Adhyaya 78
Go-dāna-phala-nirdeśa (Merit and Destinations from the Gift of Cows)
Upa-parva: Dānadharma (Go-dāna Praśaṃsā) — Discourse on the Merit of Cow-Gifts
This chapter, voiced by Vasiṣṭha, presents cows as ‘parama-pavitra’ (supremely purifying) and frames their sanctity through an etiological account: cows undertake severe austerity and receive a boon from Brahmā, establishing their elevated status and the salvific potential of their donors. The discourse then systematizes go-dāna by specifying types and attributes of cows—color, presence of calf, milkfulness, and proper adornment/covering—and correlates each donation with a distinct posthumous ‘loka’ (e.g., Brahma-, Sūrya-, Soma-, Indra-, Agni-, Yama-, Varuṇa-, Vāyu-, Kubera-, Pitṛ-, Vasū-, Sādhya-worlds, and other divine residences). The text also introduces an intention-based caution: moral taint persists or is avoided depending on the donor’s mental disposition, and even cow-dung is referenced as an instrument of purification in human and divine contexts. The chapter concludes with an expansive phalaśruti-style reward: the donor travels in a radiant aerial vehicle, enjoys celestial honors, and later is reborn among prosperous cattle-owning lineages, with duration of heavenly esteem poetically linked to the number of hairs on the donated cow.
Chapter Arc: धर्मोपदेश से दृढ़ हुए युधिष्ठिर भीष्म से विनयपूर्वक कहते हैं कि अब भी उनके मन में एक सूक्ष्म संदेह शेष है—व्रत, नियम, स्वाध्याय, दान, वेद-धारण, अध्यापन और माता-पिता-गुरु-सेवा का वास्तविक फल क्या है। → प्रश्नों की शृंखला बढ़ती जाती है: बाह्य कर्म (दान, व्रत) और आन्तरिक संयम (दम, सत्य, ब्रह्मचर्य) में कौन श्रेष्ठ है? क्या केवल कर्म से फल मिलता है, या भाव और संयम ही कर्म का प्राण हैं? → भीष्म निर्णायक स्वर में बताते हैं कि सत्य और दम का फल स्वर्ग-सुख है; ब्रह्मचर्य सर्वपाप-दाहक है; और दान का फल भी क्रोध/असंयम से नष्ट हो सकता है—इसलिए दान से भी परे ‘दम’ (क्रोध-निग्रह, इन्द्रिय-निग्रह) की महिमा है। → भीष्म माता-पिता, बड़े भाई, गुरु और आचार्य की सेवा को नरक-निवारक और लोक-प्रतिष्ठा/उत्तम स्थान-प्रदायक बताते हैं; साथ ही यह स्थापित करते हैं कि कर्म का फल तभी स्थिर है जब वह सत्य, करुणा और संयम से संयुक्त हो। → युधिष्ठिर के प्रश्नों का विस्तार आगे भी संकेतित है—धर्म के विविध अंगों में ‘श्रेष्ठता’ का क्रम और उनके सूक्ष्म भेदों पर भीष्म का उपदेश आगे के अध्यायों में और गहराएगा।
Shlokas
Verse 1
युधिष्ठिरने कहा--प्रभो! आपने धर्मका उपदेश करके उसमें मेरा दृढ़ विश्वास उत्पन्न कर दिया है। पितामह! अब मैं आपसे एक और संदेह पूछ रहा हूँ, उसके विषयमें मुझे बताइये
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପ୍ରଭୋ! ଆପଣ ଧର୍ମର ଉପଦେଶ ଦେଇ ଧର୍ମପ୍ରତି ମୋର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଜନ୍ମାଇଛନ୍ତି। ପିତାମହ! ଏବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ସନ୍ଦେହ ପଚାରୁଛି; ଦୟାକରି ତାହା ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
व्रतानां कि फल प्रोक्त कीदृशं वा महाद्युते । नियमानां फलं कि च स्वधीतस्य च कि फलम्,महाद्युते! व्रतोंका क्या और कैसा फल बताया गया है? नियमोंके पालन और स्वाध्यायका भी क्या फल है?
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ମହାଦ୍ୟୁତେ! ବ୍ରତାନୁଷ୍ଠାନର ଫଳ କ’ଣ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ କିପରି? ନିୟମପାଳନର ଫଳ କ’ଣ, ଏବଂ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟର ଫଳ କ’ଣ, ହେ ଦୀପ୍ତିମାନ?
