Adhyaya 69
Nṛga-upākhyāna: Brāhmaṇa-sva and the Consequence of Misappropriated Gift-Cattle (कृकलास-रूपे नृगोपाख्यानम्)
Upa-parva: Brāhmaṇa-sva Anuśāsana (Instruction on Brahmin Property and Non-appropriation)
Bhīṣma narrates an exemplum about King Nṛga to illustrate the severity of brāhmaṇa-sva appropriation. In Dvāravatī, water-seekers discover a concealed well in which a massive lizard (kṛkalāsa) is trapped. Unable to extract it, they inform Vāsudeva (Kṛṣṇa), who lifts it out. The being reveals himself as King Nṛga, renowned for extensive gifting, yet fallen into a degraded condition due to an inadvertent wrong: a cow from a brāhmaṇa’s herd strayed into Nṛga’s cattle and was later given away as a gift to another brāhmaṇa. When the original owner reclaimed it, both brāhmaṇas contested ownership and appealed to Nṛga as donor. Nṛga offered large compensations—hundreds and even vast numbers of cows, plus valuables—but the recipient refused, insisting on the original cow. Nṛga then recounts his post-mortem audience with Yama (Dharmarāja), who acknowledges Nṛga’s immense merit yet identifies a residual fault: an untrue pledge of protection, failure in promise, and taking brāhmaṇa property—described as a threefold transgression. Nṛga chooses to undergo the painful consequence first, resulting in his non-human embodiment in the well, while retaining memory. After a thousand years, Kṛṣṇa’s intervention—foretold by Yama—liberates him, and he ascends to higher worlds. Kṛṣṇa concludes with an explicit norm: one who understands should not take brāhmaṇa property; it destroys the taker as the brāhmaṇa’s cow destroyed Nṛga, and association with the virtuous is not fruitless, since it facilitated Nṛga’s release. The chapter closes by warning against wrongdoing toward cows and emphasizing that both giving and harm bear corresponding results.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, दान-धर्म की सूक्ष्मताओं को जानने की उत्कंठा से, भीष्म से पूछते हैं—दह्यमान (कष्टग्रस्त) ब्राह्मण को उपानह (जूते) देने का फल क्या होता है? → भीष्म क्रमशः दानों की शृंखला खोलते हैं—जूता, शकट (गाड़ी), तिल, भूमि, गौ और अन्न—और बताते हैं कि दान केवल वस्तु-प्रदान नहीं, बल्कि जीवन-यात्रा के काँटों, विषमताओं और संकट-पथों को पार कराने वाला धर्म-सेतु है। भूमि-दान में ‘किस भूमि का दान न किया जाए’ जैसी मर्यादाएँ (ऊसर/निर्दग्ध भूमि) जोड़कर वे दान की शुद्धता और विवेक की कसौटी रखते हैं। → गोदान-माहात्म्य का उत्कर्ष आता है—गौ को तपस्वियों से भी श्रेष्ठ कहा जाता है; देव-स्तुति और महेश्वर का तप-सम्बन्धित संकेत (महेश्वर तपस्ताभिः सह) दान को ब्रह्माण्डीय धर्म-व्यवस्था से जोड़ देता है। गौ के बहुविध उपकार (दूध, दही, घी, गोबर, चमड़ा, हड्डी, सींग, बाल) और ब्रह्मलोक/चन्द्र-सहवास जैसी परमगति की प्रतिज्ञा गोदान को अध्याय का शिखर बना देती है। → भीष्म दानों के फल को ‘अक्षय’ और ‘लोक-प्राप्ति’ के रूप में स्थिर करते हैं—अन्नदान (विशेषतः कार्तिक शुक्लपक्ष/कौमुदी) से दुर्ग-संकट-तरण और परलोक में अनन्त्य; भूमि-दान में योग्य भूमि का विधान; और गोदान से दीर्घकालिक पुण्य-सम्पदा। युधिष्ठिर के प्रश्न का उत्तर व्यापक दान-धर्म के विधान में परिणत हो जाता है। → इसके बाद ‘गोदान का माहात्म्य’ और अधिक विस्तार से बताने का संकेत देकर भीष्म आगे की कथा-धारा के लिए द्वार खोलते हैं।
Shlokas
Verse 1
षट्षष्टितमो<5 ध्याय: जूता
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଗ୍ରୀଷ୍ମତାପରେ ପାଦ ଜଳୁଥିବା ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯେ ଉପାନହ (ଜୁତା/ପାଦରକ୍ଷା) ଦାନ କରେ, ସେ କେଉଁ ଫଳ ପାଏ—ତାହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
भीष्म उवाच उपानहीौ प्रयच्छेद् यो ब्राह्मणे भ्य: समाहित: । मर्दते कण्टकान् सर्वान् विषमान्निस्तरत्यपि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଉପାନହ (ପାଦରକ୍ଷା) ଦାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ କଣ୍ଟକ (ବାଧା)କୁ ଦଳିଦେଇ ଵିଷମ ଦୁର୍ଗତିକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
Verse 3
स शत्रूणामुपरि च संतिष्ठति युधिष्ठिर । यान॑ चाश्वतरीयुक्त तस्य शुभ्र॑ं विशाम्पते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ କରେ; ହେ ବିଶାମ୍ପତେ, ପରଜନ୍ମରେ ତାହାକୁ ଖଚ୍ଚରୀ-ଯୁକ୍ତ ଶୁଭ୍ର ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥ ମିଳେ।
Verse 4
उपतिष्ठति कौन्तेय रौप्पकाउ्चन भूषितम् । शकटं दम्यसंयुक्तं दत्त भवति चैव हि,कुन्तीकुमार! जो नये बैलोंसे युक्त शकट दान करता है, उसे चाँदी और सोनेसे जटित रथ प्राप्त होता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୌନ୍ତେୟ! ଯେ ନୂଆ ଓ ସୁଶିକ୍ଷିତ ବଳଦମାନଙ୍କୁ ଯୋଡ଼ିଥିବା ଶକଟ ଦାନ କରେ, ସେ ଫଳରୂପେ ରୌପ୍ୟ-ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଭୂଷିତ ରଥ ପାଏ।
