Adhyaya 64
Adhyāya 64: Dāna-prakāra—Suvarṇa, Pānīya-dāna, Ghṛta-dāna, and Upakaraṇa-dāna (Utility Gifts)
Upa-parva: Dāna-dharma (Charitable Gifts) — Waterworks, Ghṛta (Ghee), and Utility-Gifts
Bhīṣma reports a sequence of merit-claims about specific gifts. First, gold (kāñcana/suvarṇa) is praised as fulfilling desires and as purifying, life-promoting, and beneficial to ancestors, with attribution to Atri and Hariścandra. Next, Manu’s prioritization of water-gift (pānīya-dāna) is operationalized as a directive to excavate wells, ponds, and reservoirs; a continuously functional well is said to reduce sin and to benefit one’s lineage when it serves cows, Brahmins, sādhus, and the public, especially during heat. The chapter then extols ghṛta (ghee): it pleases specific deities, is described as superior among medicines, sacrifices, tastes, and fruits, and is recommended as a regular gift to twice-born recipients; seasonal gifting (Āśvayuja) is linked to beauty, and rice pudding mixed with ghee is linked to household protection. Additional utility-gifts are praised: providing fuel-wood to Brahmins is associated with success and social radiance; gifting an umbrella yields prosperity, freedom from eye-disease, and relief from mental distress in harsh weather; finally, Śāṇḍilya’s view elevates gifting a cart (śakaṭa) as especially distinguished among gifts.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से जिज्ञासा करते हैं—दान और यज्ञकर्म में कौन-सा परलोक में महाफल देता है, और किस प्रकार का दान ‘नैःश्रेयस’ (परम कल्याण) का कारण बनता है। → भीष्म दान-धर्म को केवल ‘देने’ तक सीमित न रखकर राजधर्म के व्यापक दायित्व से जोड़ते हैं—यज्ञ में योग्य ब्राह्मणों का तर्पण, सत्पुरुषों का पोषण, और राज्य में दुर्बल वर्ग (वृद्ध, बालक, दीन, अन्ध) की संपत्ति व जीवन-रक्षा। वे चेताते हैं कि कृपण/दरिद्र का धन छीनना राष्ट्र-श्री का नाश करता है और राजा की कीर्ति-धर्म दोनों को गिराता है। → राजा के लिए निर्णायक उपदेश उभरता है—ब्राह्मणों के पास जो न हो उसे देना और जो हो उसकी रक्षा करना नित्य कर्तव्य है; साथ ही प्रजा और सेवकों का पुत्रवत् पालन करना, भूखों को अन्न/भोग देकर क्षुधा-निवारण करना, और किसी रोती हुई/असहाय से धन न हरना—यही दान का राजसी शिखर है। → भीष्म दान, यज्ञ और प्रजा-रक्षा को एक ही नैतिक सूत्र में बाँधते हैं: श्रद्धा, अनृशंस्यता (करुणा), और न्यायपूर्ण संरक्षण से किया गया दान-यज्ञ राजधर्म को स्थिर करता है; सत्पुरुषों का संवर्धन और दुर्बलों की रक्षा राज्य के दीर्घकालिक कल्याण का आधार है।
Shlokas
Verse 1
एकषष्टितमो< ध्याय: राजाके लिये यज्ञ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ଭାରତ! ଦାନ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଏହି ଲୋକର ଧର୍ମକ୍ରିୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମହାଫଳ ଦେଇଥାଏ କେଉଁଟି? ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞ— ଏହି ଦୁଇଟିରେ କାହାର ଫଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି? କେମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ, କେବେ ଓ କିପରି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ? ଏବଂ କେଉଁ ପ୍ରକାରେ, କେଉଁ ସମୟରେ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ? ମୁଁ ଏହାକୁ ଯଥାର୍ଥରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ହେ ବିଦ୍ୱାନ! ଦାନଧର୍ମକୁ ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