Verse 3
दत्तस्येह फलं कि च वेदानां धारणे च किम् | अध्यापने फलं॑ कि च सर्वमिच्छामि वेदितुम्,दान देने, वेदोंको धारण करने और उन्हें पढ़ानेका क्या फल होता है? यह सब मैं जानना चाहता हूँ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ଏହି ଲୋକରେ ଦାନ ଦେବାର ଫଳ କ’ଣ? ବେଦ ଧାରଣର ଫଳ କ’ଣ? ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପଢ଼ାଇବାର ଫଳ କ’ଣ? ଏ ସବୁ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 4
अप्रतिग्राहके कि च फलं लोके पितामह । तस्य किं च फल दृष्टं श्रुतं यस्तु प्रयच्छति
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ପିତାମହ! ଲୋକରେ ଯେ ପ୍ରତିଗ୍ରହ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ, ତାହାର ଫଳ କ’ଣ? ଏବଂ ଯେ ଦାନ କରେ—ଯାହାର ଫଳ ଦୃଷ୍ଟ ଅଥବା ଶ୍ରୁତ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି—ତାହାର ଫଳ କ’ଣ?
Verse 5
स्वकर्मनिरतानां च शूराणां चापि कि फलम् । शौचे च कि फल प्रोक्त ब्रह्मचर्यें च कि फलम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ— ନିଜ କର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଶୂରମାନଙ୍କୁ କ’ଣ ଫଳ ମିଳେ? ଶୌଚ (ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣ)ର ଫଳ କ’ଣ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନର ଫଳ କ’ଣ?
Verse 6
पितृशुश्रूषणे कि च मातृशुश्रूषणे तथा । आचार्यगुरुशुश्रूषास्वनुक्रोशानुकम्पने
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପିତାଙ୍କ ସେବାରୁ କ’ଣ ଫଳ, ଏବଂ ମାତାଙ୍କ ସେବାରୁ କ’ଣ ଫଳ? ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ସେବାରୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅନୁକ୍ରୋଶ ଓ ଅନୁକମ୍ପା ଧାରଣ କରି ରଖିବାରୁ କ’ଣ ଫଳ ମିଳେ?
Verse 7
एतत् सर्वमशेषेण पितामह यथातथम् | वेत्तुमिच्छामि धर्मज्ञ परं कौतूहलं हि मे
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ, ଏହି ସବୁକଥାକୁ ଅଶେଷରେ, ଯଥାତଥ୍ୟ ଭାବେ, ଯେପରି ସତ୍ୟ ଅଛି ସେପରି ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମୋର କୌତୁହଳ ଗଭୀର; ତେଣୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସଠିକ୍ ବିବରଣୀ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 8
धर्मज्ञ पितामह! यह सब मैं यथावत् रूपसे जानना चाहता हूँ। इसके लिये मेरे मनमें बड़ी उत्कण्ठा है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେପରି ଭାବେ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଏବଂ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଆରମ୍ଭ କରି ତାହାକୁ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବେ ପାଳନ କରେ—ସେ ସନାତନ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 9
नियमानां फल राजन प्रत्यक्षमिह दृश्यते | नियमानां क्रतूनां च त्वयावाप्तमिदं फलम्,राजन! संसारमें नियमोंके पालनका फल तो प्रत्यक्ष देखा जाता है। तुमने भी यह नियमों और यज्ञोंका ही फल प्राप्त किया है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ନିୟମ ପାଳନର ଫଳ ଏହି ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ। ହେ ରାଜନ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିୟମ ଓ ଯଜ୍ଞ-କ୍ରତୁମାନଙ୍କର ଫଳରୂପେ ଏହି ଫଳ ପାଇଛ।
Verse 10
स्वधीतस्यापि च फल दृश्यतेअमुत्र चेह च । इहलोके<थवा नित्यं ब्रह्मलोके च मोदते,वेदोंके स्वाध्यायका फल भी इहलोक और परलोकमें भी देखा जाता है। स्वाध्यायशील द्विज इहलोक और ब्रह्मलोकमें भी सदा आनन्द भोगता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବେଦସ୍ୱାଧ୍ୟାୟର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଇହଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ—ଦୁହିଁଠାରେ—ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟନିଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଏହି ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ରହେ।
Verse 11
दमस्य तु फलं राजन् शृणु त्वं विस्तरेण मे । दान्ता: सर्वत्र सुखिनो दान्ता: सर्वत्र निर्वुता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ଏବେ ଦମ, ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମର ଫଳ ମୋ ପାଖରୁ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣ। ଯେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ସେମାନେ ସର୍ବତ୍ର ସୁଖୀ; ସଂଯମୀ ଜନ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଶାନ୍ତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି।