Verse 5
युधिछिर उवाच यत् फलं तिलदाने च भूमिदाने च कीर्तितम् | गोदाने चान्नदाने च भूयस्तद् ब्रूहि कौरव
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ କୌରବ! ତିଳଦାନ, ଭୂମିଦାନ, ଗୋଦାନ ଓ ଅନ୍ନଦାନର ଯେ ଫଳ କୀର୍ତ୍ତିତ, ସେହିଟି ପୁନର୍ବାର ବିସ୍ତାରରେ କହ।
Verse 6
भीष्म उवाच शृणुष्व मम कौन्तेय तिलदानस्य यत् फलम् | निशम्य च यथान्यायं प्रयच्छ कुरुसत्तम,भीष्मजीने कहा--कुन्तीनन्दन! कुरुश्रेष्ठ! तिलदानका जो फल है, वह मुझसे सुनो और सुनकर यथोचित रूपसे उसका दान करो
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୌନ୍ତେୟ, ହେ କୁରୁସତ୍ତମ! ତିଳଦାନର ଫଳ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ; ଶୁଣି ଧର୍ମାନୁସାରେ ଯଥାବିଧି ଦାନ କର।
Verse 7
पितृणां परमं भोज्यं तिला: सृष्टा: स्वयम्भुवा । तिलदानेन वै तस्मात् पितृपक्ष: प्रमोदते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ତିଳ ପିତୃମାନଙ୍କର ପରମ ଭୋଜ୍ୟ; ତେଣୁ ତିଳଦାନ କଲେ ପିତୃପକ୍ଷରେ ପିତୃମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରମୋଦିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 8
माघमासे तिलान् यस्तु ब्राह्मणेभ्य: प्रयच्छति । सर्वसत्त्वसमाकीर्ण नरकं स न पश्यति,जो माघ मासमें ब्राह्मणोंको तिल दान करता है, वह समस्त जन्तुओंसे भरे हुए नरकका दर्शन नहीं करता
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମାଘମାସରେ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତିଳ ଦାନ କରେ, ସେ ସର୍ବସତ୍ତ୍ୱରେ ସମାକୀର୍ଣ୍ଣ ସେହି ନରକକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ।
Verse 9
सर्वसत्रैश्न यजते यस्तिलैर्यजते पितृन् | न चाकामेन दातव्यं तिलश्राद्धं कदाचन
ଯେ ତିଳ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ଯେନ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କରିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ତିଳ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ କେବେ ଇଚ୍ଛା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ବିନା ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଉଦାସୀନ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ସଙ୍କଳ୍ପପୂର୍ବକ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 10
महर्षे: कश्यपस्यैते गात्रेभ्य: प्रसृतास्तिला: । ततो दिव्यं गता भावं प्रदानेषु तिला: प्रभो
ପ୍ରଭୋ! ଏହି ତିଳମାନେ ମହର୍ଷି କଶ୍ୟପଙ୍କ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବିସ୍ତାର ପାଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଦାନର ନିମିତ୍ତରେ ତିଳ ଦିବ୍ୟ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।
Verse 11
पौष्टिका रूपदाश्चैव तथा पापविनाशना: । तस्मात् सर्वप्रदानेभ्यस्तिलदानं विशिष्यते,तिल पौष्टिक पदार्थ है। वे सुन्दर रूप देनेवाले और पापनाशक हैं। इसलिये तिल-दान सब दानोंसे बढ़कर है
ତିଳ ପୁଷ୍ଟିକର, ସୁନ୍ଦର ରୂପଦାୟକ ଏବଂ ପାପବିନାଶକ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଦାନମଧ୍ୟରେ ତିଳ-ଦାନ ବିଶେଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ।
Verse 12
आपफस्तम्बश्न मेधावी शड्खश्न लिखितस्तथा । महर्षिगौतमश्नापि तिलदानैर्दिवं गता:,परम बुद्धिमान महर्षि आपस्तम्ब, शंख, लिखित तथा गौतम--ये तिलोंका दान करके दिव्यलोकको प्राप्त हुए हैं
ପରମ ମେଧାବୀ ଋଷି ଆପସ୍ତମ୍ବ, ଶଙ୍ଖ ଓ ଲିଖିତ, ଏବଂ ମହର୍ଷି ଗୌତମ ମଧ୍ୟ—ତିଳ-ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
Verse 13
तिलहोमरता विदप्रा: सर्वे संयतमै थुना: । समा गव्येन हविषा प्रवृत्तिषु च संस्थिता:
ସେ ସମସ୍ତ ବିପ୍ର ମୈଥୁନ-ସଂଯମ ରଖି ତିଳ-ହୋମରେ ରତ ଥିଲେ। ତିଳକୁ ଗବ୍ୟ ହବି (ଗୋଘୃତାଦି) ସମାନ ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ମନାଯାଏ; ତେଣୁ ଯଜ୍ଞରେ ଗ୍ରହଣୀୟ ଏବଂ ଅନେକ କର୍ମରେ ତାହାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହେ।
Verse 14
सर्वेषामिति दानानां तिलदानं विशिष्यते । अक्षयं सर्वदानानां तिलदानमिहोच्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଦାନମଧ୍ୟରେ ତିଳଦାନ ବିଶେଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏଠାରେ ତିଳଦାନକୁ ସମସ୍ତ ଦାନମଧ୍ୟରେ ‘ଅକ୍ଷୟ’ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 15
अतः तिलदान सब दानोंसे बढ़कर है। तिलदान यहाँ सब दानोंमें अक्षय फल देनेवाला बताया जाता है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହିହେତୁ ତିଳଦାନ ସମସ୍ତ ଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏଠାରେ ଏହାକୁ ‘ଅକ୍ଷୟ’ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପୂର୍ବକାଳରେ ହବିଷ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଉଥିବାବେଳେ, ପରନ୍ତପ ରାଜର୍ଷି କୁଶିକ ତିଳଦ୍ୱାରା ତିନୋଟି ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିଥିଲେ; ସେହି ପୁଣ୍ୟରେ ସେ ଉତ୍ତମ ଗତି ପାଇଥିଲେ।
Verse 16