एतदिच्छामि विज्ञातुं याथातथ्येन भारत । विद्वन् जिज्ञासमानाय दानधर्मान् प्रचक्ष्व मे
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ଭାରତ! ଏହାକୁ ଯେପରି ସତ୍ୟ ସେପରି ଯଥାର୍ଥରେ ଜାଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ହେ ବିଦ୍ୱାନ! ମୁଁ ଜିଜ୍ଞାସୁ; ଦାନଧର୍ମମାନଙ୍କୁ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ— ଯେପରି ମୁଁ ପ୍ରମାଣ, ଦେଶ-କାଳ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁସାରେ କେଉଁ ଦାନ କାହାକୁ, କେବେ, କେଉଁ ଭାବରେ ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ତାହା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କିପରି ଫଳ ଦେଉଛି, ଜାଣିପାରିବି।
Verse 3
अन्तर्वेद्यां च यद् दत्तं श्रद्धया चानृशंस्यत: । किंस्विन्नै:श्रेयसं तात तन्मे ब्रूहि पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ତାତ ପିତାମହ! ବେଦୀର ଭିତରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଓ ବେଦୀର ବାହାରେ କରୁଣା-ଅନୃଶଂସ୍ୟଭାବରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ— ଏହି ଦୁଇଟିରେ କେଉଁଟି ଅଧିକ ଶ୍ରେୟସ୍କର? ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 4
भीष्म उवाच रौद्रें कर्म क्षत्रियस्थ सततं तात वर्तते । तस्य वैतानिकं कर्म दानं चैवेह पावनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ବତ୍ସ! କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଜୀବନରେ ଉଗ୍ର ଓ କଠୋର କର୍ମ ସଦା ବର୍ତ୍ତମାନ। ତେଣୁ ଏହି ଲୋକରେ ତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା କର୍ମ ହେଉଛି ବେଦୋକ୍ତ ବୈତାନିକ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଓ ଦାନ।
Verse 5
नतु पापकृतां राज्ञां प्रतिगृह्लन्ति साधव: । एतस्मात् कारणाद् यज्ञैर्यजेदू राजा$5प्तदक्षिणै:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ପାପକର୍ମ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କ ଦାନ ସାଧୁଜନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ ରାଜା ଯଥୋଚିତ ଓ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 6
अथ चेत् प्रतिगृल्लीयुर्दद्यादहरहर्न्प: । श्रद्धामास्थाय परमां पावन होतदुत्तमम्
ଯଦି ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ରାଜା ପ୍ରତିଦିନ ପରମ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ; କାରଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧିର ସର୍ବୋତ୍ତମ ସାଧନ।
Verse 7
ब्राह्मणांस्तर्पयन् द्रव्यैस्ततो यज्ञे यतव्रतः । मैत्रान् साधून् वेदविद: शीलवृत्ततपोर्जितान्
ତାପରେ ନିୟମବ୍ରତ ଧାରଣ କରି ଯଜ୍ଞରେ ଧନ ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କର—ଯେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ମୈତ୍ରୀଶୀଳ, ସାଧୁସ୍ୱଭାବୀ, ବେଦବିଦ୍, ଶୀଳ-ସଦାଚାର ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଯୁକ୍ତ।
Verse 8
यत् ते ते न करिष्यन्ति कृतं ते न भविष्यति । यज्ञान् साधय साधुभ्य: स्वाद्वन्नान् दक्षिणावत:
ଯଦି ସେମାନେ ତୁମ ଦାନ ଗ୍ରହଣ ନ କରିବେ, ତେବେ ତୁମ ପୁଣ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସାଧୁଜନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଅନ୍ନ ଓ ଦକ୍ଷିଣାସହିତ ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସାଧନ କର।
Verse 9
इष्टं दत्त च मन्येथा आत्मानं दानकर्मणा | पूजयेथा यायजूकांस्तवाप्यंशो भवेद् यथा
ଦାନକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନର ପୁଣ୍ୟର ଭାଗୀ ଭାବ। ଯଜ୍ଞ କରାଉଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସଦା ସମ୍ମାନ କର; ଏହାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞଫଳର ଏକ ଅଂଶ ପାଇବ।
Verse 10
(विद्वद्धय: सम्प्रदानेन तत्राप्यंशो5स्य पूजया । यज्वभ्यश्नाथ विद्वद्धयो दत्त्वा लोक॑ प्रदापयेत् ।।
ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବାରୁ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାରୁ ଦାତା ଓ ପୂଜକ ଯଜ୍ଞପୁଣ୍ୟର ଏକ ଅଂଶ ପାଆନ୍ତି। ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଲେ ସେହି ଦାନ ଉତ୍ତମ ଲୋକପ୍ରାପ୍ତିର କାରଣ ହୁଏ। ଯେମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ନ ଓ ଧନ ଦାନ କର; ତାହାଦ୍ୱାରା ଦାତା ସେମାନଙ୍କ ଜ୍ଞାନଦାନ ପୁଣ୍ୟର ଏକ ଅଂଶର ଭାଗୀ ହୁଏ। ଆଉ ଯେ କେହି ଅନେକଙ୍କୁ ଉପକାର କରୁଥିବା ଏବଂ ପରିବାରଯୁକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପାଳନ-ପୋଷଣ କରେ, ସେ ଏହି ଶୁଭକର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ପ୍ରଜାପତି ପରି ସନ୍ତାନବାନ ହୁଏ।
Verse 11
यावत: साधुधर्मान् वै सन्त: संवर्धयन्त्युत । सर्वस्वैश्वापि भर्तव्या नरा ये बहुकारिण:
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ସଦ୍ଧର୍ମକୁ ଧାରଣ କରି ବିସ୍ତାର କରୁଛନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜା ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କର ମହାଉପକାରୀ ଏମିତି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସର୍ବସ୍ୱ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ପୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ଦାନ ନୁହେଁ—ଧର୍ମକର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
Verse 12
समृद्ध: सम्प्रयच्छ त्वं ब्राह्मणे भ्यो युधिष्ठिर । धेनूरनडुहो 5न्नानि च्छत्र॑ वासांस्युपानहौ,युधिष्ठिर! तुम समृद्धिशाली हो, इसलिये ब्राह्मणोंको गाय, बैल, अन्न, छाता, जूता और वस्त्र दान करते रहो
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୁମେ ସମୃଦ୍ଧ; ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଦାନ କର—ଗାଈ, ବଳଦ, ଅନ୍ନ, ଛତା, ବସ୍ତ୍ର ଓ ପାଦୁକା/ଜୁତା।
Verse 13
आज्यानि यजमाने भ्यस्तथान्नानि च भारत । अश्ववन्ति च यानानि वेश्मानि शयनानि च
ହେ ଭାରତ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା/ଅଧିକାରପତ୍ର ଓ ଅନ୍ନ ଦେବା ଉଚିତ; ତଦୁପରି ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ଯାନ, ଗୃହ ଓ ଶୟନ ମଧ୍ୟ।
Verse 14
अजुगुप्सांश्व विज्ञाय ब्राह्म॒णान् वृत्तिकर्शितान्
ନିନ୍ଦାରହିତ ଏବଂ କଷ୍ଟରେ ଯାହାଙ୍କ ଜୀବିକା କ୍ଷୟିତ—ଏମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ନେଇ।
Verse 15
राजसूयाश्चमेधाभ्यां श्रेयस्तत् क्षत्रियान् प्रति
କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ପଥଟି ହିଁ ପରମ ଶ୍ରେୟ—ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 16
