asyādaḥ | pañca-mahābhūta-daśendriyāṇi caikaṁ mana iti ṣoḍaśa-viśeṣaiḥ asya vistāraḥ | idaṁ carācara-prāṇibhir pūrṇam | sūrya-candrādi-prakāśaiḥ prakāśitam | graha-nakṣatraiḥ suśobhitam | nadī-parvata-saṅghaiḥ sarvato vibhūṣitam | nānā-vidha-jalaiḥ sadālaṅkṛtam | etat sarva-bhūtānāṁ jīvanaṁ sarva-prāṇināṁ ca gatiḥ | asmin brahma-vane kṣetrajñaś carati |
ବାୟୁ କହିଲେ—ଏହି ଜଗତ ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମବନ। ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତି ଏହାର ଆଦି, ଏବଂ ଏହାର ବିସ୍ତାର ସୋଳହ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଏକ ମନ। ଏହା ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଭାରେ ଆଲୋକିତ, ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ରରେ ମଣ୍ଡିତ, ନଦୀ ଓ ପର୍ବତସମୂହରେ ସବୁଦିଗରୁ ଶୋଭିତ, ନାନାପ୍ରକାର ଜଳରେ ସଦା ଅଲଙ୍କୃତ। ଏହିଏ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଜୀବନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଗତି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମବନରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବିଚରଣ କରେ।
वायुदेव उवाच
The verse presents the cosmos as a ‘forest of Brahman’: an all-encompassing field arising from unmanifest Prakṛti and structured through key principles (elements, senses, mind). Within this vast, ornamented universe, the kṣetrajña—the conscious self—moves as an experiencer/witness, pointing toward self-knowledge and discernment between consciousness and nature.
Vāyudeva is instructing the listener by describing the universe in a vivid, poetic cosmological image. He reframes the world’s diversity (sun, moon, stars, rivers, mountains, beings) as a single coherent domain, preparing a philosophical reflection on the self (kṣetrajña) that traverses and experiences this ‘field’.