Adhyaya 77
गोमहात्म्य-प्रश्नोत्तरम् (Saudāsa–Vasiṣṭha on the Purifying Power of Cows)
Upa-parva: Dāna-Dharma Anuśāsana (Instruction on Gifts and Merit)
Bhīṣma recounts an earlier dialogue: King Saudāsa (Ikṣvāku lineage) approaches the sage Vasiṣṭha, described as an accomplished and widely revered purohita, and asks what is called the most purifying (pavitra) in the three worlds—something whose constant remembrance yields superior merit. Vasiṣṭha responds by articulating a doctrinal praise of cows: they are portrayed as foundational supports of beings, a source of auspiciousness, continuity (past and future), nourishment, and a stable locus where gifts do not perish. The chapter links cows to yajña-structures—havis, svāhā/vāṣaṭ formulas, and the fruit of sacrifice—asserting their ongoing ritual utility at morning and evening offerings. It then outlines a merit logic of cow-gifts: donations of one, ten, a hundred, or a thousand cows are declared comparable in fruit, while specific prestigious gifts (e.g., a kapilā cow with calf and suitable accoutrements, or a bull to a learned recipient) are associated with prosperity and favorable outcomes. The discourse also prescribes reverential practices—remembering and praising cows, offering salutations at dawn and dusk, avoiding contempt, and invoking cow-remembrance in fear or ominous dreams—culminating in a phalaśruti-like assurance that such remembrance confers protection in difficult circumstances.
Chapter Arc: दानधर्म के उपाख्यान में ब्रह्मा–इन्द्र संवाद खुलता है: दूसरों की गाय चुराकर दान/विक्रय करने, या गोहिंसा करने का दोष कितना भयावह है—और गोदान किस प्रकार कुलों का उद्धार करता है। → ब्रह्मा इन्द्र को बतलाते हैं कि भक्षार्थ, विक्रयार्थ या दानार्थ (ब्राह्मण के नाम पर) भी जो पराई गाय का अपहरण करता है, वह पुण्य का नहीं, पाप का भागी होता है; और जो उच्छृंखल होकर गोवध/गोमांस-भक्षण को अनुमोदित करता है, वह भी दोष में सहभागी बनता है। → गोदान का महात्म्य चरम पर पहुँचता है: गोदान के साथ सुवर्ण-दक्षिणा का विधान ‘परम’ कहा गया है; इससे दाता सात पीढ़ी पूर्वजों और सात पीढ़ी भावी संतानों का उद्धार करता है, और सुवर्ण कुल-शुद्धि का साधन बनता है। → भीष्म इस उपदेश को परंपरा-सिद्ध बताते हैं—ब्रह्मा से इन्द्र तक, और आगे राजवंशों/आचार्यों द्वारा श्रुत—और युधिष्ठिर को संकेत देते हैं कि यह पाठ ब्राह्मण-सभा में नित्य कहा जाए तो अक्षय लोक-फल प्राप्त होता है, विशेषतः यज्ञ, गोदान और देव-समागम के अवसरों पर।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--#ह< बक। हक २ >> चतु:सप्ततितमो< ध्याय: दूसरोंकी गायको चुराकर देने या बेचनेसे दोष
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଯଦି କେହି ଜାଣିଶୁଣି ଅନ୍ୟର ଗାଈ ଅପହରଣ କରି ଧନଲୋଭରେ ତାହାକୁ ବିକ୍ରି କରିଦିଏ, ତେବେ ପରଲୋକରେ ତାହାର କି ଗତି ହୁଏ? ଏହା ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 2
पितामह उवाच भक्षार्थ विक्रयार्थ वा ये5पहारं हि कुर्वते । दानार्थ ब्राह्मणार्थाय तत्रेदं श्रूयतां फलम्
ପିତାମହ କହିଲେ—ହେ ଇନ୍ଦ୍ର! ଯେମାନେ ଖାଇବା ପାଇଁ, ବିକ୍ରି ପାଇଁ, କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟର (ଗାଈ) ଅପହରଣ କରନ୍ତି—ଏଥିରେ ଯେ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି, ତାହା ଶୁଣ।
Verse 3
विक्रयार्थ हि यो हिंस्याद् भक्षयेद् वा निरंकुश: । घातयान हि पुरुष येडनुमन्येयुररथिन:
ମାଂସ ବିକ୍ରୟ ପାଇଁ ଯେ ଉଚ୍ଛୃଙ୍ଖଳ ମଣିଷ ଗାଈକୁ ହିଂସା କରେ କିମ୍ବା ଗୋମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରେ, ଏବଂ ଯେ ସ୍ୱାର୍ଥବଶତଃ ହତ୍ୟାକାରୀକୁ ଗୋବଧର ପରାମର୍ଶ ଦେଏ କିମ୍ବା ତାହାକୁ ଅନୁମୋଦନ କରେ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମହାପାପର ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 4
घातक: खादको वापि तथा यश्चानुमन्यते । यावन्ति तस्या रोमाणि तावद् वर्षाणि मज्जति
ଗୋହତ୍ୟାକାରୀ, ତାହାର ମାଂସ ଭକ୍ଷଣକାରୀ ଏବଂ ଗୋହତ୍ୟାକୁ ଅନୁମୋଦନ କରୁଥିବା—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ସେଇ ଗାଈର ଶରୀରରେ ଯେତେ ରୋମ ଅଛି, ସେତେ ବର୍ଷ ନରକରେ ଡୁବି ରହନ୍ତି।
Verse 5
ये दोषा यादृशाश्ैव द्विजयज्ञोपघातके । विक्रये चापहारे च ते दोषा वै स्मृता: प्रभो
ପ୍ରଭୋ! ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ପୁରୁଷ ଯେପରି ଏବଂ ଯେତେ ଦୋଷର ଭାଗୀ ହୁଏ, ଅନ୍ୟର ଗାଈ ଚୋରି କରିବା ଓ ବିକ୍ରୟ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଦୋଷ ହିଁ ସ୍ମୃତିରେ କହାଯାଇଛି।
Verse 6
अप॒दहृृत्य तु यो गां वै ब्राह्मणाय प्रयच्छति । यावद् दानफलं तस्यास्तावन्निरयमृच्छति
ଯେ ଅନ୍ୟର ଗାଈ ଚୋରି କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ଗୋଦାନର ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଦାନଫଳ-କାଳ ଯେତେ, ସେତେ ସମୟ ନରକ ଭୋଗ କରେ।
Verse 7
सुवर्ण दक्षिणामाहुर्गोप्रदाने महाद्युते । सुवर्ण परमित्युक्त दक्षिणार्थमसंशयम्
ମହାତେଜସ୍ବୀ! ଗୋଦାନରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବାର ବିଧାନ ଅଛି। ଦକ୍ଷିଣାର୍ଥେ ସୁବର୍ଣ୍ଣକୁ ପରମ (ସର୍ବୋତ୍ତମ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 8
गोप्रदानात् तारयते सप्त पूर्वास्तथा परान् | सुवर्ण दक्षिणां कृत्वा तावदद्विगुणमुच्यते
ପିତାମହ କହିଲେ—ଗୋଦାନ କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ସାତ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କୁ ଏବଂ ସେହିପରି ପରେ ଆସୁଥିବା ସାତ ପିଢ଼ିକୁ ତାରଣ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯଦି ସେହି ଦାନ ସହ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଦକ୍ଷିଣା ଯୋଗ କରାଯାଏ, ତେବେ ତାହାର ପୁଣ୍ୟଫଳ ଦ୍ୱିଗୁଣ ହୁଏ ବୋଲି ଘୋଷିତ॥
Verse 9
मनुष्य गोदान करनेसे अपनी सात पीढ़ी पहलेके पितरोंका और सात पीढ़ी आगे आनेवाली संतानोंका उद्धार करता है; किंतु यदि उसके साथ सोनेकी दक्षिणा भी दी जाय तो उस दानका फल दूना बताया गया है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ପରମ ଦାନ, ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଦକ୍ଷିଣା ଦାନର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସହଚର। ହେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)! ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାବନକର; ପାବନକର ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ସର୍ବାଧିକ ପାବନ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ॥
Verse 10
कुलानां पावन प्राहुर्जातरूपं शतक्रतो । एषा मे दक्षिणा प्रोक्ता समासेन महाद्युते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର)! ସୁବର୍ଣ୍ଣକୁ କୁଳମାନଙ୍କର ପାବନକର ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ହେ ମହାଦ୍ୟୁତେ! ଏହି ଦକ୍ଷିଣା ବିଷୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି॥
Verse 11
भीष्मजी कहते हैं--भरतश्रेष्ठ युधिष्ठिर! यह उपर्युक्त उपदेश ब्रह्माजीने इन्द्रको दिया। इन्द्रने राजा दशरथको तथा पिता दशरथने अपने पुत्र श्रीरामचन्द्रजीको दिया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏହି ଉପଦେଶ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଏହାକୁ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଏବଂ ପିତା ଦଶରଥ ନିଜ ପୁତ୍ର ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କଲେ॥
