Adhyaya 66
Pānīya-dāna and Anna-dāna: The Primacy of Life-Sustaining Gifts (पानीयदान-प्रशंसा / अन्नदान-प्रशंसा)
Upa-parva: Dāna-dharma (Charitable Giving Discourses) — Water and Food Gifts
Chapter 13.66 opens with Yudhiṣṭhira acknowledging prior teaching on the fruits of charity and requesting a detailed explanation of why pānīya-dāna (gift of water) is considered supremely fruitful. Bhīṣma replies by establishing a hierarchy of necessity: there is, in his assessment, no gift superior to providing food and water to one who receives and consumes them. He argues that living beings proceed and function through food; from food arise strength (bala) and radiance/energy (tejas), hence food-giving is praised as foremost among gifts. The discourse then deepens causality: food itself depends on water, and without water nothing proceeds—plants, herbs, and sustenance are described as water-born. The chapter extends the dependency logic cosmologically and ritually by associating water with Soma and with sacrificial utterances/offerings (amṛta, sudhā, svāhā, vaṣaṭ), and by mapping different beings to their sustaining “food” (e.g., devas and amṛta; pitṛs and svadhā). The ethical conclusion is programmatic: regular water-giving is urged for one seeking welfare (bhūti), bringing reputation, longevity, and release from demerit; the donor is said to attain enduring worlds, with a cited traditional authority (Manu). Throughout, the teaching frames charity as life-support (prāṇa-dāna by implication), grounding merit in sustaining the conditions of existence rather than in display or status.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, दानधर्म के सूक्ष्म मार्ग में, भीष्म से पूछते हैं—किस वस्तु के दान से ब्राह्मण तुरंत तृप्त होते हैं, और कौन-सा दान इहलोक-परलोक दोनों में सर्वाधिक फलदायी है। → भीष्म उत्तर को केवल ‘दान’ की सूची नहीं बनाते; वे अन्न के बिना देह-धर्म के विघटन का चित्र खींचते हैं—अन्न-हानि से शरीर के धातु/तत्त्व बिखरते हैं, बल क्षीण होता है, और जीवन-यज्ञ की धुरी डगमगाती है। फिर वे ब्राह्मण को ‘श्रेष्ठ क्षेत्र’ कहकर दान के ‘बीज’ और ‘क्षेत्र’ का नैतिक-आध्यात्मिक गणित स्थापित करते हैं। → अन्नदान की महिमा अपने शिखर पर पहुँचती है: जो मनुष्य अन्न से देव, पितृ, ऋषि, ब्राह्मण और अतिथि को तृप्त करता है, उसे महान पुण्यफल मिलता है; और अन्नदाता को स्वर्गीय लोकों में श्वेत-मेघ-सम प्रासाद, सुवर्ण-दीप्त शय्या आदि दिव्य भोग प्राप्त होते हैं—इसलिए ‘अन्नप्रदो भव’ का घोष। → भीष्म निष्कर्ष देते हैं कि अन्नदान ही दानों में प्रधान है—मानव को प्रयत्नपूर्वक अन्न का दान करना चाहिए, क्योंकि वही जीवन, बल, धर्म-पालन और परलोक-गति का आधार है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २६ श्लोक मिलाकर कुल ९८३ श्लोक हैं) न२््च्स्स््तािस्ि ह्य £>ाभ्प्ट् त्रेषष्टितमोड्ध्याय: अन्नदानका विशेष माहात्म्य युधिछ्िर उवाच कानि दानानि लोके5स्मिन् दातुकामो महीपति: । गुणाधिकेभ्यो विप्रेभ्यो दद्यात् भरतसत्तम
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଭରତସତ୍ତମ! ଏହି ଲୋକରେ ଦାନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ରାଜା ଗୁଣାଧିକ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କେଉଁ କେଉଁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ?
