Adhyaya 60
Adhyāya 60: Dāna vs. Yajña—Royal Giving, Protection, and Karmic Share
Upa-parva: Dāna-Dharma Anuśāsana (Gifts, Recipient-Worthiness, and Royal Purification)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to clarify, with precision, which yields greater post-mortem fruit: dāna (charity) or yajña-kriyā (sacrificial/ritual action), and under what conditions of time, method, and recipient. He further inquires about gifts made within the sacrificial precinct (antarvedī) with faith and compassion, and whether such giving leads to niḥśreyasa (the highest good). Bhīṣma replies by characterizing kṣatriya life as persistently ‘raudra’ (involving force and punitive power), and therefore requiring purifying counter-practices: Vedic rites and sustained giving. He notes that the virtuous may avoid accepting gifts from sinful rulers; thus, the king should perform yajñas with properly obtained fees and, where accepted, give daily with supreme faith. The chapter then outlines a royal program of patronage: satisfying learned and disciplined brāhmaṇas, supplying food and dakṣiṇā, and providing practical goods (cows, oxen, grain, shelter, clothing, footwear, vehicles, beds). It emphasizes discreet or open support to those impoverished by livelihood, prioritizing non-contemptible recipients. Bhīṣma links this to political ethics: by protecting subjects, the king receives a share (here framed as a ‘fourth’) of their virtue and also of their wrongdoing if he fails to protect. The ruler is urged to guard livelihoods—his own and others’—care for servants and subjects as for children, and maintain the continuous welfare (yogakṣema) of brāhmaṇas. The chapter closes with a strong accountability doctrine: a ruler who claims to protect but does not may be collectively removed, while a well-protecting king becomes the sustaining source for all dependents, likened to rain for beings and a great tree for birds.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह के वचनों को सुनकर भी भीतर से काँप उठते हैं—राज्य-लाभ के पीछे छिपी करोड़ों हत्याओं का भार उन्हें ‘श्री’ के प्रकाश में भी अँधेरा दिखाता है। → वे स्वीकार करते हैं कि पृथ्वी जीतकर सैकड़ों राज्यों पर अधिकार मिला, पर उसी के लिए अपने कुटुम्बी कौरवों और सुहृदों का वध हुआ; उन्हें नरक-पतन का निश्चय-सा प्रतीत होता है। इस अपराध-बोध के बीच भीष्म विविध तपों और दानों के फलों का क्रमशः प्रतिपादन करते हैं—मानो युधिष्ठिर के भीतर उठे प्रश्न का उत्तर कर्म-मार्ग से दिया जा रहा हो। → दान की शक्ति का निर्णायक रूपक उभरता है—जैसे महासागर में वायु-युक्त नाव डूबते को पार लगाती है, वैसे ही ‘गवां दान’ (गौ-दान) तीव्र अंधकार वाले नरक में गिरते मनुष्य को परलोक में तार देता है; साथ ही अन्न-जल-रस, आश्रय और वस्त्र देने वाले को वही रस-समृद्धि और संरक्षण लौटकर मिलता है। → भीष्म के उपदेश से युधिष्ठिर का दृष्टिकोण शोक से कर्म-प्रायश्चित्त की ओर मुड़ता है। वे पाण्डवों से कहते हैं कि ‘वीर-मार्ग/धर्म-मार्ग’ के विषय में पितामह का कथन ही उन्हें रुचिकर और ग्राह्य मानना चाहिए—अर्थात् पश्चात्ताप को निष्क्रिय ग्लानि न बनाकर दान-तप के अनुशासन में ढालना। → पाण्डवों की स्वीकृति के बाद भी प्रश्न शेष रहता है—कौन-सा दान, किस भाव और किस पात्र को, युधिष्ठिर के पाप-भार को वास्तव में हल्का करेगा?