इति प्रोक्त कुरुश्रेष्ठ तिलदानमनुत्तमम् | विधान येन विधिना तिलानामिह शस्यते,कुरुश्रेष्ठ! इस प्रकार जिस विधिके अनुसार तिलदान करना उत्तम माना गया है, वह सर्वोत्तम तिलदानका विधान यहाँ बताया गया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏପରି ଭାବେ ତିଳଦାନକୁ ଅନୁତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଗଲା। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ବିଧି ଅନୁସାରେ ତିଳଦାନ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ଓ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ ମନାଯାଏ, ସେହି ବିଧାନ ଉପସ୍ଥାପିତ କରୁଛି।
Verse 17
अत ऊर्ध्व॑ निबोधेद॑ं देवानां यट्टमिच्छताम् । समागमे महाराज ब्रह्मणा वै स्वयम्भुवा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ମହାରାଜ! ଏବେ ପରେ ଯାହା ଘଟିଲା ତାହା ଜାଣ—ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଧୀନ ମହାସମାଗମରେ, ଦେବମାନେ ଯେ ଫଳ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିଲେ, ସେଥିପାଇଁ ସେଠାରେ କ’ଣ ଘଟିଲା।
Verse 18
महाराज! इसके बाद यज्ञकी इच्छावाले देवताओं और स्वयम्भू ब्रह्माजीका समागम होनेपर उनमें परस्पर जो बातचीत हुई थी, उसे बता रहा हूँ, इसपर ध्यान दो ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ମହାରାଜ! ଏହା ପରେ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଦେବମାନେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ମହାସମାଗମରେ ଏକତ୍ର ହେଲେ; ସେଠାରେ ଯେ ସମ୍ବାଦ ହେଲା, ତାହା ଶୁଣ। ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ଉଦ୍ୟତ ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଭୂମିର କୌଣସି ଭାଗରେ ଏକ ଶୁଭ ଦେଶ ଯାଚନା କଲେ—‘ହେ ପାର୍ଥିବ! ଆମେ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବା ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ପବିତ୍ର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ସ୍ଥାନ ଦିଅ।’
Verse 19
देवा ऊचु भगवंस्त्व॑ प्रभुर्भूमे: सर्वस्य त्रिदिवस्य च । यजेमहि महाभाग यज्ञ भवदनुज्ञया
ଦେବତାମାନେ କହିଲେ— “ଭଗବନ୍! ମହାଭାଗ! ଆପଣ ପୃଥିବୀ ଓ ସମଗ୍ର ସ୍ୱର୍ଗର ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ; ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞାରେ ଆମେ ପୃଥିବୀରେ ଯଜ୍ଞ କରିବୁ।”
Verse 20
नाननुज्ञातभूमिहि यज्ञस्य फलमश्षुते । त्वं हि सर्वस्य जगत: स्थावरस्य चरस्य च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ଅନୁଜ୍ଞା ନଥିବା ଭୂମିରେ କରାଯାଇଥିବା ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ; ବିଧିପୂର୍ବକ ଅନୁମୋଦିତ ଭୂମିରେ କଲେ ମାତ୍ର ଫଳସିଦ୍ଧି। କାରଣ ଆପଣ ହିଁ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତର—ସ୍ଥାବର ଓ ଚର—ଅଧିପତି।”
Verse 21
प्रभुर्भवसि तस्मात्त्वं समनुज्ञातुमरहसि । क्योंकि भूस्वामी जिस भूमिपर यज्ञ करनेकी अनुमति नहीं देता, उस भूमिपर यदि यज्ञ किया जाय तो उसका फल नहीं होता। आप सम्पूर्ण चराचर जगतके स्वामी हैं; अतः पृथ्वीपर यज्ञ करनेके लिये हमें आज्ञा दीजिये ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ଆପଣ ପ୍ରଭୁ; ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଆମକୁ ଅନୁଜ୍ଞା ଦେବା ଉଚିତ। (ଭୂସ୍ୱାମୀ ଅନୁମତି ନଦେଲେ ସେ ଭୂମିରେ କରାଯାଇଥିବା ଯଜ୍ଞ ଫଳ ଦେଉ ନାହିଁ।) ଆପଣ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତର ଅଧିପତି; ତେଣୁ ପୃଥିବୀରେ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— “ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ପୃଥିବୀର ଏକ ଭାଗ ଦେଉଛି।”
Verse 22
देवा ऊचु भगवन् कृतकार्या: सम यक्ष्महे स्वाप्तदक्षिणै:
ଦେବତାମାନେ କହିଲେ— “ଭଗବନ୍! ଆମ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏବେ ବିଧିଅନୁସାରେ ଯଥେଷ୍ଟ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜିବୁ।”
Verse 23
इमं तु देशं मुनय: पर्युपासन्ति नित्यदा । देवताओंने कहा--भगवन्! हमारा कार्य हो गया। अब हम पर्याप्त दक्षिणावाले यज्ञपुरुषका यजन करेंगे। यह जो हिमालयके पासका प्रदेश है, इसका ऋषि-मुनि सदासे ही आश्रय लेते हैं (अत: हमारा यज्ञ भी यहीं होगा) ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ଏହି ଦେଶକୁ ମୁନିମାନେ ନିତ୍ୟ ସେବନ କରି ଉପାସନା କରନ୍ତି।” ତାପରେ ଦେବତାମାନେ କହିଲେ— “ଭଗବନ୍! ଆମ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏବେ ଯଥେଷ୍ଟ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରି ଯଜ୍ଞପୁରୁଷଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିବୁ। ହିମାଳୟ ସମୀପର ଏହି ଭୂଭାଗ ପ୍ରାଚୀନକାଳରୁ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ; ତେଣୁ ଆମ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଏଠି ହେବ।” ତାହାପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ, କଣ୍ୱ, ଭୃଗୁ, ଅତ୍ରି ଓ ବୃଷାକପି ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
Verse 24
असितो देवलश्वचैव देवयज्ञमुपागमन् । ततो देवा महात्मान ईजिरे यज्ञमच्युतम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଅସିତ ଓ ଦେବଳ ଦେବଯଜ୍ଞକୁ ଆସିଲେ। ତାପରେ ମହାତ୍ମା ଦେବଗଣ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଅବ୍ୟର୍ଥ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପାଦନ କଲେ।