Verse 2
केन तुष्यन्ति ते सद्यः किं तुष्टा: प्रदिशन्ति च । शंस मे तन््महाबाहो फल पुण्यकृतं महत्
କେଉଁ ଦାନରେ ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି? ଏବଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ କ’ଣ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି? ହେ ମହାବାହୋ! ଦାନଜନିତ ମହାପୁଣ୍ୟର ଫଳ ମୋତେ କହ।
Verse 3
दत्तं किं फलवद् राजन्निह लोके परत्र च | भवतः: श्रोतुमिच्छामि तन्मे विस्तरतो वद
ହେ ରାଜନ! ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ କେଉଁ ଦାନ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ? ଏହା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଦୟାକରି ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।
Verse 4
भीष्म उवाच इममर्थ पुरा पृष्टो नारदो देवदर्शन: । यदुक्तवानसौ वाक्यं तन्मे निगदत: शृणु
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏହି ବିଷୟରେ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଦେବଦର୍ଶୀ ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲି। ସେତେବେଳେ ସେ ଯେ ଵଚନ କହିଥିଲେ, ସେହିଟି ଏବେ ତୁମକୁ କହୁଛି—ଶୁଣ।
Verse 5
नारद उवाच अन्नमेव प्रशंसन्ति देवा ऋषिगणास्तथा । लोकततन्त्र हि संज्ञाश्न सर्वमन्ने प्रतेष्ठितम्
ନାରଦ କହିଲେ—ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିଗଣ ଅନ୍ନକୁ ହିଁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଲୋକଜୀବନର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଯାତ୍ରା ଅନ୍ନରେ ନିର୍ଭର; ଅନ୍ନରୁ ଚେତନା ଓ ବୁଦ୍ଧିର ସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅନ୍ନରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 6
अन्नेन सदृशं दानं न भूतं न भविष्यति । तस्मादन्नं विशेषेण दातुमिच्छन्ति मानवा:,अन्नके समान न कोई दान था और न होगा। इसलिये मनुष्य अधिकतर अन्नका ही दान करना चाहते हैं
ନାରଦ କହିଲେ—ଅନ୍ନଦାନ ସମାନ ଦାନ ନ ପୂର୍ବେ ଥିଲା, ନ ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବ। ତେଣୁ ତାହାର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସର୍ବାଧିକ ଅନ୍ନଦାନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।
Verse 7
अन्नमूर्जस्करं लोके प्राणाश्षान्ने प्रतिष्ठिता: । अन्नेन धार्यते सर्व विश्व जगदिदं प्रभो
ନାରଦ କହିଲେ—ପ୍ରଭୋ! ଲୋକରେ ଅନ୍ନ ହିଁ ବଳବର୍ଦ୍ଧକ। ପ୍ରାଣ ଅନ୍ନରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଏବଂ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ—ଚରାଚର ଜଗତ—ଅନ୍ନଦ୍ୱାରା ହିଁ ଧାରିତ।
Verse 8
अन्नाद् गृहस्था लोकेउस्मिन् भिक्षवस्तापसास्तथा । अन्नाद् भवन्ति वै प्राणा: प्रत्यक्ष नात्र संशय:
ନାରଦ କହିଲେ—ଏହି ଲୋକରେ ଗୃହସ୍ଥ, ଭିକ୍ଷାଜୀବୀ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ତାପସ—ସମସ୍ତେ ଅନ୍ନରେ ହିଁ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଅନ୍ନରୁ ହିଁ ପ୍ରାଣ ରହେ; ଏହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 9
कुटुम्बिने सीदते च ब्राह्मणाय महात्मने । दातव्यं भिक्षवे चान्नामात्मनो भूतिमिच्छता
ନାରଦ କହିଲେ—ଯେ ନିଜ କଲ୍ୟାଣ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ଅନ୍ନଦାନ କରୁ; ବିଶେଷକରି ଦୁଃଖୀ ଗୃହସ୍ଥକୁ, ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଏବଂ ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିବା ଭିକ୍ଷୁକକୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ନ ଦେଉ।
Verse 10
ब्राह्मणायाभिरूपाय यो दद्यादन्नमर्थिने । विदधाति निर्धि श्रेष्ठ पारलीकिकमात्मन:,जो याचना करनेवाले सुपात्र ब्राह्मणको अन्नदान देता है, वह परलोकमें अपने लिये एक अच्छी निधि (खजाना) बना लेता है