Verse 12
यत्रेच्छागामिनो दान्ता: सर्वशत्रुनिषूदना: । प्रार्थयन्ति च यद् दान्ता लभन्ते तन्न संशय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ସଂଯମୀ ପୁରୁଷମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଯେଉଁଠି ଚାହାନ୍ତି ସେଉଁଠି ଯାଇପାରନ୍ତି। ସେମାନେ ଯାହା ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ସଂଯମବଳରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶକ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 13
युज्यन्ते सर्वकामैहिं दान्ता: सर्वत्र पाण्डव | स्वर्गे यथा प्रमोदन््ते तपसा विक्रमेण च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପାଣ୍ଡବ, ସଂଯମୀ ପୁରୁଷମାନେ ସର୍ବତ୍ର ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ଭୋଗରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେପରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ସେପରି ସେମାନେ ତପସ୍ୟା ଓ ପରାକ୍ରମର ବଳରେ—ଆତ୍ମସଂଯମ ସିદ્ધ କରି—ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 14
दानैर्यज्ैश्ष विविधैस्तथा दान्ता: क्षमान्विता: | पाण्डुनन्दन! जितेन्द्रिय पुरुष सर्वत्र सम्पूर्ण मनचाही वस्तुएँ प्राप्त कर लेते हैं। वे अपनी तपस्या, पराक्रम, दान तथा नाना प्रकारके यज्ञोंसे स्वर्गलोकमें आनन्द भोगते हैं। इन्द्रियोंका दमन करनेवाले पुरुष क्षमाशील होते हैं ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦାନଠାରୁ ‘ଦମ’ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସଂଯମ) ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; କାରଣ ଦ୍ୱିଜକୁ (ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ) ଅଳ୍ପ ଦାନ ଦେବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ କ୍ରୋଧ କରିପାରେ।
Verse 15
दाता कुप्यति नो दान्तस्तस्माद् दानात् परं दम: । यस्तु दद्यादकुप्यन् हि तस्य लोका: सनातना:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦାତା କ୍ରୋଧ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଦାନ୍ତ (ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ) କ୍ରୋଧ କରେନାହିଁ। ତେଣୁ ଦାନଠାରୁ ଦମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେ କ୍ରୋଧ ନ କରି ଦାନ କରେ, ସେ ସନାତନ ଲୋକ ପାଏ।
Verse 16
क्रोधो हन्ति हि यद् दानं तस्माद् दानातू परं दम: । अदृश्यानि महाराज स्थानान्ययुतशो दिवि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦାନ କରିବାବେଳେ କ୍ରୋଧ ଆସିଲେ ସେ କ୍ରୋଧ ଦାନର ପୁଣ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ତେଣୁ ଦାନଠାରୁ ଦମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ହେ ମହାରାଜ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ନିବାସସ୍ଥାନ ଅଛି; ମହତ୍ ସ୍ଥାନକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରୁଥିବା ଋଷି ଓ ଦେବଗଣ ଦମ ପାଳନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକରୁ ସେହି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଯାଆନ୍ତି। ଅତଏବ ଦାନଠାରୁ ଦମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 17
ऋषीणां सर्वलोकेषु यानि ते यान्ति देवता: । दमेन यानि नृपते गच्छन्ति परमर्षय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଦେବତାମାନେ ଯେ ଦିବ୍ୟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେହି ପଦକୁ ପରମର୍ଷିମାନେ ଦମ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ ଓ ନିୟମିତ ଆଚରଣକୁ ପରମଗତିର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାଧନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 18
अध्यापक: परिक्क्लेशादक्षयं फलमश्लुते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅଧ୍ୟାପକ ଶିକ୍ଷାଦାନର ପରିଶ୍ରମ ଓ କ୍ଲେଶ ଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଶିକ୍ଷାଦାନ ନିଜେ ତାହାର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ପୁଣ୍ୟର କାରଣ ହୁଏ।
Verse 19
विधिवत पावकं हुत्वा ब्रह्मलोके नराधिप । नरेन्द्र! शिष्योंको वेद पढ़ानेवाला अध्यापक क्लेश सहन करनेके कारण अक्षय फलका भागी होता है। अग्निमें विधिपूर्वक हवन करके ब्राह्मण ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठित होता है ।।