एवं पापैर्विनिर्मुक्तस्त्वं पूत: स्वर्गमाप्स्यसि । क्षत्रियोंके लिये वह कार्य राजसूय और अश्वमेध यज्ञोंस भी अधिक कल्याणकारी है। ऐसा करनेसे तुम सब पापोंसे मुक्त एवं पवित्र होकर स्वर्गलोकमें जाओगे ।।
ଏହିପରି ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ତୁମେ ପବିତ୍ର ହେବ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ। ପୁନଃ କୋଷକୁ ସଞ୍ଚୟ କରି ତୁମେ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରିବ।
Verse 17
आत्मनश्र परेषां च वृत्तिं संरक्ष भारत
ହେ ଭାରତ, ନିଜର ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଯଥୋଚିତ ଜୀବିକା-ବୃତ୍ତି ଓ ଆଚରଣକୁ ସୁରକ୍ଷା କର।
Verse 18
योग: क्षेमश्व ते नित्यं ब्राह्मणेष्वस्तु भारत
ହେ ଭାରତ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମ ପାଇଁ ସଦା ଯୋଗ (ସମୃଦ୍ଧି) ଓ କ୍ଷେମ (ସୁରକ୍ଷା) ରହୁ।
Verse 19
अनर्थो ब्राह्मणस्यैष यद् वित्तनिचयो महान्
ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ଏହା ଅନର୍ଥ—ଯେତେବେଳେ ସେ ବହୁତ ଧନ ସଞ୍ଚୟ କରେ।
Verse 20
ब्राह्मणेषु प्रमूढेषु धर्मो विप्रणशेद् ध्रुवम् धर्मप्रणाशे भूतानामभाव: स्यान्न संशय:
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେତେବେଳେ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ବିବେକ ହରାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଧର୍ମ ନିଶ୍ଚୟ ନଶିଯାଏ। ଧର୍ମନାଶ ହେଲେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଲୁପ୍ତ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 21
यो रक्षिभ्य: सम्प्रदाय राजा राष्ट्र विलुम्पति । यज्ञे राष्ट्रादू धनं तस्मादानयध्वमिति ब्रुवन्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ରାଜା ରକ୍ଷକ ଓ କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସମର୍ପଣ କରି ନିଜ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଲୁଟେ, ଏବଂ ସେବକମାନଙ୍କୁ କହେ—“ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟରୁ ଧନ ଆଣ”, ସେ ଯଜ୍ଞର ନାମରେ ପ୍ରଜାକୁ ଲୁଟେ। ତାହାର ଆଜ୍ଞାରେ ଭୟ ଦେଇ କଠୋରତାରେ ଆଦାୟ ହୋଇଥିବା ଧନରେ କରାଯାଇଥିବା ଯଜ୍ଞକୁ ସଜ୍ଜନ ଓ ବିବେକୀମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ଏହା ଧର୍ମମାର୍ଗର ନୁହେଁ, ପୀଡ଼ନଧନରେ କଳୁଷିତ।
Verse 22
यच्चादाय तदाज्ञप्तं भीत॑ं दत्तं सुदारुणम् । यजेदू् राजा न तं॑ यज्ञ प्रशंसन्त्यस्य साधव:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଧନ ଛିନି ନେଇ, ଭୟ ଓ କଠୋର ବଳପ୍ରୟୋଗରେ ଆଦାୟ କରି, ପଛରେ ତାହା ଦେବାକୁ ଆଜ୍ଞା କରାଇ ରାଜା ଯଜ୍ଞ କରେ, ସେ ଯଜ୍ଞକୁ ସାଧୁଜନ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଭୟ-ଦମନରେ ସଂଗୃହୀତ ଧନରେ କରାଯାଇଥିବା ଯଜ୍ଞ ଧର୍ମବିରୋଧୀ ହେତୁ କଳୁଷିତ ହୁଏ।
Verse 23
अपीडिता: सुसंवृद्धा ये ददत्यनुकूलत: । तादृशेनाप्युपायेन यष्टव्यं नोद्यमाहतै:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ସୁସମୃଦ୍ଧ ଓ କାହାକୁ ପୀଡ଼ା ନଦେଇ ଆନନ୍ଦରେ ଧନ ଦେଇପାରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦାନଧନରେ, କିମ୍ବା ସେହିପରି ମୃଦୁ ଉପାୟରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଧନରେ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଜାକୁ ପୀଡ଼ି କଠୋର ପ୍ରୟାସରେ ଆଣିଥିବା ଧନରେ ନୁହେଁ।
Verse 24