ନାରଦ କହିଲେ—ଯେ ଅର୍ଥୀ ହୋଇ ଆସିଥିବା ଯୋଗ୍ୟ ଓ ମାନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଅନ୍ନଦାନ କରେ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ ପରଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଧି ସଞ୍ଚୟ କରେ।
Verse 11
श्रान्तमध्वनि वर्तन्तं वृद्धमर्हमुपस्थितम् । अर्चयेद् भूतिमन्विच्छन् गृहस्थो गृहमागतम्
ପଥରେ ଚାଲିଚାଲି କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ବୃଦ୍ଧ ଓ ପୂଜ୍ୟ ଯାତ୍ରୀ ଯଦି ଘରକୁ ଆସେ, ତେବେ ନିଜ କଲ୍ୟାଣ ଚାହୁଁଥିବା ଗୃହସ୍ଥ ତାଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
क्रोधमुत्पतितं हित्वा सुशीलो वीतमत्सर: । अन्नदः प्राप्तुते राजन् दिवि चेह च यत्सुखम्
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ଉଦ୍ଭୂତ କ୍ରୋଧକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି, ସୁଶୀଳ ହୋଇ ଅନ୍ନଦାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ଇହଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ପାଏ।
Verse 13
नावमन्येदभिगतं न प्रणुद्यात् कदाचन । अपि श्वपाके शुनि वा न दानं विप्रणश्यति
ନାରଦ କହିଲେ—ଯେ ଘରକୁ ଆସିଛି, ତାକୁ କେବେ ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କେବେ ତାଡ଼ି ଦେବା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; କାରଣ ଚାଣ୍ଡାଳକୁ କିମ୍ବା କୁକୁରକୁ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅନ୍ନଦାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ—ତାହା ବ୍ୟର୍ଥ ଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 14
यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते | आर्तायादृष्टपूर्वाय स महद्धर्ममाप्तुयात्,जो मनुष्य कष्टमें पड़े हुए अपरिचित राहीको प्रसन्नतापूर्वक अन्न देता है, उसे महान् धर्मकी प्राप्ति होती है
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଅନିଚ୍ଛା କିମ୍ବା କ୍ଲେଶ ବିନା ପଥରେ ଥିବା ଯାତ୍ରୀକୁ—ବିଶେଷକରି ଦୁଃଖିତ ଓ ପୂର୍ବରୁ ଅପରିଚିତ ଲୋକକୁ—ପ୍ରସନ୍ନତାରେ ଅନ୍ନ ଦାନ କରେ, ସେ ମହାନ୍ ଧର୍ମଫଳ ପାଏ।
Verse 15
पितृन् देवानृषीन् विप्रानतिथींश्व॒ जनाधिप । यो नर: प्रीणयत्यन्नैस्तस्य पुण्यफलं महत्
ହେ ଜନାଧିପ! ଯେ ନର ଅନ୍ନ ଦାନ କରି ପିତୃଗଣ, ଦେବଗଣ, ଋଷିଗଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ତୃପ୍ତ କରେ, ତାହାର ପୁଣ୍ୟଫଳ ମହାନ୍।
Verse 16
कृत्वातिपातकं कर्म यो दद्यादन्नमर्थिने | ब्राह्मणाय विशेषेण न स पापेन मुहाते,जो महान् पाप करके भी याचक मनुष्यको, उसमें भी विशेषत: ब्राह्मणको अन्न देता है, वह अपने पापके कारण मोहमें नहीं पड़ता है
ଯେ ନର ମହାପାତକ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯାଚକକୁ—ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ—ଅନ୍ନ ଦାନ କରେ, ସେ ସେହି ପାପର କାରଣରେ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 17
ब्राह्मणेष्वक्षयं दानमन्न शूद्रे महाफलम् | अन्नदानं हि शूद्रे च ब्राह्मणे च विशिष्यते
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ କଲେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ମିଳେ, ଶୂଦ୍ରକୁ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ମହାଫଳ ମିଳେ; କାରଣ ଶୂଦ୍ରକୁ ହେଉ କି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ—ଅନ୍ନଦାନ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ।
Verse 18
न पृच्छेद् गोत्रचरणं स्वाध्यायं देशमेव च । भिक्षितो ब्राह्मणेनेह दद्यादन्न॑ प्रयाचित:
ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ଭିକ୍ଷାରେ ଅନ୍ନ ମାଗେ, ତେବେ ତାହାର ଗୋତ୍ର, ଚରଣ/ଶାଖା, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ନିବାସସ୍ଥାନ ଆଦି ପଚାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମାଗିଲେ ସହସା ଅନ୍ନ ଦେବା ଉଚିତ୍।
Verse 19
अन्नदस्यान्नवक्षाश्व॒ सर्वकामफलप्रदा: । भवन्ति चेह चामुत्र नृपतेर्नात्र संशय:
ହେ ନୃପତି! ଯେ ରାଜା ଅନ୍ନଦାନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଧାନ୍ୟର ଫସଲ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ—ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେବାଳି ହୁଏ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 20
आशंसन्ते हि पितर: सुवृष्टिमिव कर्षका: । अस्माकमपि पुत्रो वा पौत्रो वान्नं प्रदास्यति
ଯେପରି କୃଷକମାନେ ସମୟୋଚିତ ସୁବୃଷ୍ଟିକୁ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେପରି ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶାରେ ରହନ୍ତି—‘କେବେ ନ କେବେ ଆମ ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ପୌତ୍ର ଆମକୁ ଅନ୍ନ ଅର୍ପଣ କରିବ’ ବୋଲି।
Verse 21
ब्राह्मणो हि महदभूतं स्वयं देहीति याचति । अकामो वा सकामो वा दत्त्वा पुण्यमवाप्रुयात्
ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହାନ ସତ୍ତା। ସେ ଯଦି ସ୍ୱୟଂ ‘ମୋତେ ଅନ୍ନ ଦିଅ’ ବୋଲି ଯାଚନା କରନ୍ତି, ତେବେ ମଣିଷ ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ କିମ୍ବା ସକାମ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ କରି ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରୁ।
Verse 22
ब्राह्मण: सर्वभूतानामतिथि: प्रसृताग्रभुक् । विप्रा यदधिगच्छन्ति भिक्षमाणा गृहं सदा
ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅତିଥି ସଦୃଶ—ଯିଏ ପ୍ରସାରିତ ହାତରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଜିନିଷମାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଗୃହଗୃହକୁ ଆସନ୍ତି।
Verse 23
सत्कृताश्च निवर्तन्ते तदतीव प्रवर्धते । महाभागे कुले प्रेत्य जन्म चाप्रोति भारत
ଯାହାଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରାଯାଏ, ସେମାନେ ପୁଣି ଫେରିଆସନ୍ତି; ଏବଂ ସେହି ସତ୍କାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ହେ ଭାରତ! ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଣିଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରେ।
Verse 24
भारत! ब्राह्मण सब मनुष्योंका अतिथि और सबसे पहले भोजन पानेका अधिकारी है। ब्राह्मण जिस घरपर सदा भिक्षा माँगनेके लिये जाते हैं और वहाँसे सत्कार पाकर लौटते हैं, उस घरकी सम्पत्ति अधिक बढ़ जाती है तथा उस घरका मालिक मरनेके बाद महान् सौभाग्यशाली कुलमें जन्म पाता है ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅତିଥି; ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଘରକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିତ୍ୟ ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ଆସନ୍ତି ଏବଂ ସତ୍କାର ପାଇ ଫେରନ୍ତି, ସେ ଘରର ସମ୍ପତ୍ତି ବଢ଼ିଯାଏ; ଏବଂ ସେ ଘରର ମାଲିକ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୌଭାଗ୍ୟଶାଳୀ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ତଦୁପରି, ଯେ ଏହି ଲୋକରେ ଅନ୍ନଦାନ କରେ, ଉତ୍ତମ ଆସନ/ମାନସ୍ଥାନ ଦିଏ, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ମିଷ୍ଟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୋଜ୍ୟ ଦାନ କରେ, ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସତ୍କୃତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସେ।
Verse 25