ହେ ନରାଧିପ, ଯେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଏବଂ ଯେ ନିଜେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ନ୍ୟାୟପରାୟଣ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବେଦବିଦ୍ୟା ଦାନ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ଫଳର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ।
Verse 20
गुरुकर्मप्रशंसी तु सो5पि स्वर्गे महीयते । जो वेदोंका अध्ययन करके न्यायपरायण शिष्योंको विद्यादान करता है तथा गुरुके कर्मोकी प्रशंसा करनेवाला है, वह भी स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है ।।
ଗୁରୁଙ୍କ କର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଏବଂ ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଅଧ୍ୟୟନ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନକର୍ମରେ ନିୟୁକ୍ତ ରହି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ପୂଜିତ ହୁଏ।
Verse 21
वैश्य: स्वकर्मनिरत: प्रदानाल्लभते महत् । शूद्र: स्वकर्मनिरत: स्वर्ग शुश्रूषयारच्छति
ସ୍ୱକର୍ମରେ ନିରତ ଥିବା ବୈଶ୍ୟ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମହତ୍ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସ୍ୱକର୍ମରେ ତତ୍ପର ଥିବା ଶୂଦ୍ର ଶୁଶ୍ରୂଷା (ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ସେବା) ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 22
शूरा बहुविधा: प्रोक्तास्तेषामर्थास्तु मे शृणु । शूरान्वयानां निर्दिष्ट फलं शूरस्य चैव हि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶୂରମାନଙ୍କର ଅନେକ ପ୍ରକାର ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି; ଏବେ ସେମାନଙ୍କର ଅର୍ଥ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ଏମିତି ଶୂରମାନଙ୍କର ବଂଶଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଶୂର ପାଇଁ ଯେ ଫଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ତାହା ମୁଁ କହୁଛି।
Verse 23
यज्ञशूरा दमे शूरा: सत्यशूरास्तथापरे । युद्धशूरास्तथैवोक्ता दानशूराश्ष मानवा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି ଯଜ୍ଞଶୂର, କେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହରେ ଶୂର ଥିବାରୁ ଦମଶୂର। ଏହିପରି କେହି ସତ୍ୟଶୂର, କେହି ଯୁଦ୍ଧଶୂର, କେହି ଦାନଶୂର; ଆଉ କେହି ବୁଦ୍ଧିଶୂର ଓ କେହି କ୍ଷମାଶୂର ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
Verse 24
सांख्यशूराश्व॒ बहवो योगशूरास्तथापरे । अरण्ये गृहवासे च त्यागे शूरास्तथापरे,बहुत-से मनुष्य सांख्यशूर, योगशूर, वनवासशूर, गृहवासशूर तथा त्यागशूर हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବହୁତେ ସାଂଖ୍ୟମାର୍ଗରେ ଶୂର, ଆଉ କେହି ଯୋଗରେ ଶୂର। କେହି ଅରଣ୍ୟବାସରେ, କେହି ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମରେ, ଆଉ କେହି ତ୍ୟାଗରେ (ସନ୍ନ୍ୟାସରେ) ନିଜ ଶୌର୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
Verse 25
आर्जवे च तथा शूरा: शमे वर्तन्ति मानवा: । तैस्तैश्न नियमै: शूरा बहव: सन्ति चापरे । वेदाध्ययनशूराश्व शूराश्षाध्यापने रता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କେହି ଆର୍ଜବ (ସରଳତା)ରେ ଶୂର, କେହି ଶମ (ମନୋନିଗ୍ରହ)ରେ ଶୂର। ନାନା ନିୟମ ପାଳନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅନେକେ ଶୂର ବୋଲି ପରିଚିତ। କେହି ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ଶୂର, ଆଉ କେହି ଅଧ୍ୟାପନରେ ରତ ହୋଇ ଶୂର।
Verse 26
गुरुशुश्रूषया शूरा: पितृशुश्रूषयापरे | मातृशुश्रूषया शूरा भैक्ष्यशूरास्तथापरे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କେହି ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷାରେ ଶୂର, କେହି ପିତୃସେବାରେ। କେହି ମାତୃସେବାରେ ଶୂର, ଆଉ କେହି ଭିକ୍ଷାବୃତ୍ତିରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରି ‘ଭୈକ୍ଷ୍ୟଶୂର’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
Verse 27
अरण्ये गृहवासे च शूराश्वातिथिपूजने । सर्वे यान्ति पराललोंकान् स्वकर्मफलनिर्जितान्
କେହି ଅରଣ୍ୟବାସ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଶୂର, କେହି ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ ପାଳନରେ, ଆଉ କେହି ଅତିଥି-ସେବା ଓ ପୂଜାରେ ଶୂର। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମଫଳରେ ଅର୍ଜିତ ଉତ୍ତମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 28