यदा परिनिषिच्येत निहितो वै यथाविधि । तदा राजा महायज्ञैर्यजेत बहुदक्षिणै:,जब राजाका विधिपूर्वक राज्याभिषेक हो जाय और वह राज्यासनपर बैठ जाय तब राजा बहुत-सी दक्षिणाओंसे युक्त महान् यज्ञका अनुष्ठान करे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ରାଜାଙ୍କର ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଭିଷେକ ହୋଇ ନିୟମାନୁସାରେ ସିଂହାସନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ରାଜା ବହୁ ଦକ୍ଷିଣାସହିତ ମହାଯଜ୍ଞମାନେ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 25
वृद्धबालधन रक्ष्यमन्धस्य कृपणस्य च । न खाततपूर्व कुर्वीत न रुदन्ती धनं हरेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜା ବୃଦ୍ଧ ଓ ଶିଶୁଙ୍କ ଧନ, ଏବଂ ଦୀନ, ଅନ୍ଧ ଓ ଅସହାୟଙ୍କ ଧନ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଖରାବେଳେ ପ୍ରଜା କୂଆଁ ଖୋଦି କିଛିପରି ଧାନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରି ଜୀବନ ଚାଲାଉଥିଲେ, ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ଉପରେ ଆଦାୟ ନ କରୁ; ଏବଂ ବିପଦରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ନାରୀର ଧନ ମଧ୍ୟ ନେଉ ନାହିଁ।
Verse 26
हृतं कृपणवित्तं हि राष्ट्र हन्ति नृपश्रियम् । दद्याच्च महतो भोगान् क्षुद्धयं प्रणुदेत् सताम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦରିଦ୍ରଙ୍କ ଧନ ଛିନିନେବା ରାଜ୍ୟ ଓ ରାଜାଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧିକୁ ନାଶ କରେ। ତେଣୁ ରାଜା ଦୀନଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବରଂ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ଭୋଗସାମଗ୍ରୀ ଦେଇ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ଭୁଖର କଷ୍ଟ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 27
येषां स्वादूनि भोज्यानि समवेक्ष्यन्ति बालका: । नाश्नन्ति विधिवत् तानि कि नु पापतरं तत:
ଯାହାର ସୁସ୍ୱାଦୁ ଭୋଜନକୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ପିଲାମାନେ ଲୋଭାତୁର ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖୁଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନ୍ୟାୟରେ ସେମାନଙ୍କୁ ତାହା ଖାଇବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ—ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ପାପ ଆଉ କ’ଣ?
Verse 28
यदि ते तादृशो राष्ट्रे विद्वान सीदेत् क्षुधा द्विज: । भ्रूणहत्यां च गच्छेथा: कृत्वा पापमिवोत्तमम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ତୁମ ରାଜ୍ୟରେ ଏପରି ଯୋଗ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଦ୍ୱିଜ ଯଦି ଭୁଖରେ କଷ୍ଟ ପାଉଥାଏ, ତେବେ ତୁମେ ଭ୍ରୂଣହତ୍ୟାର ପାପର ଭାଗୀ ହେବ; ଏବଂ ମହାପାପ କରୁଥିବା ଲୋକ ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଗତିକୁ ପାଏ, ସେହିପରି ତୁମର ମଧ୍ୟ ହେବ।
Verse 29
धिक् तस्य जीवित राज्ञो राष्ट्र यस्यावसीदति । द्विजो<न्यो वा मनुष्योडपि शिबिराह वचो यथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯାହାର ରାଜ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ଭୁଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପଡ଼େ, ସେହି ରାଜାର ଜୀବନ ଧିକ୍କାରଯୋଗ୍ୟ; ଏହି ହେଉଛି ଶିବିକା-ବଚନର ମର୍ମ।
Verse 30
यस्य सम विषये राज्ञ: स्नातक: सीदति क्षुधा । अवृद्धिमेति तद्राष्ट्र विच्दते सहराजकम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ରାଜାଙ୍କ ସମ ଓ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଶାସନରେ ସ୍ନାତକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୁଖରେ କଷ୍ଟ ପାଏ, ସେହି ରାଜ୍ୟର ଉନ୍ନତି ଅଟକିଯାଏ; ଏବଂ ସେ ରାଜ୍ୟ ରାଜା ସହିତ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ି ଶତ୍ରୁ ରାଜାମାନଙ୍କ ହାତକୁ ଚାଲିଯାଏ।