Shlokas
Verse 1
अफड---रा+ >> सप्तपञ्चाशत्तमो<्ध्याय: विविध प्रकारके तप और दानोंका फल युधिछिर उवाच मुह्यामीव निशम्याद्य चिन्तयान: पुन: पुनः । हीनां पार्थिवसंघातै: श्रीमद्धि: पृथिवीमिमाम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପିତାମହ! ଏହା ଶୁଣି ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରି ମୁଁ ଯେନେ ବାରମ୍ବାର ମୂର୍ଛିତ ହେଉଛି। ସମ୍ପଦଶାଳୀ ରାଜମଣ୍ଡଳୀରୁ ବଞ୍ଚିତ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖି ମୋ ମନ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଆକୁଳ ହୁଏ।
Verse 2
प्राप्प राज्यानि शतशो महीं जित्वाथ भारत । कोटिश: पुरुषान् हत्वा परितप्ये पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ଭାରତ! ପୃଥିବୀକୁ ଜୟ କରି ମୁଁ ଶତଶଃ ରାଜ୍ୟ ପାଇଛି; କିନ୍ତୁ କୋଟି କୋଟି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବଧ କରି, ହେ ପିତାମହ, ମୁଁ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛି।
Verse 3
भरतनन्दन! पितामह! यद्यपि मैंने इस पृथ्वीको जीतकर सैकड़ों देशोंके राज्योंपर अधिकार पाया है तथापि इसके लिये जो करोड़ों पुरुषोंकी हत्या करनी पड़ी है, उसके कारण मेरे मनमें बड़ा संताप हो रहा है ।।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ଭରତନନ୍ଦନ! ହେ ପିତାମହ! ଯଦିଓ ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଜୟ କରି ଶତଶଃ ଦେଶର ରାଜ୍ୟ ଉପରେ ଅଧିକାର ପାଇଛି, ତଥାପି ଏହା କୋଟି କୋଟି ପୁରୁଷଙ୍କ ବଧର ମୂଲ୍ୟରେ—ଏହି କାରଣରୁ ମୋ ହୃଦୟ ଭୟଙ୍କର ସନ୍ତାପରେ ତପୁଛି। ପତି, ପୁତ୍ର, ମାମା ଓ ଭାଇ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ହରାଇଥିବା ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କ’ଣ ହେବ?
Verse 4
वयं हि तान् कुरून् हत्वा ज्ञातींश्व सुहददोडपि वा । अवाकु्शीर्षा: पतिष्यामो नरके नात्र संशय:
ଆମେ ଯଦି ସେଇ କୁରୁମାନଙ୍କୁ—ଆମ ନିଜ ଜ୍ଞାତିଜନ ଓ ସୁହୃଦମାନଙ୍କୁ—ବଧ କରୁ, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଧୋମୁଖ ହୋଇ ନରକରେ ପତିତ ହେବୁ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 5
शरीर योक्तुमिच्छामि तपसोग्रेण भारत । उपदिष्टमिहेच्छामि तत्त्वतो5हं विशाम्पते
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ଭାରତ! ଘୋର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମୋ ଶରୀରକୁ ସଂଯମିତ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ଏହି ବିଷୟରେ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଯଥାର୍ଥ ଉପଦେଶ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ପାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛି।
Verse 6
वैशम्पायन उवाच युधिष्ठटिरस्य तद् वाकयं श्रुत्वा भीष्मो महामना: । परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या युधिष्ठिरमभाषत
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ଜନମେଜୟ! ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସେଇ କଥା ଶୁଣି ମହାମନା ଭୀଷ୍ମ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ବିଚାର କରି ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
Verse 7
रहस्यमद्भुतं चैव शृणु वक्ष्यामि यत् त्वयि । या गति: प्राप्यते येन प्रेत्यभावे विशाम्पते
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ଶୁଣ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ରହସ୍ୟ କହୁଛି। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କେଉଁ କର୍ମରେ ମନୁଷ୍ୟ କେଉଁ ଗତି ପାଏ—ତାହା ଶୁଣ।
Verse 8
तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यश: । आयु: प्रकर्षो भोगाश्व लभ्यन्ते तपसा विभो