धारणं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम् | सत्यं च ब्रुवतो नित्यं सम॑ वा स्यान्न वा समम्
ସମସ୍ତ ବେଦ ଧାରଣ କରିବା ଓ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବା—ଏହି କର୍ମମାନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ସଦା ସତ୍ୟ କହୁଥିବା ପୁରୁଷର ପୁଣ୍ୟ ସମାନ ହେବ କି ନ ହେବ, ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ଅର୍ଥାତ୍, ଏସବୁଠାରୁ ସତ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 29
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते
ଯଦି ତୁଳାର ଗୋଟିଏ ପାଟିରେ ସହସ୍ର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ପାଟିରେ କେବଳ ସତ୍ୟ ରଖାଯାଏ, ତେବେ ସହସ୍ର ଅଶ୍ୱମେଧଠାରୁ ସତ୍ୟର ପାଟି ଭାରୀ ହେବ; କାରଣ ସତ୍ୟ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 30
सत्येन सूर्यस्तपति सत्येनाग्नि: प्रदीप्यते । सत्येन मरुतो वान्ति सर्व सत्ये प्रतिेष्ठितम्
ସତ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତପେ, ସତ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଦୀପ୍ତ ହୁଏ। ସତ୍ୟରେ ମରୁତ ବହେ; ସମସ୍ତ କିଛି ସତ୍ୟରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 31
सत्यके प्रभावसे सूर्य तपते हैं, सत्यसे अग्नि प्रजजलित होती है और सत्यसे ही वायुका सर्वत्र संचार होता है; क्योंकि सब कुछ सत्यपर ही टिका हुआ है ।।
ସତ୍ୟରେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ପିତୃମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ। ସତ୍ୟକୁ ପରମ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତେଣୁ ସତ୍ୟକୁ କେବେ ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 32
मुनयः सत्यनिरता मुनयः सत्यविक्रमा: । मुनय: सत्यशपथास्तस्मात् सत्यं विशिष्यते,ऋषि-मुनि सत्यपरायण, सत्यपराक्रमी और सत्यप्रतिज्ञ होते हैं। इसलिये सत्य सबसे श्रेष्ठ है
ଋଷି-ମୁନିମାନେ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟବଳେ ପରାକ୍ରମୀ, ଏବଂ ସତ୍ୟବ୍ରତବଦ୍ଧ; ତେଣୁ ସତ୍ୟ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 33
सत्यवन्तः स्वर्गलोके मोदन्ते भरतर्षभ । दम: सत्यफलावाप्तिरुक्ता सर्वात्मना मया
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସତ୍ୟବାଦୀମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେହି ସତ୍ୟର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ—ଦମ—ଏହା ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟରୁ କହୁଛି।
Verse 34
असंशयं विनीतात्मा स वै स्वर्गे महीयते । ब्रह्मचर्यस्य च गुणं शृणु त्वं वसुधाधिप
ଯିଏ ମନକୁ ବଶ କରି ବିନୟଶୀଳ ହୋଇଛି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ହେ ବସୁଧାଧିପ! ଏବେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟର ଗୁଣ ଶୁଣ।
Verse 35
आजन्ममरणाद् यस्तु ब्रह्मचारी भवेदिह । न तस्य किंचिदप्राप्यमिति विद्धि नराधिप,नरेश्वर! जो जन्मसे लेकर मृत्युपर्यन्त यहाँ ब्रह्मचारी ही रह जाता है, उसके लिये कुछ भी अलभ्य नहीं है, इस बातको जान लो
ହେ ନରାଧିପ! ଯେ ଏଠାରେ ଜନ୍ମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋଇ ରହେ, ତାହା ପାଇଁ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅଲଭ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏହା ଜାଣ।
Verse 36
बहूव्य:कोट्यस्त्वृषीणां तु ब्रह्मलोके वसन्त्युत । सत्ये रतानां सतत दान्तानामूर्ध्वरेतसाम्
ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ଏପରି ଅନେକ କୋଟି ଋଷି ବସନ୍ତି; ଯେମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ସଦା ସତ୍ୟରେ ରତ, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ଊର୍ଧ୍ୱରେତା (ନୈଷ୍ଠିକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ) ଥିଲେ।
Verse 37
ब्रह्मचर्य दहेद् राजन् सर्वपापान्युपासितम् । ब्राह्मणेन विशेषेण ब्राह्मणो हाग्निरुच्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟର ନିୟମିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସଞ୍ଚିତ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦଗ୍ଧ କରେ। ବିଶେଷତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ; କାରଣ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପ କୁହାଯାଏ।
Verse 38