अन्न प्राणा नराणां हि सर्वमन्ने प्रतेष्ठितम् । अन्नदः पशुमान् पुत्री धनवान् भोगवानपि
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର! ଅନ୍ନ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରାଣ; ସମସ୍ତ କିଛି ଅନ୍ନରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ତେଣୁ ଅନ୍ନଦାନ କରୁଥିବା ପୁରୁଷ ପଶୁ, ପୁତ୍ର, ଧନ ଏବଂ ଭୋଗ ମଧ୍ୟ ପାଏ। ଜଗତରେ ଅନ୍ନଦାତାକୁ ପ୍ରାଣଦାତା ଓ ସର୍ବଦାତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 26
प्राणवांश्वापि भवति रूपवांश्व तथा नृप । अन्नद: प्राणदो लोके सर्वद: प्रोच्यते तु सः
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ନୃପ! ଅନ୍ନଦାତା ପ୍ରାଣବାନ ହୁଏ, ଏବଂ ରୂପବାନ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ଲୋକରେ ଅନ୍ନଦାତାକୁ ‘ପ୍ରାଣଦାତା’ କୁହାଯାଏ; ତାଙ୍କୁ ହିଁ ‘ସର୍ବଦାତା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 27
अन्न हि दत्त्वातिथये ब्राह्मणाय यथाविधि । प्रदाता सुखमाप्रोति दैवतैश्नापि पूज्यते,अतिथि ब्राह्मणको विधिपूर्वक अन्नदान करके दाता परलोकमें सुख पाता है और देवता भी उसका आदर करते हैं
ନାରଦ କହିଲେ—ଅତିଥିକୁ, ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ, ଯଥାବିଧି ଅନ୍ନଦାନ କରିଲେ ଦାତା ପରଲୋକରେ ସୁଖ ପାଏ ଏବଂ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା/ଆଦର କରନ୍ତି।
Verse 28
ब्राह्मणो हि महदभूत॑ क्षेत्रभूतं युधिष्ठिर । उप्यते तत्र यद् बीज॑ तद्धि पुण्यफलं महत्
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକ ମହାନ ସତ୍ତା; ପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ ସେ ଉତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ସଦୃଶ। ସେହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେ ‘ବୀଜ’ ବପନ କରାଯାଏ, ତାହା ମହାନ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଦେଇଥାଏ।
Verse 29
प्रत्यक्ष प्रीतिजनन भोक्त्ुर्दातुर्भवत्युत । सर्वाण्यन्यानि दानानि परोक्षफलवन्त्युत
ନାରଦ କହିଲେ— ଅନ୍ନଦାନ ଦାତା ଓ ଭୋକ୍ତା—ଉଭୟଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦାନର ଫଳ ତୁ ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ମିଳେ।
Verse 30
अन्नाद्धि प्रसव यान्ति रतिरन्नाद्धि भारत । धर्मार्थावन्नतो विद्धि रोगनाशं तथान्नत:
ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ଭାରତ! ଅନ୍ନରୁ ହିଁ ସନ୍ତାନୋତ୍ପତ୍ତି, ଅନ୍ନରୁ ହିଁ ରତିର ସିଦ୍ଧି। ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ସିଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ନରୁ ବୋଲି ଜାଣ; ଏବଂ ଅନ୍ନରୁ ହିଁ ରୋଗନାଶ ହୁଏ।
Verse 31
अन्न हामृतमित्याह पुराकल्पे प्रजापति: । अन्न भुवं दिवं खं च सर्वमन्ने प्रतेष्ठितम्,पूर्वकल्पमें प्रजापतिने अन्नको अमृत बतलाया है। भूलोक, स्वर्ग और आकाश अन्नरूप ही हैं; क्योंकि अन्न ही सबका आधार है
ନାରଦ କହିଲେ— ପୁରାତନ କଳ୍ପରେ ପ୍ରଜାପତି କହିଥିଲେ— ‘ଅନ୍ନ ହିଁ ଅମୃତ।’ ଭୂଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଆକାଶ—ସବୁ ଅନ୍ନରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ସତ୍ୟକୁ କହିଲେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅନ୍ନର ଆଧାରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।
Verse 32
अन्नप्रणाशे भिद्यन्ते शरीरे पजच धातव: । बल॑ बलवतो<पीह प्रणश्यत्यन्नहानित:
ନାରଦ କହିଲେ— ଅନ୍ନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଶରୀରରେ ଥିବା ପାଞ୍ଚ ଧାତୁ/ତତ୍ତ୍ୱ ଭାଙ୍ଗି ଭିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ। ଅନ୍ନହାନିରୁ ଏହି ଲୋକରେ ବଳବାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ବଳ କ୍ଷୟ ହୋଇ ନଶିଯାଏ।