Verse 25
तथा समापयामासुर्यथाकाल सुरपर्षभा: । तदनन्तर अगस्त्य, कण्व, भृगु, अत्रि, वृषाकपि, असित और देवल देवताओंके उस यज्ञमें उपस्थित हुए। तब महामनस्वी देवताओंने यज्ञपुरुष अच्युतका यजन आरम्भ किया और जन श्रेष्ठ देवगणोंने यथासमय उस यज्ञको समाप्त भी कर दिया || २३-२४ $ ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଯଥାକାଳେ ସେଇ ଯଜ୍ଞକୁ ସମାପ୍ତ କଲେ। ତା’ପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ, କଣ୍ୱ, ଭୃଗୁ, ଅତ୍ରି, ବୃଷାକପି, ଅସିତ ଓ ଦେବଳ— ଏହି ଋଷିମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସେଇ ଯଜ୍ଞରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ତା’ପରେ ମହାମନସ୍ବୀ ଦେବଗଣ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଯଜନ ଆରମ୍ଭ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବଗଣ ନିୟତ ସମୟରେ ଯଜ୍ଞକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ।
Verse 26
प्रादेशमात्र भूमेस्तु यो दद्यादनुपस्कृतम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯେ କେହି ଭୂମିର କେବଳ ଏକ ପ୍ରାଦେଶମାତ୍ର ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ, କୌଣସି ଅଲଙ୍କାର-ଉପକରଣ ବିନା, ଦାନ କରେ— ତାହା ଅର୍ଥବାନ ଦାନ ହୁଏ।
Verse 27
शीतवातातपसहां गृहभूमिं सुसंस्कृताम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଶୀତ, ପବନ ଓ ତାପ ସହିପାରୁଥିବା, ସୁସଂସ୍କୃତ ଗୃହଭୂମି (ନିବାସସ୍ଥାନ) ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 28
मुदितो वसति प्राज्ञ: शक्रेण सह पार्थिव
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ପାର୍ଥିବ! ପ୍ରାଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ସହ ବସେ।
Verse 29
अध्यापककुले जात: श्रोत्रियो नियतेन्द्रिय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କୁଳରେ ଜନ୍ମିତ, ବେଦଜ୍ଞ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହୀ—ଏମିତି ପୁରୁଷ ଶିକ୍ଷା, ସଦାଚାର ଓ ଅନ୍ତଃସଂଯମରେ ଚିହ୍ନିତ।
Verse 30
तथा गवार्थे शरणं शीतवर्षसहं दृढम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତଥା ଗୋହିତାର୍ଥେ ଦୃଢ଼ ଶରଣ ଦେବା ଉଚିତ; ଯାହା ଶୀତ ଓ ବର୍ଷାକୁ ସହିପାରିବ।
Verse 31
क्षेत्रभूमिं ददललोके शुभां श्रियमवाप्लुयात्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ଉର୍ବର କ୍ଷେତ୍ରଭୂମି ଦାନ କରେ, ସେ ଶୁଭ ସମୃଦ୍ଧି ଓ କଲ୍ୟାଣ ପାଏ।
Verse 32
न चोषरां न निर्दग्धां महीं दद्यात् कथंचन
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କେବେ ମଧ୍ୟ ଉଷର/ଲବଣିୟ ଓ ବଞ୍ଜର ଭୂମି, କିମ୍ବା ଜଳି ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇଥିବା ଭୂମି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 33
पारक्ये भूमिदेशे तु पितृणां निर्वपेत् तु यः
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପରକୀୟ ଭୂମିରେ କିମ୍ବା ପରଦେଶରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଯେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ତର୍ପଣ କରେ…
Verse 34
तदभूमिं वापि पितृभि: श्राद्धकर्म विहन्यते । जो परायी भूमिमें पितरोंके लिये श्राद्ध करता है, अथवा जो उस भूमिको पितरोंके लिये दानमें देता है, उसके वे श्राद्धकर्म और दान दोनों ही नष्ट होते (निष्फल हो जाते) हैं ।।
ଯେ ପରଭୂମିରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, କିମ୍ବା ସେଇ ଭୂମିକୁ ପିତୃନିମିତ୍ତ ଦାନ କରେ, ତାହାର ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ଓ ଦାନ—ଦୁହେଁ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ। ତେଣୁ ବିଚକ୍ଷଣ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଳ୍ପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭୂମି କିଣି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 35
अटवीपर्वताश्रैव नद्यस्तीर्थानि यानि च
ବନ, ପର୍ବତ, ନଦୀ ଏବଂ ଯେ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଅଛି—ଏସବୁ କୌଣସି ଏକ ମାଲିକଙ୍କ ଅଧୀନ ନୁହେଁ; ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଲୋକସାଧାରଣ ମନାଯାଏ। ତେଣୁ ଏମିତି ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ଭୂମି କିଣିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ପ୍ରଜାନାଥ! ଏହିପରି ଭୂମିଦାନର ଫଳ କୁହାଗଲା।
Verse 36
सर्वाण्यस्वामिकान्याहुर्न हि तत्र परिग्रह: । इत्येतद् भूमिदानस्य फलमुक्तं विशाम्पते
ଏପରି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ୱାମୀରହିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କାରଣ ସେଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପରିଗ୍ରହ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ବିଶାମ୍ପତେ! ଏହିପରି ଭୂମିଦାନର ଫଳ କୁହାଗଲା।
Verse 37
अतः परं तु गोदानं कीर्तयिष्यामि तेडनघ । गावो5धिकास्तपस्वि भ्यो यस्मात् सर्वेभ्य एव च
ଏହା ପରେ, ହେ ଅନଘ! ମୁଁ ତୁମକୁ ଗୋଦାନ ବିଷୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। କାରଣ ଗାଈମାନେ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ମନାଯାଇଛି—ଯେହେତୁ ସେମାନେ ସର୍ବଙ୍କୁ ଉପକାର କରନ୍ତି।