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ପ୍ରଭୋ! ତପସ୍ୟାରେ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ, ତପସ୍ୟାରେ ଯଶ ମିଳେ। ହେ ବିଭୋ! ତପସ୍ୟାରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଉତ୍କର୍ଷ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୋଗ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 9
ज्ञानं विज्ञानमारोग्यं रूपं सम्पत् तथैव च | सौभाग्यं चैव तपसा प्राप्यते भरतर्षभ,'भरतश्रेष्ठ! ज्ञान, विज्ञान, आरोग्य, रूप, सम्पत्ति तथा सौभाग्य भी तपस्यासे प्राप्त होते हैं
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତପସ୍ୟାରେ ଜ୍ଞାନ, ବିଜ୍ଞାନ, ଆରୋଗ୍ୟ, ରୂପ, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 10
धन प्राप्रोति तपसा मौनेनाज्ञां प्रयच्छति । उपभोगांस्तु दानेन ब्रह्मचर्येण जीवितम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ତପସ୍ୟାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଧନ ପାଏ; ମୌନବ୍ରତରେ ଆଜ୍ଞା ଚଳାଇବାର ଅଧିକାର ପାଏ। ଦାନରେ ଉପଭୋଗର ସାଧନ ମିଳେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟରେ ଜୀବନ—ଅର୍ଥାତ୍ ଦୀର୍ଘାୟୁ—ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 11
अहिंसाया: फल रूप॑ दीक्षाया जन्म वै कुले । फलमूलाशिनां राज्यं स्वर्ग: पर्णाशिनां भवेत्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଅହିଂସା-ରୂପ ଦୀକ୍ଷାର ଫଳ ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଳରେ ଜନ୍ମ। ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୋଜନ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ମିଳେ; ପତ୍ର ଭୋଜନ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ।
Verse 12
“अहिंसाका फल है रूप और दीक्षाका फल है उत्तम कुलमें जन्म। फल-मूल खाकर रहनेवालोंको राज्य और पत्ता चबाकर तप करनेवालोंको स्वर्गलोककी प्राप्ति होती है ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଯେ କେବଳ ଦୁଧ ଖାଇ ଜୀବନ ଧାରଣ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଦାନ କଲେ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ବଢ଼େ। ଗୁରୁସେବାରେ ସତ୍ୟ ବିଦ୍ୟା ମିଳେ, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
Verse 13
गवाढ्यः शाकदीक्षाभ्रि: स्वर्गमाहुस्तृणाशिनाम् | स्त्रियस्त्रिषवर्णं स्नात्वा वायुं पीत्वा क्रतुं लभेत्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଗୋଧନରେ ସମୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଶାକ-ଦୀକ୍ଷା (ଶାକଭୋଜନର ବ୍ରତ) ଧାରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତୃଣ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଏ ବୋଲି ସେମାନେ କହନ୍ତି। ଏହିପରି, ନାରୀ ତିନି କାଳରେ ସ୍ନାନ କରି ଏବଂ ବାୟୁ ପାନ କରୁଥିବା ପରି (କେବଳ ବାୟୁରେ) ଜୀବନ ଧାରଣ କଲେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇପାରେ।
Verse 14
“जो केवल साग खाकर रहनेका नियम लेता है वह गोधनसे सम्पन्न होता है। तृण खाकर रहनेवाले मनुष्योंको स्वर्गकी प्राप्ति होती है। तीनों कालमें स्नान करनेसे बहुतेरी स्त्रियोंकी प्राप्ति होती है और हवा पीकर रहनेसे मनुष्यको यज्ञका फल प्राप्त होता है ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଯେ ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନ କରେ ସେ ଦକ୍ଷ ଓ ସମର୍ଥ ହୁଏ; ଏବଂ ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ (ପ୍ରାତଃ-ସାୟଂ) ଜପ କରେ ସେ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ। ରାଜନ, ଯେ ମରୁଭୂମିରେ କଠୋର ସାଧନା କରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଏ; ଏବଂ ଯେ ନିରାହାର ରହି (କେବଳ ବାୟୁରେ) ଜୀବନ ଧାରଣ କରେ ସେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
Verse 15