Verse 33
आवाहाश्न विवाहाश्न यज्ञाश्चान्ञमृते तथा । निवर्तन्ते नरश्रेष्ठ ब्रह्म चात्र प्रलीयते,निमन्त्रण, विवाह और यज्ञ भी अन्नके बिना बंद हो जाते हैं। नरश्रेष्ठ! अन्न न हो तो वेदोंका ज्ञान भी भूल जाता है
ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଅନ୍ନ ବିନା ଆବାହନ-ସତ୍କାର, ବିବାହ ଓ ଯଜ୍ଞ—ଏସବୁ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଅନ୍ନ ନଥିଲେ ଏହି ଲୋକରେ ବେଦଜ୍ଞାନ (ବ୍ରହ୍ମ) ମଧ୍ୟ ଯେନ ଲୟ ପାଇଯାଏ।
Verse 34
अन्नतः सर्वमेतद्धि यत् किंचित् स्थाणु जंगमम् | त्रिषु लोकेषु धर्मार्थमन्नं देयमतो बुधै:
ଯାହା କିଛି ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ଅଛି, ସବୁ ଅନ୍ନର ଆଧାରରେ ହିଁ ଟିକି ଅଛି। ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଧର୍ମାର୍ଥେ ତିନି ଲୋକରେ ଅନ୍ନଦାନ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 35
अन्नदस्य मनुष्यस्य बलमोजो यशांसि च । कीर्तिश्चि वर्थते शश्व॒त् त्रिषु लोकेषु पार्थिव,पृथ्वीनाथ! अन्नदान करनेवाले मनुष्यके बल, ओज, यश और कीर्तिका तीनों लोकोंमें सदा ही विस्तार होता रहता है
ହେ ପୃଥ୍ୱୀନାଥ! ଅନ୍ନଦାନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟର ବଳ, ଓଜ, ଯଶ ଓ କୀର୍ତ୍ତି—ତିନି ଲୋକରେ ସଦା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 36
मेघेषूर्ध्व संनिधत्ते प्राणानां पवन: पति: । तच्च मेघगतं वारि शक्रो वर्षति भारत,भारत! प्राणोंका स्वामी पवन मेघोंके ऊपर स्थित होता है और मेघमें जो जल है, उसे इन्द्र धरतीपर बरसाते हैं
ହେ ଭାରତ! ପ୍ରାଣମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ପବନ ମେଘମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ; ମେଘରେ ଥିବା ଜଳକୁ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ପୃଥିବୀରେ ବର୍ଷା କରାନ୍ତି।
Verse 37
आदत्ते च रसान् भौमानादित्य: स्वगभस्तिभि: । वायुरादित्यतस्तांश्व रसान् देव: प्रवर्षति,सूर्य अपनी किरणोंसे पृथ्वीके रसोंको ग्रहण करते हैं। वायुदेव सूर्यसे उन रसोंको लेकर फिर भूमिपर बरसाते हैं
ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ କିରଣଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ରସ (ଆର୍ଦ୍ରତା) ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପରେ ବାୟୁଦେବ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ସେଇ ରସ ନେଇ ପୁଣି ଭୂମିରେ ବର୍ଷା କରାନ୍ତି।
Verse 38
तद् यदा मेघतो वारि पतितं भवति क्षितौ | तदा वसुमती देवी स्निग्धा भवति भारत,भरतनन्दन! इस प्रकार जब मेघसे पृथ्वीपर जल गिरता है, तब पृथ्वीदेवी स्निग्ध (गीली) होती है
ହେ ଭରତନନ୍ଦନ! ଏହିପରି ଯେତେବେଳେ ମେଘରୁ ଜଳ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ ବସୁମତୀ ଦେବୀ ସ୍ନିଗ୍ଧ—ଅର୍ଥାତ୍ ଭିଜା—ହୋଇଯାନ୍ତି।
Verse 39
ततः सस्यानि रोहन्ति येन वर्तयते जगत् | मांसमेदो<5स्थिशुक्राणां प्रादुर्भावस्तत: पुन:
ତାପରେ ସେଇ ସିକ୍ତ ପୃଥିବୀରୁ ଶସ୍ୟ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ; ସେଇ ଉତ୍ପାଦନରେ ଜଗତ ଧାରିତ ହୁଏ। ପୁନଃ ସେଇ ଅନ୍ନରୁ ଜୀବଦେହରେ ମାଂସ, ମେଦ, ଅସ୍ଥି ଓ ଶୁକ୍ରର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୁଏ।
Verse 40
सम्भवन्ति तत: शुक्रात् प्राणिन: पृथिवीपते । अग्नीषोमौ हि तच्छुक्रे सृजतः पुष्यतश्न ह,पृथ्वीनाथ! उस वीर्यसे प्राणी उत्पन्न होते हैं। इस प्रकार अग्नि और सोम उस वीर्यकी सृष्टि और पुष्टि करते हैं
ହେ ପୃଥିବୀପତେ! ସେଇ ଶୁକ୍ରରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ସେଇ ବୀଜରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ତାହାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଏବଂ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।