प्रत्यक्ष हि तथा होतद् ब्राह्म॒णेषु तपस्विषु । बिभेति हि यथा शक्रो ब्रह्मचारिप्रधर्षित:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତପସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ଦୃଢ଼ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ମଧ୍ୟ ଭୟ କରନ୍ତି। ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟର ଏହି ଫଳ ଏଠାରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ।
Verse 39
तद् ब्रह्म॒चर्यस्य फलमृषीणामिह दृश्यते । मातापित्रो: पूजने यो धर्मस्तमपि मे शृणु
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏଠାରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ। ଏବେ ମାତା-ପିତାଙ୍କ ପୂଜନରୁ ଯେ ଧର୍ମ ହୁଏ, ସେଥି ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
Verse 40
शुश्रूषते यः पितरं न चासूयेत् कदाचन । मातरं भ्रातरं वापि गुरुमाचार्यमेव च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଯେ ପୁରୁଷ ପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରେ ଏବଂ କେବେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୋଷଦୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ଇର୍ଷ୍ୟା ରଖେ ନାହିଁ, ଏବଂ ମାତା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା, ଗୁରୁ ଓ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେବା କରେ—
Verse 41
तस्य राजन् फल विद्धि स्वलोके स्थानमर्चितम् | न च पश्येत नरकं गुरुशुश्रूषया55त्मवान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଏପରି ଆଚରଣର ଫଳ ଜାଣ: ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସେ ପୂଜିତ ଓ ସମ୍ମାନିତ ସ୍ଥାନ ପାଏ। ଏବଂ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ପୁରୁଷ ଗୁରୁ-ଶୁଶ୍ରୂଷାର ପ୍ରଭାବରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ନରକ ଦେଖେ ନାହିଁ।
Verse 75
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञचसप्ततितमो<ध्याय: ॥। ७५ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें पचद्तत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବର ପଞ୍ଚସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 173
कामयाना महत्स्थानं तस्माद् दानात् परं दम: | दान करते समय यदि क्रोध आ जाय तो वह दानके फलको नष्ट कर देता है; इसलिये उस क्रोधको दबानेवाला जो दमनामक गुण है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ମହାନ୍ ଓ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ତାହା ପାଇଁ ଦାନଠାରୁ ‘ଦମ’ (ଆତ୍ମସଂଯମ) ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଦାନ କରୁଥିବା ସମୟରେ ଯଦି କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେ ଦାନର ଫଳକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ; ତେଣୁ କ୍ରୋଧନିଗ୍ରହ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିୟମରୂପ ‘ଦମ’ ଦାନଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ମନାଯାଏ। ହେ ମହାରାଜ, ନରେଶ୍ୱର! ଋଷିମାନଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ଅସଂଖ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଅଛି; ଦମ ପାଳନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ମହର୍ଷି ଓ ଦେବମାନେ ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ‘ଦମ’ ଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଘୋଷିତ।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether merit arises solely from the external act of giving or whether inner intention governs moral residue: the chapter explicitly emphasizes cetas (mental orientation) as capable of sustaining or removing doṣa even when the outward act appears meritorious.
Ethical action is both procedural and psychological: proper dāna requires appropriate objects (well-kept, life-sustaining gifts) and a disciplined intention, linking personal virtue to social welfare and to a cosmological framework of consequences.
Yes. The text provides an explicit reward schema—travel by radiant vimāna, celestial enjoyment, and favorable rebirth among affluent cattle-owning families—culminating in a quantitative hyperbole that heavenly honor lasts as many years as the hairs on the donated cow.