Verse 12
राघवो5पि प्रिय भ्रात्रे लकक्ष्मणाय यशस्विने । ऋषिभ्यो लक्ष्मणेनोक्तमरण्ये वसता प्रभो
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୋ! ରାଘବ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଭ୍ରାତା, ଯଶସ୍ବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ, ଅରଣ୍ୟରେ ବସବାସ କରୁଥିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଥିବା କଥା ଋଷିମାନଙ୍କୁ କହିଦେଲେ॥
Verse 13
भीष्म उवाच एतत् पितामहेनोक्तमिन्द्राय भरतर्षभ । इन्द्रो दशरथायाह रामायाह पिता तथा,प्रभो! श्रीरामचन्द्रजीने भी अपने प्रिय एवं यशस्वी भ्राता लक्ष्मणको इसका उपदेश दिया। फिर लक्ष्मणने भी वनवासके समय ऋषियोंको यह बात बतायी ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ଉପଦେଶ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, ଏବଂ ପିତା ପୁନଃ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ। ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଓ ଯଶସ୍ବୀ ଭ୍ରାତା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହା ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ବନବାସକାଳେ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ। ଏଭଳି ଅଖଣ୍ଡ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଏହି ଦୁର୍ଧର ନିୟମକୁ ଦୃଢବ୍ରତ ଋଷିମାନେ ଓ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜାମାନେ ଧାରଣ କରିଆସୁଛନ୍ତି।
Verse 14
उपाध्यायेन गदितं मम चेदं युधिष्ठिर । य इदं ब्राह्मणो नित्यं वदेद् ब्राह्मणसंसदि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏହି ଉପଦେଶ ମୋତେ ମୋର ଉପାଧ୍ୟାୟ କହିଥିଲେ। ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରାହ୍ମଣସଭାରେ ବସି ପ୍ରତିଦିନ ଏହାକୁ ପଠନ କରେ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞରେ, ଗୋଦାନ ସମୟରେ, ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସମାଗମରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଆଲୋଚନା କରେ—ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ସଦା ଅକ୍ଷୟ ଲୋକ ପାଏ। ଏହି କଥା ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
Verse 15
यज्ञेषु गोप्रदानेषु द्योरपि समागमे । तस्य लोका: किलाक्षय्या दैवतै: सह नित्यदा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯଜ୍ଞରେ, ଗୋଦାନ ସମୟରେ, ଏବଂ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସମାଗମରେ ମଧ୍ୟ ଯେ କେହି ଏହି ଉପଦେଶକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଆଲୋଚନା କରେ, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ସଦା ଅକ୍ଷୟ ଲୋକ ପାଏ। ଏହିପରି ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା କହିଛନ୍ତି।
Verse 73
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें ब्रह्माजी और इन्द्रका संवादविषयक तिहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ବ୍ରହ୍ମା–ଇନ୍ଦ୍ର ସଂବାଦବିଷୟକ ତିହତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Saudāsa asks what is most ‘pavitra’ (purifying) across the three worlds—an object of constant remembrance that yields the highest merit for a mortal.
It emphasizes disciplined reverence and merit-making through go-dāna and regular respectful remembrance (kīrtana/namas) of cows, integrating these with the ritual economy of homa and ghṛta usage.
Yes. The discourse repeatedly links cow-gifts and cow-remembrance with protection and favorable outcomes, culminating in the claim that praising/reminding oneself of cows in adverse or fearful situations leads to release from fear.