Adhyaya 99
Taḍāga-Phala and Vṛkṣāropaṇa (Merit of Ponds and Tree-Planting)
Upa-parva: Dāna-Dharma (Public Welfare: Taḍāga-Ārāma-Vṛkṣāropaṇa Discourse)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma about the fruit (phala) of establishing gardens and ponds. Bhīṣma defines an ideal landscape and proceeds to enumerate the virtues of constructing a taḍāga (pond/reservoir), emphasizing its social centrality as a place of refuge and relationship-building. The chapter presents a graded phalaśruti: if water remains in a pond across successive seasons, the donor obtains merit likened to major Vedic sacrifices (e.g., agnihotra, agniṣṭoma, atirātra, vājapeya, and aśvamedha), with additional claims that providing water is weightier than many other gifts. It then transitions to vṛkṣāropaṇa, classifying plant types and asserting that planted trees function like ‘sons’—sustaining humans and honoring devas, pitṛs, guests, and other beings through flowers, fruits, and shade—while preserving the planter’s name and supporting ancestral lines. The chapter closes by synthesizing an ethical program: build ponds, plant gardens/trees, perform sacrifices appropriately, and speak truth consistently.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को दानधर्म के प्रसंग में एक तेजस्वी आख्यान सुनाते हैं—सूर्यदेव किसी कारणवश महर्षि जमदग्नि से प्रार्थना करते हैं, पर मुनि अग्नि-सम तेज से शांत नहीं होते। → सूर्य मधुर वाणी से विनय करते हैं, किंतु जमदग्नि का तपोबल और क्रोध-दीप्ति ऐसी है कि सूर्य को भय होता है। प्रसंग में यह भी उभरता है कि यदि सूर्य दोपहर में क्षणभर स्थिर हों तो उन्हें बाणों से भेदने की धमकी तक दी जाती है—मानो जगत् के नियामक पर भी तप का दबाव पड़ रहा हो। → जमदग्नि हँसकर सूर्य को आश्वस्त करते हैं—शरणागत से भय नहीं करना चाहिए; और धर्म का कठोर मानदंड रखते हुए कहते हैं कि जो अग्नि की दीप्ति, मेरु की प्रभा और सूर्य के प्रताप को भी लाँघ जाए, वही शरणागत का वध कर सकता है—अर्थात शरणागत-रक्षा सर्वोपरि है। → सूर्यदेव कृतज्ञ होकर दान के रूप में ‘छत्र’ (किरणों का आवरण) और ‘चर्मपादुका/उपानह’ (पैरों की रक्षा) की उत्पत्ति/महिमा बताते हैं और इनके दान से प्राप्त होने वाले लोकों का फल वर्णित करते हैं—विशेषतः तपस्वी स्नातक द्विज के जलते पैरों की रक्षा हेतु जूते दान करने का महान पुण्य। → अध्याय के अंत में युधिष्ठिर शूद्रों की परम गति, शौच-सदाचार, वर्णधर्म तथा संन्यासियों के धर्म के विषय में प्रश्न उठाते हैं—अगले अध्याय के लिए नई जिज्ञासा खोलते हुए।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें छ॒त्र और उपानहकी उत्पत्तिनामक पंचानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९५ ॥। अपर बछ। है २ षण्णवतितमोब< ध्याय: छत्र और उपानहकी उत्पत्ति एवं दानकी प्रशंसा युधिछिर उवाच एवं प्रयाचति तथा भास्करे मुनिसत्तम: | जमदन्निर्महातेजा: कि कार्य प्रत्यपद्यत
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଏପରି ଯାଚନା କରୁଥିବାବେଳେ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜମଦଗ୍ନି କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ?