Verse 38
ब्राह्मो लोके वसन्त्येता: सोमेन सह भारत
ହେ ଭାରତ! ଏମାନେ (ଏହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ) ସୋମଙ୍କ ସହ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ବସନ୍ତି।
Verse 39
पयसा हविषा दध्ना शकृता चाथ चर्मणा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ବିହିତ କର୍ମ ଦୁଧରେ, ହବିଷରେ, ଦହିରେ, ଗୋବରରେ ଏବଂ ଚର୍ମରେ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇପାରେ।”
Verse 40
नासां शीतातपौ स्यातां सदैता: कर्म कुर्वते,इन्हें सर्दी, गर्मी और वर्षाका भी कष्ट नहीं होता है। ये सदा ही अपना काम किया करती हैं। इसलिये ये ब्राह्मणोंक साथ परमपदस्वरूप ब्रह्मलोकमें चली जाती हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ଶୀତ ଓ ତାପ ତାଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଉନାହିଁ; ସେମାନେ ସଦା ନିୟତ କର୍ମ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହିତ ସେମାନେ ପରମ ପଦ—ବ୍ରହ୍ମଲୋକ—କୁ ଯାଆନ୍ତି।”
Verse 41
न वर्षविषयं वापि दुःखमासां भवत्युत । ब्राह्मणैः सहिता यान्ति तस्मात् पारमकं पदम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ବର୍ଷା-ଋତୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ହୁଏନାହିଁ। ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହିତ ସେମାନେ ପରମ ପଦକୁ ଯାଆନ୍ତି।”
Verse 42
एंक गोब्राह्मणं तस्मात् प्रवदन्ति मनीषिण: । रन्तिदेवस्य यज्ञे ता: पशुत्वेनोपकल्पिता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ଏହି କାରଣରୁ ମନୀଷୀମାନେ ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କହନ୍ତି। ରନ୍ତିଦେବଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ସେହି ଗାଈମାନେ ‘ପଶୁ’ ଭାବେ କେବଳ ବିଧି-ପ୍ରୟୋଗ ପାଇଁ ନିୟତ ଥିଲେ।”
Verse 43
अतश्चर्मण्वती राजन् गोचर्मभ्य: प्रवर्तिता । पशुत्वाच्च विनिर्मुक्ता: प्रदानायोपकल्पिता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ଏହିପରି, ରାଜନ, ଗୋଚର୍ମରୁ ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ ନାମକ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା। ସେହି ଗାଈମାନେ ପଶୁତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ; ସେମାନେ ଦାନ ପାଇଁ ହିଁ ନିୟତ ଥିଲେ।”
Verse 44
ता इमा बिप्रमुख्येभ्यो यो ददाति महीपते । निस्तरेदापदं कृच्छां विषमस्थो5पि पार्थिव
ହେ ମହୀପତି! ଯେ ଏହି ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ମହାବିପଦକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଉଦ୍ଧାର ପାଏ।
Verse 45
गवां सहस्रद: प्रेत्य नरकं न प्रपद्यते । सर्वत्र विजयं चापि लभते मनुजाधिप,जो एक सहस््र गोदान कर देता है, वह मरनेके बाद नरकमें नहीं पड़ता। नरेश्वर! उसे सर्वत्र विजय प्राप्त होती है
ହେ ମନୁଜାଧିପ! ଯେ ଏକ ସହସ୍ର ଗାଈ ଦାନ କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନରକକୁ ପତିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏବଂ ସେ ସର୍ବତ୍ର ବିଜୟ ଲାଭ କରେ।
Verse 46
अमृतं वै गवां क्षीरमित्याह त्रिदशाधिप: । तस्माद् ददाति यो धेनुममृतं स प्रयच्छति,देवराज इन्द्रने कहा है कि 'गौओंका दूध अमृत है"; जो दूध देनेवाली गौका दान करता है, वह अमृत दान करता है
ଦେବାଧିପ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଛନ୍ତି—ଗାଈର କ୍ଷୀର ନିଶ୍ଚୟ ଅମୃତ। ତେଣୁ ଯେ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଧେନୁକୁ ଦାନ କରେ, ସେ ଅମୃତକୁ ଦାନ କରେ।
Verse 47
अग्नीनामव्ययं होतद्धौम्यं वेदविदो विदु: । तस्माद् ददाति यो थेनुं स हौम्यं सम्प्रयच्छति
ବେଦବିଦ୍ମାନେ ଜାଣନ୍ତି—ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କୁ ‘ହୌମ୍ୟ’ ନାମକ ହବି ଆହୁତି ଦେଲେ ଅବ୍ୟୟ ଫଳ ମିଳେ। ତେଣୁ ଯେ ଧେନୁକୁ ଦାନ କରେ, ସେ ହୌମ୍ୟ ହବିକୁ ହିଁ ଦାନ କରେ।
Verse 48
स्वर्गो वै मूर्तिमानेष वृषभं यो गवां पतिम् । विप्रे गुणयुते दद्यात् स वै स्वर्गे महीयते
ଏହି ବୃଷଭ—ଗାଈମାନଙ୍କର ପତି—ସ୍ୱର୍ଗର ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ରୂପ ଅଟେ। ଯେ ଗୁଣଯୁକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହାକୁ ଦାନ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ମହିମାନ୍ୱିତ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
Verse 49
प्राणा वै प्राणिनामेते प्रोच्यन्ते भरतर्षभ । तस्माद् ददाति यो थेनुं प्राणानेष प्रयच्छति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ଗାଈମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ‘ପ୍ରାଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କାରଣ ସେମାନେ ପୋଷଣ ଦେଇ ଜୀବନକୁ ଧାରଣ କରାନ୍ତି। ତେଣୁ ଯେ ଦୁଧାଳ ଧେନୁ ଦାନ କରେ, ସେ ମନେ ପ୍ରାଣଦାନ ହିଁ କରେ।
Verse 50
गाव: शरण्या भूतानामिति वेदविदो विदु: । तस्माद् ददाति यो थेनुं शरणं सम्प्रयच्छति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବେଦବିଦ୍ମାନେ ଜାଣନ୍ତି: ‘ଗାଈମାନେ ସମସ୍ତ ଭୂତ-ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଶରଣ।’ ତେଣୁ ଯେ ଧେନୁ ଦାନ କରେ, ସେ ଶରଣ ଦାନ କରେ—ରକ୍ଷକ ଓ ଆଶ୍ରୟଦାତା ହୁଏ।