“राजन! जो द्विज नित्य स्नान करके दोनों समय संध्योपासना और गायत्री-जप करता है वह चतुर होता है। मरुकी साधना-जलका परित्याग करनेवाले तथा निराहार रहनेवालेको स्वर्गलोककी प्राप्ति होती है ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ରାଜନ, ଯେ ଦ୍ୱିଜ ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନ କରି ଦୁଇ ସମୟରେ ସନ୍ଧ୍ୟୋପାସନା ଓ ଗାୟତ୍ରୀ-ଜପ କରେ, ସେ ବିବେକୀ ଓ ଚତୁର ହୁଏ। କଠୋର ତପସ୍ୟାରେ ଦେହସୁଖ ପାଇଁ ଜଳର ଉପଯୋଗ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ଏବଂ ନିରାହାର ରହୁଥିବା ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପାଆନ୍ତି। ଯେମାନେ ନିରାବରଣ ଭୂମିରେ ଶୋଇଥାନ୍ତି ସେମାନେ ଘର ଓ ଶୟ୍ୟା ପାଆନ୍ତି; ଏବଂ ଯେମାନେ ଚୀର-ବଲ୍କଳ ପିନ୍ଧନ୍ତି ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ପାଆନ୍ତି।
Verse 16
शय्यासनानि यानानि योगयुक्ते तपोधने । अन्निप्रवेशे नियतं ब्रह्मलोके महीयते
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଯୋଗରେ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ତପୋଧନ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଶୟ୍ୟା, ଆସନ ଓ ଯାନ ମିଳେ। ଏବଂ ଯେ ନିୟମପୂର୍ବକ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ (ବ୍ରତରୂପେ), ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକରେ ତାହାର ମହିମା ହୁଏ।
Verse 17
रसानां प्रतिसंहारात् सौभाग्यमिह विन्दति । आमिषप्रतिसंहारात् प्रजा ह्यायुष्मती भवेत्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ରସାସକ୍ତି ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ ମଣିଷ ଏହି ଲୋକରେ ସୌଭାଗ୍ୟ ପାଏ। ମାଂସଭକ୍ଷଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସନ୍ତାନ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ।
Verse 18
उदवासं वसेद् यस्तु स नराधिपतिर्भवेत् सत्यवादी नरश्रेष्ठ दैवतैः सह मोदते,“जो जलमें निवास करता है वह राजा होता है। नरश्रेष्ठ) सत्यवादी मनुष्य स्वर्गमें देवताओंके साथ आनन्द भोगता है
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଯେ ଜଳବାସ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେ ରାଜପଦ ପାଏ। ଏବଂ ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସତ୍ୟବାଦୀ ମଣିଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ।
Verse 19
कीर्तिर्भवति दानेन तथा5<5रोग्यमहिंसया । द्विजशुश्रूषया राज्यं द्विजत्वं चापि पुष्कलम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଦାନରେ କୀର୍ତ୍ତି ହୁଏ, ଅହିଂସାରେ ଆରୋଗ୍ୟ ମିଳେ। ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ) ସେବାରେ ରାଜ୍ୟଲାଭ ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରଚୁର ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ (ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୁଣ୍ୟ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା) ମଧ୍ୟ ମିଳେ।
Verse 20
“दानसे यश, अहिंसासे आरोग्य तथा ब्राह्मणोंकी सेवासे राज्य एवं अतिशय ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति होती है ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଦାନରେ ଯଶ, ଅହିଂସାରେ ଆରୋଗ୍ୟ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସେବାରେ ରାଜ୍ୟ ଓ ଅତିଶୟ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ପାନୀୟ ଜଳ ଦାନ କଲେ ଅକ୍ଷୟ କୀର୍ତ୍ତି ମିଳେ, ଏବଂ ଅନ୍ନଦାନ କଲେ କାମ-ଭୋଗ ବିଷୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ମିଳେ।
Verse 21
सान्त्वद: सर्वभूतानां सर्वशोकैर्विमुच्यते । देवशुश्रूषया राज्यं दिव्यं रूपं नियच्छति
ଯେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଶୋକରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସେବାରେ ରାଜ୍ୟ ଓ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 22
दीपालोक प्रदानेन चक्षुष्मान् भवते नर: । प्रेक्षणीयप्रदानेन स्मृतिं मेधां च विन्दति