Verse 2
भीष्म उवाच स तथा याचमानस्य मुनिरग्निसमप्रभ: । जमदग्नि: शमं नैव जगाम कुरुनन्दन,भीष्मजीने कहा--कुरुनन्दन! सूर्यदेवके इस तरह प्रार्थना करनेपर भी अग्निके समान तेजस्वी जमदग्नि मुनिका क्रोध शान्त नहीं हुआ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କୁରୁନନ୍ଦନ! ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଏପରି ଯାଚନା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଗ୍ନିସମ ତେଜସ୍ବୀ ମୁନି ଜମଦଗ୍ନି ଶାନ୍ତିକୁ ଆସିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶମିଲା ନାହିଁ।
Verse 3
ततः सूर्यो मधुरया वाचा तमिदमत्रवीत् | कृताञ्जलि्-प्ररूपी प्रणम्यैनं विशाम्पते
ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧୁର ବାଣୀରେ ଏହି କଥା କହିଲେ—ହେ ବିଶାମ୍ପତେ! କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ନମସ୍କାର କରି।
Verse 4
प्रजानाथ! तब विप्ररूपधारी सूर्यने हाथ जोड़ प्रणाम करके मधुर वाणीद्वारा यों कहा -- ३ || चलं॑ निमित्तं विप्रर्षे सदा सूर्यस्य गच्छत: । कथं चल भेत्स्यसि त्वं सदा यान्तं दिवाकरम्
“ହେ ବିପ୍ରର୍ଷି! ତୁମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ତ ଚଳମାନ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସଦା ଗତିଶୀଳ। ତେବେ ସଦା ଯାତ୍ରାରତ ଦିବାକର—ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ତୁମେ କିପରି ଭେଦିବ?”
Verse 5
जगमदग्निर्वाच स्थिरं चापि चल॑ चापि जाने त्वां ज्ञानचक्षुषा | अवश्यं विनयाधान कार्यमद्य मया तव
ଜମଦଗ୍ନି କହିଲେ—ତୋର ଲକ୍ଷ୍ୟ ସ୍ଥିର ହେଉ କି ଚଞ୍ଚଳ, ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁଁ ତୋତେ ଚିହ୍ନିଛି—ତୁ ହେଉଛୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ତେଣୁ ଆଜି ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୋତେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ, ବିନୟ ଓ ସଦାଚାରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିବି।
Verse 6
मध्यल्ि वै निमेषार्ध तिष्ठसि त्वं दिवाकर । तत्र भेत्स्यामि सूर्य त्वां न मे5त्रास्ति विचारणा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଦିବାକର! ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ତୁ ମାତ୍ର ଅର୍ଧ ନିମେଷ ପାଇଁ ଠିଆ ହୁଅ। ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ! ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୁଁ ତୋତେ ଭେଦିଦେବି; ଏଥିରେ ମୋର କୌଣସି ଦ୍ୱିତୀୟ ଚିନ୍ତା ନାହିଁ।
Verse 7
दिवाकर! तुम दोपहरके समय आधे निमेषके लिये ठहर जाते हो! सूर्य! उसी समय तुम्हें स्थिर पाकर हम अपने बाणोंद्वारा तुम्हारे शरीरका भेदन कर डालेंगे। इस विषयमें मुझे कोई (अन्यथा) विचार नहीं करना है ।।
ସୂର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରଷେ, ଧନୁର୍ଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ମୋ ଦେହକୁ ଭେଦିପାରିବ। ଭଗବନ୍! ମୁଁ ଅପକାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋତେ ଶରଣାଗତ ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 8
भीष्म उवाच ततः प्रहस्य भगवान् जमदग्निरुवाच तम् । न भी: सूर्य त्वया कार्या प्रणिषातगतो हासि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଭଗବାନ୍ ଜମଦଗ୍ନି ହସି ପଡ଼ି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ! ଏବେ ତୁମେ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ତୁମେ ମୋର ଶରଣାଗତ ହୋଇଛ।”
Verse 9
ब्राह्माणेष्वार्जवं यच्च स्थैर्य च धरणीतले । सौम्यतां चैव सोमस्य गाम्भीर्य वरुणस्य च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଆର୍ଜବ, ପୃଥିବୀର ସ୍ଥିରତା, ସୋମଙ୍କ ସୌମ୍ୟତା ଓ ବରୁଣ (ସମୁଦ୍ର)ଙ୍କ ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ ଯେପରି—ସେପରି ଧର୍ମକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା କିଛି ଅଟଳ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅଛି। ଯେ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ବଧ କରେ, ସେ ଏହି ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଧର୍ମସୀମାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରୁଥିବା ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 10