Verse 31
क्रोशन्त्यो यस्य वै राष्ट्रादू हयन्ते तरसा स्त्रिय: । क्रोशतां पतिपुत्राणां मृतोड्सौ न च जीवति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯାହାର ରାଜ୍ୟରୁ କାନ୍ଦୁଥିବା, ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ଅପହରଣ କରାଯାଏ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପତି-ପୁତ୍ରମାନେ ହାହାକାର କରି ରହିଯାନ୍ତି—ସେ ରାଜା ନୁହେଁ; ମୃତ ହିଁ। ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସତ୍ୟରେ ଜୀବିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ରକ୍ଷା ହେଉଛି ରାଜଧର୍ମର ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
Verse 32
अरक्षितारं हर्तारें विलोप्तारमनायकम् | तं वै राजकलिं हन्यु: प्रजा: सन्नह निर्धणम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଶାସକ ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କରେ ନାହିଁ, ବରଂ ହରଣ ଓ ଲୁଟ କରେ, ଏବଂ ଯାହାର ଯଥୋଚିତ ନେତୃତ୍ୱ/ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ନାହିଁ—ସେ ରାଜା ନୁହେଁ; ରାଜରୂପୀ ‘କଳି’। ପ୍ରଜା ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ସେଇ କ୍ରୂର, ଦରିଦ୍ର କରୁଥିବା ପୀଡକକୁ ବାନ୍ଧି ହତ୍ୟା କରୁ।
Verse 33
अहं वो रक्षितेत्युक्त्वा यो न रक्षति भूमिप: । स संहत्य निहन्तव्य: श्वेव सोन्न्माद आतुर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି” ବୋଲି କହି ଯେ ଭୂପତି ରକ୍ଷା କରେ ନାହିଁ, ସେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ହତ୍ୟା କରିବାଯୋଗ୍ୟ—ଉନ୍ମାଦଗ୍ରସ୍ତ କୁକୁର ପରି।
Verse 34
जो राजा प्रजासे यह कहकर कि “मैं तुमलोगोंकी रक्षा करूँगा” उनकी रक्षा नहीं करता, वह पागल और रोगी कुत्तेकी तरह सबके द्वारा मार डालने योग्य है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପ୍ରଜାକୁ “ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି” ବୋଲି କହି ଯେ ରାଜା ରକ୍ଷା କରେ ନାହିଁ, ସେ ପାଗଳ ଓ ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ କୁକୁର ପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟାଯୋଗ୍ୟ। ଏବଂ ରାଜା ରକ୍ଷା ନକରିଥିବାରୁ ପ୍ରଜା ଯେ କିଛି ପାପ କରେ, ହେ ଭାରତ, ସେହି ପାପର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ରାଜା ମଧ୍ୟ ପାଏ।
Verse 35
अथाहु: सर्वमेवैति भूयो<5र्धमिति निश्चय: । चतुर्थ मतमस्माकं मनो: श्रुत्वानुशासनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କେହି କହନ୍ତି ପାପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜାଙ୍କୁ ହିଁ ଲାଗେ; ଆଉ କେହିଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟ ଯେ ରାଜା ଅର୍ଧରୁ ଅଧିକର ଭାଗୀ। କିନ୍ତୁ ମନୁଙ୍କ ଅନୁଶାସନ ଶୁଣି ଆମ ମତ ଏହି—ରାଜା ସେହି ପାପର କେବଳ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ହିଁ ପାଏ।
Verse 36
शुभं वा यच्च कुर्वन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिता: | चतुर्थ तस्य पुण्यस्य राजा चाप्रोति भारत
ହେ ଭାରତ! ରାଜା ଯଦି ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖନ୍ତି, ପ୍ରଜା ଯେଉଁ ଶୁଭ କର୍ମ କରେ, ସେହି ପୁଣ୍ୟର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ରାଜା ମଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି।
Verse 37
जीवन्तं त्वानुजीवन्तु प्रजा: सर्वा युधिष्ठिर । पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिवाण्डजा:
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ତୁମେ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ତୁମ ଜୀବନକୁ ଆଧାର କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁନ୍ତୁ ଓ ତୁମ ସହିତ ସମୃଦ୍ଧ ହେଉନ୍ତୁ। ଯେପରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ବର୍ଷାକୁ, ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମହାବୃକ୍ଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସେପରି ସେମାନେ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 38
कुबेरमिव रक्षांसि शतक्रतुमिवामरा: । ज्ञातयस्त्वानुजीवन्तु सुहृदश्च परंतप
ହେ ପରନ୍ତପ! ଯେପରି ରାକ୍ଷସମାନେ କୁବେରଙ୍କୁ ଓ ଅମରମାନେ ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସେପରି ତୁମ ଜ୍ଞାତିବନ୍ଧୁ ଓ ସୁହୃଦମାନେ ତୁମ ଆଶ୍ରୟରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 60
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें साठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବର ଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 61
परंतप युधिष्ठिर! जैसे सब प्राणी मेघके सहारे जीवन धारण करते हैं
ହେ ପରନ୍ତପ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବର୍ଷାବାହୀ ମେଘକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯେପରି ପକ୍ଷୀମାନେ ମହାବୃକ୍ଷର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ବସନ୍ତି, ଏବଂ ଯେପରି ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସମାନେ କୁବେରଙ୍କ ଓ ଦେବମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି—ସେପରି ତୁମେ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ସମଗ୍ର ପ୍ରଜା ତୁମ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଜୀବିକା ଚାଲାଉନ୍ତୁ; ତୁମ ସୁହୃଦ ଓ ଭାଇ-ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୀବନ ନିର୍ବାହ କରୁନ୍ତୁ। ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତେ ଅନୁଶାସନପର୍ବଣି ଦାନଧର୍ମପର୍ବଣି ଏକଷଷ୍ଟିତମୋऽଧ୍ୟାୟଃ।
Verse 133
एते देया व्युष्टिमन्तो लघूपायाश्न भारत । भारत! जो ब्राह्मण यज्ञ करते हों
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଏହି ଦାନଗୁଡ଼ିକ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ—ଯାହା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଲାଭ ଦେଉଛି ଏବଂ ସହଜରେ ଦିଆଯାଇପାରେ। ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଘିଅ ଓ ଧାନ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା ଯୋତା ରଥ ଇତ୍ୟାଦି ଯାନବାହନ, ଘର ଓ ଶୟ୍ୟା ପ୍ରଭୃତି ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ ଦେବା ଉଚିତ। ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ରାଜା ପାଇଁ ଏହି ଦାନ ସହଜସାଧ୍ୟ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧିବର୍ଦ୍ଧକ।
Verse 143
उपच्छन्नं प्रकाशं वा वृत्त्या तान् प्रतिपालयेत् । जिन ब्राह्मणोंका आचरण निन्दित न हो
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ କିମ୍ବା ପ୍ରକଟ ଭାବେ ଜୀବିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଯାହାଙ୍କ ଆଚରଣ ନିନ୍ଦନୀୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଜୀବିକା ଅଭାବରୁ କଷ୍ଟ ପାଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଖୋଜି ବାହାର କରି, ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ କ୍ଷତି ନ ପହଞ୍ଚାଇ ସଦା ସେମାନଙ୍କ ପାଳନ ଜାରି ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 166