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମନ୍ଦିରରେ ଦୀପର ଆଲୋକ ଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟର ଦୃଷ୍ଟି ସୁସ୍ଥ ହୁଏ। ଏବଂ ଦର୍ଶନୀୟ, ମନୋହର ବସ୍ତୁ ଦାନ କଲେ ସ୍ମୃତି ଓ ମେଧା ଲାଭ ହୁଏ।
Verse 23
गन्धमाल्यप्रदानेन कीर्तिर्भवति पुष्कला । केशश्मश्रु धारयतामग्रया भवति संतति:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସୁଗନ୍ଧ ଓ ପୁଷ୍ପମାଳା ଦାନ କଲେ ପ୍ରଚୁର କୀର୍ତ୍ତି ମିଳେ। ଏବଂ ଯେମାନେ କେଶ ଓ ଦାଢ଼ି-ଗୋଫ ଧାରଣ କରି ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ତାନ ଲାଭ ହୁଏ।
Verse 24
उपवासं च दीक्षां च अभिषेकं च पार्थिव । कृत्वा द्वादशवर्षाणि वीरस्थानाद् विशिष्यते
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥିବ! ଯେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଉପବାସ, ଦୀକ୍ଷା ଓ ଅଭିଷେକ (ନିୟମିତ ସ୍ନାନାଦି) କରେ, ସେ ବୀରସ୍ଥାନଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି ପାଏ।
Verse 25
दासीदासमलड्कारान् क्षेत्राणि च गृहाणि च । ब्रह्मदेयां सुतां दत्त्वा प्राप्नोति मनुजर्षभ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ମନୁଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେ ଯୋଗ୍ୟ ବରକୁ ବ୍ରହ୍ମଦେୟ (ବ୍ରାହ୍ମ ବିବାହ) ବିଧିରେ କନ୍ୟାଦାନ କରେ, ସେ ଦାସ-ଦାସୀ, ଅଳଙ୍କାର, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଗୃହ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 26
क्रतुभिश्नोपवासैश्व त्रिदिवं याति भारत । लभते च शिवं ज्ञानं फलपुष्पप्रदो नर:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଯଜ୍ଞ ଓ ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଏ; ଏବଂ ଯେ ଫଳ-ଫୁଲ ଦାନ କରେ, ସେ କଲ୍ୟାଣମୟ—ମୋକ୍ଷପଥଗାମୀ—ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରେ।
Verse 27
सुवर्णशंगैस्तु विराजितानां गवां सहस्नस्यथ नर: प्रदानात् । प्राप्नोति पुण्यं दिवि देवलोक- मित्येवमाहुर्दिवि देवसंघा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଶୋଭିତ ଶୃଙ୍ଗ ଥିବା ଏକ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ପାଇ ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚେ—ଏହିପରି ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଦେବସଂଘମାନେ କହନ୍ତି।
Verse 28
प्रयच्छते य: कपिलां सवत्सां कांस्योपदोहां कनकाग्रशृंगीम् । तैस्तैर्गुणै: कामदुहास्य भूत्वा नरं प्रदातारमुपैति सा गौ:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯେ ଲୋକ ବଛଡ଼ା ସହିତ କପିଳା ଗାଈକୁ ଦାନ କରେ, ସହେ କାଂସ୍ୟର ଦୋହନପାତ୍ର ଦିଏ, ଏବଂ ଯାହାର ଶୃଙ୍ଗର ଅଗ୍ରଭାଗ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ମଢ଼ା—ସେଇ ଗାଈ ସେହି ଗୁଣସହିତ କାମଧେନୁ ହୋଇ ଦାତାଙ୍କୁ ଫଳରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
Verse 29
यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वा- स्तावत् काल प्राप्प स गोप्रदानात् पुत्रांश्व पौत्रांश्ष कुलं च सर्व- मासप्तमं तारयते परत्र
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଗାଈର ଦେହରେ ଯେତେ ରୋମ ଅଛି, ଗୋଦାନର ଫଳରେ ମନୁଷ୍ୟ ସେତେ ବର୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସୁଖ ଭୋଗ କରେ। ତାହା ଛଡ଼ା, ସେଇ ଦାନ ପରଲୋକରେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ଓ ସମଗ୍ର କୁଳକୁ ସପ୍ତମ ପୁରୁଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାରିଦିଏ।
Verse 30
सदक्षिणां काञउ्चनचारुशंगीं कांस्योपदोहां द्रविणोत्तरीयाम् । धेनुं तिलानां ददतो द्विजाय लोका वसूनां सुलभा भवन्ति