दीप्तिमग्ने: प्रभां मेरो: प्रतापं तपनस्य च । एतान्यतिक्रमेद् यो वै स हन्याच्छशणागतम्
ଅଗ୍ନିର ଦୀପ୍ତି, ମେରୁର ପ୍ରଭା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତାପ—ଯେ ଏସବୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ସେଇ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଧ କରିପାରେ। ଶରଣ ନେଇଥିବାକୁ ହତ୍ୟା କରିବା ମାନେ ଲୋକଧର୍ମର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ପଦଦଳିତ କରିବା।
Verse 11
भवेत् स गुरुतल्पी च ब्रह्महा च स वै भवेत् । सुरापानं स कुर्याच्च यो हन्याच्छशणागतम्,जो शरणागतकी हत्या करता है, उसे गुरुपत्नीगमन, ब्रह्महत्या और मदिरापानका पाप लगता है'
ଯେ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରେ, ସେ ଗୁରୁତଳ୍ପଗାମୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତା ଓ ସୁରାପାନୀ—ଏହି ମହାପାପମାନଙ୍କ ସମ ଦୋଷର ଭାଗୀ ହୁଏ। ତେଣୁ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ହିଂସା କରିବା ପରମ ଅଧର୍ମ।
Verse 12
एतस्य त्वपनीतस्य समाधि तात चिन्तय । यथा सुखगम: पन्था भवेत् त्वद्रश्मिभावित:
ତାତ! ଏହା ଏବେ ନିବାରିତ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ—ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କର; ଯେପରି ତୋର କିରଣରେ ତପ୍ତ ଏହି ପଥ ସୁଖରେ ଚାଲିବାଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଯାଉ।
Verse 13
भीष्म उवाच एतावदुक्त्वा स तदा तूष्णीमासीदू भृगूत्तम: । अथ सूर्योडददत् तस्मै छत्रोपानहमाशु वै
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଏତିକି କହି ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜମଦଗ୍ନି ମୁନି ନୀରବ ହେଲେ। ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଶୀଘ୍ରେ ତାଙ୍କୁ ଛତ୍ର ଓ ଉପାନହ (ପାଦୁକା) ଦେଲେ।
Verse 14
सूर्य उवाच महर्षे शिरसस्त्राणं छत्र॑ मद्रश्मिवारणम् । प्रतिगृह्लीष्व पद्भ्यां च त्राणार्थ चर्मपादुके
ସୂର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ—ମହର୍ଷେ! ଏହି ଛତ୍ର ମୋ କିରଣକୁ ନିବାରି ଆପଣଙ୍କ ମସ୍ତକକୁ ରକ୍ଷା କରିବ। ଏବଂ ପାଦ ଦଗ୍ଧ ନହେବା ପାଇଁ ଏହି ଚର୍ମପାଦୁକା—ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
Verse 15
अद्यप्रभृति चैवेह लोके सम्प्रचरिष्यति । पुण्यकेषु च सर्वेषु परमक्षय्यमेव च,आजसे इस जगत्में इन दोनों वस्तुओंका प्रचार होगा और पुण्यके सभी अवसरोंपर इनका दान उत्तम एवं अक्षय फल देनेवाला होगा
ଆଜିଠାରୁ ଏହି ଲୋକରେ ଏହି ଦୁଇ ବସ୍ତୁର ଆଚାର ଓ ପ୍ରଚାର ଚାଲିବ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଅବସରରେ ଏମାନଙ୍କ ଦାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଅବ୍ୟର୍ଥ ଓ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେବ।
Verse 16
भीष्म उवाच छत्रोपानहमेतत् तु सूर्येणैतत् प्रवर्तितम् । पुण्यमेतद्िख्यातं त्रिषु लोकेषु भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଛତ୍ର ଧାରଣ ଓ ପାଦୁକା (ଜୁତା) ପରିଧାନର ପ୍ରଥା ସୂର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ବସ୍ତୁର ଦାନ ତ୍ରିଲୋକରେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର କର୍ମ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 17
तस्मात् प्रयच्छ विप्रेषु छत्रोपानहमुत्तमम् । धर्मस्तेषु महान् भावी न मे<त्रास्ति विचारणा
ଏହେତୁ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଛତ୍ର ଓ ପାଦୁକା ଦାନ କର। ଏମିତି ଦାନରୁ ମହାନ୍ ଧର୍ମଫଳ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବ; ଏଥିରେ ମୋର କିଛିମାତ୍ର ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 18
छत्र हि भरतश्रेष्ठ यः प्रदद्याद् द्विजातये । शुभ्रं शतशलाकं वै स प्रेत्य सुखमेधते
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେ କେହି ଦ୍ୱିଜକୁ ଶୁଭ୍ର, ଶତଶଲାକାଯୁକ୍ତ ଛତ୍ର ଦାନ କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସୁଖରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 19
भरतश्रेष्ठ! जो ब्राह्मगको सौ शलाकाओंसे युक्त सुन्दर छाता दान करता है, वह परलोकमें सुखी होता है ।।