Verse 41
एवमन्नाद्धि सूर्यश्ष पवन: शुक्रमेव च । एक एव स्मृतो राशिस्ततो भूतानि जज्ञिरे,इस तरह सूर्य, वायु और वीर्य एक ही राशि हैं जो अन्नसे प्रकट हुए हैं। उन्हींसे समस्त प्राणियोंकी उत्पत्ति हुई है
ଏହିପରି ଅନ୍ନରୁ ହିଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପବନ ଓ ଶୁକ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଏମାନଙ୍କୁ ଏକେ ‘ରାଶି’—ଏକେ ମୂଳସ୍ରୋତ—ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏବଂ ସେଇ ସ୍ରୋତରୁ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି।
Verse 42
प्राणान् ददाति भूतानां तेजश्न भरतर्षभ । गृहमभ्यागतायाथ यो दद्यादन्नमर्थिने,भरतश्रेष्ठ) जो घरपर आये हुए याचकको अन्न देता है, वह सब प्राणियोंको प्राण और तेजका दान करता है
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେ ଗୃହକୁ ଆସିଥିବା ଯାଚକକୁ ଅନ୍ନ ଦାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପ୍ରାଣ ଓ ତେଜ ଦାନ କରେ।
Verse 43
भीष्म उवाच नारदेनैवमुक्तो5हमदामन्नं सदा नृप । अनसूयुस्त्वमप्यन्नं तस्माद् देहि गतज्वर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ନୃପ! ନାରଦ ମୋତେ ଏହିପରି ଅନ୍ନଦାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଥିବାଦିନଠାରୁ ମୁଁ ସଦା ଅନ୍ନ ଦାନ କରୁଛି। ତେଣୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷଦୃଷ୍ଟି ଓ ଈର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ନଦାନ କର; ତୁମ ଦୁଃଖଜ୍ୱର ନିବୃତ୍ତ ହେଉ।
Verse 44
दत्त्वान्नं विधिवद् राजन विप्रेभ्यस्त्वमिति प्रभो | यथावदनुरूपेभ्यस्तत: स्वर्गमवाप्स्यसि,राजन! प्रभो! तुम सुयोग्य ब्राह्मणोंको विधिपूर्वक अन्नका दान करके उसके पुण्यसे स्वर्गलोकको प्राप्त कर लोगे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ହେ ପ୍ରଭୁ! ବିଧିପୂର୍ବକ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ କଲେ, ସେହି ଦାନର ପୁଣ୍ୟବଳେ ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।
Verse 45
अन्नदानां हि ये लोकास्तांस्त्वं शूणु जनाधिप । भवनानि प्रकाशन्ते दिवि तेषां महात्मनाम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଜନାଧିପ! ଅନ୍ନଦାନ କରୁଥିବାମାନେ ଯେ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣ। ସ୍ୱର୍ଗରେ ସେହି ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଭବନ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ରହେ।
Verse 46
तारासंस्थानि रूपाणि नानास्तम्भान्वितानि च । चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किंकिणीजालवन्ति च
ସେହି ଗୃହମାନଙ୍କର ଆକୃତି ତାରାମାନଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତ, ନାନା ପ୍ରକାର ସ୍ତମ୍ଭରେ ଶୋଭିତ। ସେଗୁଡ଼ିକ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳ ପରି ଶୁଭ୍ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦିଶେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଘଣ୍ଟିର ଜାଲ ଲଟକିଥାଏ।
Verse 47
तरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च । अनेकशतभौमानि सान्तर्जलचराणि च
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଭବନ ପ୍ରଭାତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ରକ୍ତିମ ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; କେତେକ ସ୍ଥିର, ଆଉ କେତେକ ବିମାନ ପରି ଚଳମାନ। ସେମାନଙ୍କର ଶତଶତ କକ୍ଷ ଓ ତଳା ଅଛି; ଏବଂ ଭିତରେ ଜଳଚର ସହିତ ଜଳାଶୟ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 48