Verse 51
न वधार्थ प्रदातव्या न कीनाशे न नास्तिके । गोजीविने न दातव्या तथा गौर्भरतर्षभ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତର୍ଷଭ! ବଧ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯେ ଗାଈ ମାଗେ, ତାକୁ କେବେ ଗାଈ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କସାଇକୁ ନୁହେଁ, ନାସ୍ତିକକୁ ନୁହେଁ। ଗୋ-ଆଧାରିତ ଜୀବିକା କରୁଥିବାକୁ, ଗୋରସ ବିକ୍ରେତାକୁ, ଏବଂ ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନ କରୁଥିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଗାଈ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 52
ददत् स तादृशानां वै नरो गां पापकर्मणाम् | अक्षयं नरकं यातीत्येवमाहुर्महर्षय:,ऐसे पापकर्मी मनुष्योंको जो गाय देता है, वह मनुष्य अक्षय नरकमें गिरता है, ऐसा महर्षियोंका कथन है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏପରି ପାପକର୍ମୀମାନଙ୍କୁ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଗାଈ ଦାନ କରେ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ନରକକୁ ଯାଏ—ଏହିପରି ମହର୍ଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
Verse 53
न कृशां नापवत्सां वा वन्ध्यां रोगान्वितां तथा । नव्यंगां न परिश्रान्तां दद्याद् गां ब्राह्मणाय वै
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗାଈ ଦାନ କରିବାବେଳେ କୃଶ, ବଛଡ଼ା ହରାଇଥିବା, ବନ୍ଧ୍ୟା, ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ, ଅଙ୍ଗହୀନ/ବିକଳାଙ୍ଗ, କିମ୍ବା ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ଲାନ୍ତ-ବୃଦ୍ଧ ଗାଈ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଧର୍ମସମ୍ମାନାର୍ଥ ଦାନ ଉତ୍ତମ ଓ ହିତକର ହେଉ, ଭାର ନୁହେଁ।
Verse 54
दशगोसहस््रदो हि शक्रेण सह मोदते । अक्षयॉल्लभते लोकान् नर: शतसहस्रश:
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଦଶହଜାର ଗାଈ ଦାନ କରେ, ସେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରେ। ସେ ପୁରୁଷ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ—ଶତସହସ୍ର ପ୍ରକାରେ।
Verse 55
दस हजार गोदान करनेवाला मनुष्य इन्द्रके साथ रहकर आनन्द भोगता है और जो लाख गौओंका दान कर देता है, उस मनुष्यको अक्षय लोक प्राप्त होते हैं ।।
ଦଶହଜାର ଗାଈ ଦାନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ବସି ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରେ; ଏବଂ ଯେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦାନ କରେ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରି ଗୋଦାନ ଓ ତିଳଦାନ କୀର୍ତ୍ତିତ ହେଲା। ଏବେ, ହେ ଭାରତ, ଭୂମିଦାନ ଓ ଅନ୍ନଦାନ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
Verse 56
भारत! इस प्रकार गोदान, तिलदान और भूमिदानका महत्त्व बतलाया गया। अब पुनः अन्नदानकी महिमा सुनो ।।
ହେ ଭାରତ! ଏହିପରି ଗୋଦାନ, ତିଳଦାନ ଓ ଭୂମିଦାନର ମହତ୍ତ୍ୱ କୁହାଗଲା। ଏବେ ପୁନର୍ବାର ଅନ୍ନଦାନର ମହିମା ଶୁଣ। ହେ କୌନ୍ତେୟ! ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଅନ୍ନଦାନକୁ ସମସ୍ତ ଦାନମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ କହନ୍ତି; କାରଣ ଅନ୍ନ ଦାନ କରି ରାଜା ରନ୍ତିଦେବ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।
Verse 57
भ्रान्ताय क्षुधितायान्न यः प्रयच्छति भूमिप: । स्वायम्भुवं महत् स्थानं स गच्छति नराधिप,नरेश्वर! जो भूमिपाल थके-माँदे और भूखे मनुष्यको अन्न देता है, वह ब्रह्माजीके परमधाममें जाता है
ହେ ନରାଧିପ! ଯେ ଭୂମିପାଳ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ କ୍ଷୁଧିତ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଅନ୍ନ ଦେଇଥାଏ, ସେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ମହାନ୍ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 58
न हिरण्यैर्न वासोभिननान्यदानेन भारत । प्राप्रुवन्ति नरा: श्रेयो यथा ह्व[न्नप्रदा: प्रभो
ହେ ଭାରତ, ପ୍ରଭୋ! ଅନ୍ନଦାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଶ୍ରେୟ ଓ କଲ୍ୟାଣ ପାଆନ୍ତି, ସେପରି ଶ୍ରେୟ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନରେ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 59
अन्न वै प्रथम द्रव्यमन्नं श्रीक्ष परा मता । अन्नात् प्राण: प्रभवति तेजो वीर्य बल॑ तथा,अन्न प्रथम द्रव्य है। वह उत्तम लक्ष्मीका स्वरूप माना गया है। अन्नसे ही प्राण, तेज, वीर्य और बलकी पुष्टि होती है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅନ୍ନ ହିଁ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ; ଅନ୍ନକୁ ପରମ ଶ୍ରୀ (ସମୃଦ୍ଧି) ରୂପେ ମନାଯାଏ। ଅନ୍ନରୁ ହିଁ ପ୍ରାଣ, ତେଜ, ବୀର୍ୟ ଓ ବଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ପୁଷ୍ଟ ହୁଏ।
Verse 60
सद्यो ददाति यश्चान्नं सदैकाग्रमना नर: | न स दुर्गाण्यवाप्रोतीत्येवमाह पराशर:,पराशर मुनिका कथन है कि “जो मनुष्य सदा एकाग्रचित्त होकर याचकको तत्काल अन्नका दान करता है, उसपर कभी दुर्गम संकट नहीं पड़ता”