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯେ ଲୋକ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ‘ତିଳଧେନୁ’ ଦାନ କରେ—ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣର ସୁନ୍ଦର ଶୃଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ, କାଂସ୍ୟ ଦୋହନପାତ୍ର ସହ, ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ଉତ୍ତରୀୟ ଦେଇ—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବସୁମାନଙ୍କ ଲୋକ ସୁଲଭ ହୁଏ।
Verse 31
स्वकर्मभिर्मानवं संनिरुद्धं तीव्रान्धकारे नरके पतन्तम् । महार्णवे नौरिव वायुयुक्ता दानं गवां तारयते परत्र
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ନିଜ କର୍ମରେ ବନ୍ଧା ପଡ଼ି, ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧକାରମୟ ନରକକୁ ପତିତ ହେଉଥିବା ମନୁଷ୍ୟକୁ ପରଲୋକରେ ଗୋଦାନ ପାର କରାଏ; ଯେପରି ମହାସାଗରରେ ନୌକା ବାୟୁର ସହାୟତାରେ ଅପର ତଟକୁ ପହଞ୍ଚାଏ।
Verse 32
यो ब्रह्मदेयां तु ददाति कन्यां भूमिप्रदानं च करोति विदप्रे । ददाति चान्न॑ विधिवच्च यश्न स लोकमाप्रोति पुरंदरस्य
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମବିଧିରେ କନ୍ୟାଦାନ କରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୂମିଦାନ ଦିଏ ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅନ୍ନଦାନ କରେ—ସେ ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 33
नैवेशिकं सर्वगुणोपपन्नं ददाति वै यस्तु नरो द्विजाय । स्वाध्यायचारित्र्यगुणान्विताय तस्यापि लोका: कुरुषूत्तरेषु
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ସଦାଚାରଗୁଣଯୁକ୍ତ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସର୍ବଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ନିବାସଗୃହ ଦାନ କରେ—ତାହାର ପାଇଁ ଉତ୍ତର କୁରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଲୋକ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 34
“जो मनुष्य स्वाध्यायशील और सदाचारी ब्राह्मणको सर्वगुणसम्पन्न गृह और शय्या आदि गृहस्थीके सामान देता है, उसे उत्तर कुरुदेशमें निवास प्राप्त होता है ।।
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟଶୀଳ ଓ ସଦାଚାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସର୍ବଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଗୃହ, ଶୟ୍ୟା ଆଦି ଗୃହସ୍ଥୀର ସାମଗ୍ରୀ ଦାନ କରେ—ସେ ଉତ୍ତର କୁରୁଦେଶରେ ନିବାସ ପାଏ। ଭାର ବହନକ୍ଷମ ବଳଦ ଓ ଗାଈ ଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ବସୁମାନଙ୍କ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଭୂଷଣ ଦାନ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତିକର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଶୁଦ୍ଧ ପରିଶୋଧିତ ସୁନା ଦାନ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ଦିଏ।
Verse 35
छत्रप्रदानेन गृहं वरिष्ठ यान॑ तथोपानहसम्प्रदाने । वस्त्रप्रदानेन फल॑ सुरूप॑ं गन्धप्रदानात् सुरभिर्नर: स्थात्
ଛତା ଦାନ କଲେ ଉତ୍ତମ ଗୃହ, ଜୁତା ଦାନ କଲେ ଯାନ, ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କଲେ ସୁନ୍ଦର ରୂପ, ଏବଂ ଗନ୍ଧ ଦାନ କଲେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦେହ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 36
पुष्पोपगं वाथ फलोपगं वा यः पादपं स्पर्शयते द्विजाय । सश्रीकमृद्ध॑ बहुरत्नपूर्ण लभत्ययत्नोपगतं गृहं वै
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଫୁଲ କିମ୍ବା ଫଳରେ ଭରିଥିବା ଗଛ ଦାନ କରେ—ସେ ଅନାୟାସେ ଧନସମ୍ପନ୍ନ, ସମୃଦ୍ଧ ଏବଂ ବହୁ ରତ୍ନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୃହ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 37
भक्ष्यानज्नपानीयरसप्रदाता सर्वान् समाप्रोति रसान् प्रकामम् । प्रतिश्रयाच्छादनसम्प्रदाता प्राप्नोति तान्येव न संशयो5त्र