वैदूर्यार्फप्रकाशानि रौप्पयरुक्ममयानि च । सर्वकामफलाश्लापि वृक्षा भवनसंस्थिता:
କେତେକ ଭବନ ବୈଦୂର୍ୟମଣିର ଦୀପ୍ତି ପରି ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; କେତେକ ରୌପ୍ୟ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ନିର୍ମିତ। ସେହି ଭବନମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅନେକ ବୃକ୍ଷ ଶୋଭା ପାଉଛି, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ମନୋକାମନାର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।
Verse 49
वाप्यो वीथ्य: सभा: कूपा दीर्घिकाश्वैव सर्वश: । घोषवन्ति च यानानि युक्तान्यथ सहस्रश:
ସେହି ନିବାସଗୁଡ଼ିକରେ ସର୍ବତ୍ର ବାଉଡ଼ି (ପଦକୂପ) ଓ ଗଲି, ସଭାଗୃହ, କୂଆ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ତଳାବ ଥିଲା; ଏବଂ ଗମ୍ଭୀର ଘୋଷ କରୁଥିବା ହଜାର-ହଜାର ଯୋଜିତ ରଥାଦି ଯାନ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
Verse 50
भक्ष्यभोज्यमया: शैला वासांस्याभरणानि च । क्षीरं स्रवन्ति सरितस्तथा चैवान्नपर्वता:,वहाँ भक्ष्य-भोज्य पदार्थोंके पर्वत, वस्त्र और आभूषण हैं। वहाँकी नदियाँ दूध बहाती हैं। अन्नके पर्वतोपम ढेर लगे रहते हैं
ସେଠାରେ ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭୋଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥର ପର୍ବତ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ଅଛି। ସେଠାର ନଦୀମାନେ ଦୁଧ ବହାନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ନର ଢେର ପର୍ବତ ସମ ଉଚ୍ଚ ହୋଇ ରହେ।
Verse 51
प्रासादा: पाण्डुराभ्राभा: शय्याश्व॒ काज्चनोज्ज्वला: । तान्यन्नदा: प्रपद्यन्ते तस्मादन्नप्रदो भव
ସେଠାରେ ଶ୍ୱେତ ମେଘ ସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରାସାଦ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦୀପ୍ତ ଶୟ୍ୟାମାନେ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି। ସେହି ମହଳଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ନଦାତାଙ୍କୁ ମିଳେ; ତେଣୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ନପ୍ରଦାତା ହେଉ।
Verse 52
एते लोका: पुण्यकृता अन्नदानां महात्मनाम् | तस्मादन्नं प्रयत्नेन दातव्यं मानवैर्भुवि
ଏହି ପୁଣ୍ୟଜନିତ ଲୋକମାନେ ଅନ୍ନଦାନ କରୁଥିବା ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କୁ ମିଳେ। ତେଣୁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ଅନ୍ନ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 63
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अन्नदानप्रशंसायां त्रिषष्टितमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें अन्नदानकी प्रशंसाविषयक तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଅନ୍ନଦାନ-ପ୍ରଶଂସା ବିଷୟକ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira asks why pānīya-dāna (donation of water) is described as paramount and of great fruit, seeking an expanded, reasoned account rather than a brief assertion.
The highest charity is measured by sustaining life: food sustains beings directly, yet water is the enabling condition for food and for all biological and social processes; therefore water-giving is positioned as foundational welfare.
Yes. Regular water-giving is associated with prosperity, reputation, longevity, freedom from negative consequences, and attainment of enduring worlds; the teaching frames these outcomes as the ethical ‘fruit’ of supporting life’s prerequisites.