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପରାଶର ମୁନି ଏପରି କହିଛନ୍ତି: ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ଯାଚକକୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅନ୍ନଦାନ କରେ, ସେ କେବେ ଦୁର୍ଗମ ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ।
Verse 61
अर्चयित्वा यथान्यायं देवेभ्यो5न्न॑ निवेदयेत् यदन्ना हि नरा राजंस्तदन्नास्तस्य देवता:
ରାଜନ୍! ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ନ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ରାଜନ୍, ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରେ, ତାହାଇ ତାଙ୍କର ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
Verse 62
कौमुदे शुक्लपक्षे तु योऊन्नदानं करोत्युत | स संतरति दुर्गाणि प्रेत्य चानन्त्यमश्लुते,जो कार्तिक मासके शुक्लपक्षमें अन्नका दान करता है, वह दुर्गम संकटसे पार हो जाता है और मरकर अक्षय सुखका भागी होता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କୌମୁଦୀ ଋତୁର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯେ ଅନ୍ନଦାନ କରେ, ସେ ଦୁର୍ଗମ ସଙ୍କଟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅନନ୍ତ (ଅକ୍ଷୟ) ସୁଖ ପାଏ।
Verse 63
अभुकक्त्वातिथये चाजन्न॑ प्रयच्छेद् य: समाहित: । स वैब्रद्याविदां लोकान् प्राप्तुयाद् भरतर्षभ
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ନିଜେ ଭୋଜନ ନକରି ଅତିଥିକୁ ଅନ୍ନ ଦେଇଥାଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମବିଦମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 64
सुकृच्छामापदं प्राप्तश्नान्नद: पुरुषस्तरेत् । पापं तरति चैवेह दुष्कृतं चापकर्षति
ଅନ୍ନଦାତା ପୁରୁଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଆପଦ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏହି ଜୀବନରେ ସେ ପାପରୁ ତରିଯାଏ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତର ଦୁଷ୍କର୍ମର ପ୍ରଭାବକୁ ମଧ୍ୟ ଦୂର କରେ।
Verse 65
इस प्रकार श्रीमह्ा भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें पैंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ଏହିପରି ମୁଁ ଅନ୍ନଦାନ, ତିଳଦାନ, ଭୂମିଦାନ ଓ ଗୋଦାନ—ଏସବୁର ଫଳ କୀର୍ତ୍ତନ କଲି।”
Verse 66
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि षट्षष्टितमो5ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବର ଛଅଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 213
यस्मिन् देशे करिष्यध्वं यज्ञान् काश्यपनन्दना: | ब्रह्माजीने कहा--काश्यपनन्दन सुरश्रेष्ठणण! तुमलोग पृथ्वीके जिस प्रदेशमें यज्ञ करोगे, वही भूभाग मैं तुम्हें दे रहा हूँ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ହେ କାଶ୍ୟପନନ୍ଦନମାନେ! ତୁମେ ପୃଥିବୀର ଯେଉଁ ଦେଶରେ ଯଜ୍ଞ କରିବ, ସେଇ ଭୂଭାଗକୁ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଦେଉଛି।”
Verse 256
षष्ठमंशं क्रतोस्तस्य भूमिदान प्रचक्रिरे । पर्वतराज हिमालयके पास यज्ञ पूरा करके देवताओंने भूमिदान भी किया, जो उस यज्ञके छठे भागके बराबर पुण्यका जनक था
ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କରି ସେମାନେ ଭୂମିଦାନ କଲେ; ଏହାକୁ ସେଇ ଯଜ୍ଞପୁଣ୍ୟର ଷଷ୍ଠାଂଶ ସମାନ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 266
न सीदति स कृच्छेषु न च दुर्गाण्यवाप्रुते । जिसको खोदखादकर खराब न कर दिया गया हो, ऐसे प्रादेशमात्र भूभागका भी जो दान करता है, वह न तो कभी दुर्गम संकटोंमें पड़ता है और न पड़नेपर कभी दुःखी ही होता है
ଯେ ଖୋଦାଖୋଦି କରି ନଷ୍ଟ କରାଯାଇନଥିବା ଭୂମିର ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରେ, ସେ କଷ୍ଟକାଳରେ ଡୁବେ ନାହିଁ; ଦୁର୍ଗମ ସଙ୍କଟରେ ପଡେ ନାହିଁ—ପଡିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 273
प्रदाय सुरलोकस्थ: पुण्यान्तेडपि न चाल्यते । जो सर्दी, गर्मी और हवाके वेगको सहन करनेयोग्य सजी-सजायी गृह-भूमि दान करता है, वह देवलोकमें निवास करता है। पुण्यका भोग समाप्त होनेपर भी वहाँसे हटाया नहीं जाता
ଯେ ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ ଓ ପବନର ବେଗ ସହିପାରିବା ପରି ସୁସଜ୍ଜିତ ଗୃହ-ଭୂମି ଦାନ କରେ, ସେ ଦେବଲୋକରେ ବସେ; ପୁଣ୍ୟଭୋଗ ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରୁ ହଟାଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 286
प्रतिश्रयप्रदानाच्च सो$पि स्वर्गे महीयते । पृथ्वीनाथ! जो विद्वान् गृहदान करता है, वह भी उसके पुण्यसे इन्द्रके साथ आनन्दपूर्वक निवास करता और स्वर्गलोकमें सम्मानित होता है
ଆଶ୍ରୟ ଦାନ କରିବାରୁ ସେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମହିମା ପାଏ। ହେ ପୃଥ୍ୱୀନାଥ! ଯେ ବିଦ୍ୱାନ ଗୃହଦାନ କରେ, ସେ ତାହାର ପୁଣ୍ୟବଳରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ବସେ ଏବଂ ସେଠାରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Verse 296
गृहे यस्य वसेत् तुष्ट: प्रधानं लोकमश्रुते । अध्यापक-वंशमें उत्पन्न श्रोत्रिय एवं जितेन्द्रिय ब्राह्मण जिसके दिये हुए घरमें प्रसन्नतासे रहता है, उसे श्रेष्ठ लोक प्राप्त होते हैं