तेन त्वं ब्रह्म भूयत्वमवाप्स्यसि धनानि च । कोषका संग्रह करके यदि तुम उसके द्वारा राष्ट्रकी रक्षा करोगे तो तुम्हें दूसरे जन्मोंमें धन और ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति होगी
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେହି ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଅବସ୍ଥା ଓ ଧନ—ଦୁହେଁ ପାଇବ। ଯଦି କୋଷ ସଂଗ୍ରହ ଓ ସୁରକ୍ଷା କରି ତାହା ଦ୍ୱାରା ରାଷ୍ଟ୍ରର ରକ୍ଷା କରିବ, ତେବେ ଆଗାମୀ ଜନ୍ମଗୁଡ଼ିକରେ ତୁମେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।
Verse 186
तदर्थ जीवितं ते<स्तु मा तेभ्यो5प्रतिपालनम् । भारत! ब्राह्मणोंके पास जो वस्तु न हो
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ତୁମ ଜୀବନ ହେଉ; ସେମାନଙ୍କ ପାଳନରେ କେବେ ଅବହେଳା କରନି। ହେ ଭାରତ! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଯାହା ନାହିଁ ତାହା ଦେବା, ଏବଂ ଯାହା ଅଛି ତାହାର ରକ୍ଷା କରିବା—ଏହା ତୁମର ନିତ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ତୁମ ଜୀବନ ସେମାନଙ୍କ ସେବାରେ ନିୟୋଜିତ ହେଉ; ସେମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାରୁ କେବେ ମୁହଁ ଫେରାଇବ ନାହିଁ।
Verse 196
श्रिया हाभीक्ष्णं संवासो दर्पयेत् सम्प्रमोहयेत् । ब्राह्मणोंके पास यदि बहुत धन इकट्ठा हो जाय तो यह उनके लिये अनर्थका ही कारण होता है; क्योंकि लक्ष्मीका निरन्तर सहवास उन्हें दर्प और मोहमें डाल देता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହ ନିରନ୍ତର ସହବାସ ଦର୍ପ ଜନ୍ମାଏ ଏବଂ ମୋହରେ ପକାଇଦିଏ। ତେଣୁ ଯଦି କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବହୁ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି, ସେଥିରୁ ପ୍ରାୟଃ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନର୍ଥ ହୁଏ; କାରଣ ଧନ-ସମ୍ପଦ ସହ ଅବିରତ ସଙ୍ଗ ତାଙ୍କୁ ଅହଙ୍କାର ଓ ଭ୍ରମ ଦିଗକୁ ଠେଲିଦିଏ।
Verse 1736
पुत्रवच्चापि भृत्यान् स्वान् प्रजाश्न परिपालय । भरतनन्दन! तुम अपनी और दूसरोंकी भी जीविकाकी रक्षा करो तथा अपने सेवकों और प्रजाजनोंका पुत्रकी भाँति पालन करो
ହେ ଭରତନନ୍ଦନ! ନିଜର ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଜୀବିକାକୁ ରକ୍ଷା କର; ନିଜ ସେବକମାନଙ୍କୁ ଓ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ପୁତ୍ରସମ ପାଳନ-ପୋଷଣ କର।
Frequently Asked Questions
Gifts are evaluated by their capacity to sustain life, reduce communal hardship, and support ritual-social continuity; hence water access is treated as paramount, while ghṛta and practical implements are praised for health, protection, and stability.
Invest in durable public benefit: excavate and maintain wells/ponds so water remains available, and practice intentional, faith-based giving (śraddhā-yukta dāna) such as ghṛta and other utility-gifts to qualified recipients.
Yes: it associates distinct results with gifts—sin-reduction and lineage benefit for functional waterworks; beauty and divine favor for seasonal ghṛta-gifting; household protection for ghṛta-mixed offerings; prosperity and reduced distress for umbrella-giving; and special distinction for gifting a cart, attributed to Śāṇḍilya.