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେ କେହି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଶତଶଲାକାଯୁକ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଛତ୍ର ଦାନ କରେ, ସେ ପରଲୋକରେ ସୁଖୀ ହୁଏ। ହେ ଭରତର୍ଷଭ! ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଦେବମାନେ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସଦା ସମ୍ମାନ କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ଶକ୍ରଲୋକ (ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ)ରେ ବାସ କରେ।
Verse 20
दह्यमानाय विप्राय य: प्रयच्छत्युपानहौ । सस्नातकाय महाबाहो संशिताय द्विजातये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମହାବାହୋ! ଯେ ଜଣେ କଷ୍ଟରେ ଦଗ୍ଧ, ପୀଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ—ବିଶେଷକରି ନିୟମଶୀଳ ସ୍ନାତକ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ—ପାଦୁକାର ଯୁଗଳ ଦାନ କରେ, ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦୁଃଖ ନିବାରଣ କରି ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା ପୁଣ୍ୟଦାନ କରେ।
Verse 21
सो<पि लोकानवाप्रोति दैवतैरभिपूजितान् । गोलोके स मुदा युक्तो वसति प्रेत्य भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ମଧ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ହେ ଭାରତ! ଦେହ ତ୍ୟାଗ ପରେ ସେ ଆନନ୍ଦଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଗୋଲୋକରେ ବସେ।
Verse 22
महाबाहो! भरतनन्दन! जिसके पैर जल रहे हों ऐसे कठोर व्रतधारी स्नातक द्विजको जो जूते दान करता है, वह शरीर-त्यागके पश्चात् देववन्दित लोकोंमें जाता है और बड़ी प्रसन्नताके साथ गोलोकमें निवास करता है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମହାବାହୋ, ଭରତନନ୍ଦନ! ଯାହାର ପାଦ ତାପ ଓ କଷ୍ଟରେ ଦଗ୍ଧ, ସେହି କଠୋରବ୍ରତଧାରୀ ସ୍ନାତକ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଯେ ପାଦୁକା ଦାନ କରେ, ସେ ଦେହତ୍ୟାଗ ପରେ ଦେବବନ୍ଦିତ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ମହାନନ୍ଦରେ ଗୋଲୋକରେ ବସେ। ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ଭରତସତ୍ତମ! ଛତ୍ର ଓ ପାଦୁକା ଦାନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମୁଁ ତୁମକୁ ସବିସ୍ତାରେ କହିଦେଲି।
Verse 96
[सिवासे शूद्रोंकी परम गति, शौचाचार, सदाचार तथा वर्णधर्मका कथन एवं संन्यासियोंके धर्मोका वर्णन और उससे उनको परम गतिकी प्राप्ति] युधिछिर उवाच शूद्राणामिह शुश्रूषा नित्यमेवानुवर्णिता । कै: कारणै: कतिविधा शुश्रूषा समुदाह्वता ।।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଏହି ଲୋକରେ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସେବା (ଶୁଶ୍ରୂଷା)କୁ ନିତ୍ୟ ପରମ ଧର୍ମ ବୋଲି ସଦା କୁହାଯାଇଛି। ସେ ସେବା କେଉଁ କାରଣରୁ ଏବଂ କେତେ ପ୍ରକାରରେ କୁହାଯାଇଛି? ଏବଂ ସେହି ସେବାଦ୍ୱାରା ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କୁ କେଉଁ କେଉଁ ଲୋକ (ଗତି) ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ? ହେ ଭରତର୍ଷଭ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୋତେ ଏହି ଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତୁ। ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପୁରାତନ ଇତିହାସ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ—ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁକମ୍ପାରୁ ଏକ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ଯାହା କହିଥିଲେ।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira asks what merit accrues from establishing gardens and ponds—i.e., how public works translate into dharmic and karmic outcomes.
Providing durable access to water and planting trees are framed as high-impact forms of dāna because they sustain diverse beings, build social goodwill, and produce enduring merit and reputation.
Yes. Bhīṣma grades outcomes by seasonal persistence of water in a pond and equates the resulting merit to well-known Vedic sacrificial results, culminating in strong praise of water-gifting as surpassing many other donations.