ଅଧ୍ୟାପକ-ବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ, ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯାହାର ଦିଆଯାଇଥିବା ଘରେ ସନ୍ତୋଷରେ ବସେ, ସେ ଦାତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ପାଏ।
Verse 303
आसप्तमं तारयति कुलं भरतसत्तम । भरतश्रेष्ठ) जो गौओंके लिये सर्दी और वर्षासे बचानेवाला सुदृढ़ निवासस्थान बनवाता है, वह अपनी सात पीढ़ियोंका उद्धार कर देता है
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେ ଗାଈମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୀତ ଓ ବର୍ଷାରୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ସୁଦୃଢ଼ ନିବାସସ୍ଥାନ ତିଆରି କରାଏ, ସେ ନିଜ କୁଳକୁ ସପ୍ତମ ପୁରୁଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାରେ।
Verse 313
रत्नभूमिं प्रदद्यात् तु कुलवंशं प्रवर्धयेत् । खेतके योग्य भूमि दान करनेवाला मनुष्य जगत्में शुभ सम्पत्ति प्राप्त करता है और जो रत्नयुक्त भूमिका दान करता है, वह अपने कुलकी वंश-परम्पराको बढ़ाता है
ଯେ ମଣିଷ ଚାଷଯୋଗ୍ୟ ଭୂମି ଦାନ କରେ, ସେ ଜଗତରେ ଶୁଭ ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଏବଂ ଯେ ରତ୍ନସମୃଦ୍ଧ ଭୂମି ଦାନ କରେ, ସେ ନିଜ କୁଳର ବଂଶପରମ୍ପରାକୁ ବଢ଼ାଏ ଓ ବିସ୍ତାର କରେ।
Verse 326
न श्मशानपरीतां च न च पापनिषेविताम् । जो भूमि ऊसर, जली हुई और श्मशानके निकट हो तथा जहाँ पापी पुरुष निवास करते हों, उसे ब्राह्मणको नहीं देना चाहिये
ଯେ ଭୂମି ଉଷର/ବଞ୍ଜ, ଜଳିଯାଇଥିବା, ଶ୍ମଶାନ ସମୀପର, କିମ୍ବା ଯେଉଁଠାରେ ପାପୀ ଲୋକଙ୍କର ବାସ ବା ଆସାଯାଆ ଥାଏ—ସେପରି ଭୂମି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 346
पिण्ड: पितृभ्यो दत्तो वै तस्यां भवति शाश्वत: । अतः विद्वान् पुरुषको चाहिये कि वह थोड़ी-सी भी भूमि खरीदकर उसका दान करे। खरीदकर अपनी की हुई भूमिमें ही पितरोंको दिया हुआ पिण्ड सदा स्थिर रहनेवाला होता है
ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ପିଣ୍ଡ ନିଜର ସ୍ୱାମିତ୍ୱଭୂମି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ହେଲେ ଶାଶ୍ୱତ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ତେଣୁ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଲୋକ ଅଳ୍ପ ଭୂମି ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିଣି ତାହାକୁ ଦାନ କରୁ; କାରଣ କିଣି ନିଜର କରାଯାଇଥିବା ଭୂମିରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ପିଣ୍ଡ ସଦା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହେ।
Verse 373
तस्मान्महेश्वरो देवस्तपस्ताभि: सहास्थित: । अनघ! इसके बाद मैं तुम्हें गोदानका माहात्म्य बताऊँगा। गौएँ समस्त तपस्वियोंसे बढ़कर हैं; इसलिये भगवान् शंकरने गौओंके साथ रहकर तप किया था
ଏହିହେତୁ ଦେବ ମହେଶ୍ୱର ସେହି ଗୋମାତାମାନଙ୍କ ସହ ବସି ତପସ୍ୟାରେ ନିମଗ୍ନ ରହିଲେ। ହେ ଅନଘ! ଏହା ପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଗୋଦାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିବି। ଗାଈମାନେ ସମସ୍ତ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେହି କାରଣରୁ ଭଗବାନ ଶଙ୍କର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ତପ କରିଥିଲେ।
Verse 386
यांतां ब्रह्मर्षय: सिद्धा: प्रार्थयन्ति परां गतिम् । भारत! ये गौएँ चन्द्रमाके साथ उस ब्रह्मलोकमें निवास करती हैं, जो परमगतिरूप है और जिसे सिद्ध ब्रह्मर्षि भी प्राप्त करनेकी इच्छा रखते हैं
ହେ ଭାରତ! ଯେ ପରମଗତିକୁ ସିଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଇବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି—ସେହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରତି ସେ ଗାଈମାନେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ସେହି ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ବସନ୍ତି, ଯାହା ପରମଗତିସ୍ୱରୂପ।
Verse 396
अस्थिभिश्नोपकुर्वन्ति शृंगैवलिश्व भारत । भरतनन्दन! ये गौएँ अपने दूध, दही, घी, गोबर, चमड़ा, हड्डी, सींग और बालोंसे भी जगत्का उपकार करती रहती हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ, ହେ ଭରତନନ୍ଦନ! ଗାଈମାନେ ନିଜ ଅସ୍ଥି ଓ ଶୃଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଉପକାର କରନ୍ତି। ଦୁଧ, ଦହି, ଘିଅ, ଗୋବର, ଚର୍ମ, ଅସ୍ଥି, ଶୃଙ୍ଗ ଓ ରୋମ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ନିରନ୍ତର ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ କରିଥାନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
A mistaken transfer of a cow leads to conflicting brāhmaṇa claims; Nṛga must address competing rights while confronting the moral weight of having enabled retention of brāhmaṇa property despite offering compensatory restitution.
That brāhmaṇa property should not be taken by one who knows dharma; misappropriation is portrayed as ruinous, and wrongdoing toward cows is specifically discouraged due to its ethical and karmic gravity.
Yes: it asserts that association with the virtuous is not without result, exemplified by Nṛga’s liberation from a punitive condition through encounter with Vāsudeva and the fulfillment of Dharmarāja’s pronouncement.