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଯେ ପୁରୁଷ ଭକ୍ଷ୍ୟ ଅନ୍ନ, ପାନୀୟ ଜଳ ଓ ମଧୁର ରସ ଦାନ କରେ, ସେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଭୋଗରସ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏବଂ ଯେ ରହିବା ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ଓ ଢାକିବା ପାଇଁ ବସ୍ତ୍ର ଦିଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ସେହି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ନିଶ୍ଚୟ ପାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 38
स्रग्धूपगन्धाननुलेपनानि स््नानानि माल्यानि च मानवो यः । दद्याद् द्विजेभ्य: स भवेदरोग- स्तथाभिरूपक्ष नरेन्द्र लोके
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପମାଳା, ଧୂପ, ସୁଗନ୍ଧଦ୍ରବ୍ୟ, ଅନୁଲେପନ, ସ୍ନାନସାମଗ୍ରୀ ଓ ପୁଷ୍ପାଳଙ୍କାର ଦାନ କରେ, ସେ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଲୋକରେ ନିରୋଗ ଓ ସୁନ୍ଦର ରୂପବାନ୍ ହୁଏ।
Verse 39
“नरेन्द्र! जो मनुष्य ब्राह्मणोंको फ़ूलोंकी माला, धूप, चन्दन, उबटन, नहानेके लिये जल और पुष्प दान करता है, वह संसारमें नीरोग और सुन्दर रूपवाला होता है ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ନରେନ୍ଦ୍ର! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପମାଳା, ଧୂପ, ଚନ୍ଦନ, ସୁଗନ୍ଧ ଉବଟଣ, ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଜଳ ଓ ପୁଷ୍ପ ଦାନ କରେ, ସେ ଏହି ଲୋକରେ ନିରୋଗ ଓ ସୁନ୍ଦର ରୂପବାନ୍ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବଂ ହେ ରାଜନ, ଯେ ପୁରୁଷ ଦ୍ୱିଜକୁ ବୀଜ-ଧାନ୍ୟରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ ଏବଂ ଶୟ୍ୟାସହିତ ଗୃହ ଦାନ କରେ, ସେ ପୁଣ୍ୟରେ ରମଣୀୟ ଓ ବହୁ ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ତମ ନିବାସ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 40
“राजन! जो पुरुष ब्राह्मणको अन्न और शय्यासे सम्पन्न गृह दान करता है, उसे अत्यन्त पवित्र, मनोहर और नाना प्रकारके रत्नोंसे भरा हुआ उत्तम घर प्राप्त होता है ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ! ଯେ ପୁରୁଷ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଅନ୍ନ ଓ ଶୟ୍ୟାସମ୍ପନ୍ନ ଗୃହ ଦାନ କରେ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର, ମନୋହର ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାର ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ତମ ଗୃହ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏବଂ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ସୁଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ, ବିଚିତ୍ର ଆସ୍ତରଣ ଓ ଉପଧାନ ସହିତ ଶୟ୍ୟା ଦାନ କରେ, ସେ ଅୟାସରେ ସୁକୁଳଜାତ, ସୁନ୍ଦର କେଶରାଶିଯୁକ୍ତ, ରୂପବତୀ ଓ ମନୋହରା ଭାର୍ଯ୍ୟା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 41
पितामहस्यानवरो वीरशायी भवेन्नर: । नाधथिकं विद्यते यस्मादित्याहु: परमर्षय:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଯେ ପୁରୁଷ ସଙ୍ଗ୍ରାମଭୂମିରେ ବୀରଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରେ (ଅର୍ଥାତ୍ ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀରଗତି ପାଏ), ସେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ ହୁଏ। କାରଣ ତାଙ୍କଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କିଛି ନାହିଁ—ଏହିପରି ପରମର୍ଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
Verse 42
वैशम्पायन उवाच तस्य तद् वचन श्रुत्वा प्रीतात्मा कुरुनन्दनः । नाश्रमेडरोचयद् वासं वीरमार्गाभिकाडुक्षया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ! ପିତାମହଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି କୁରୁନନ୍ଦନ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ହୃଦୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା। ଏବଂ ବୀରମାର୍ଗ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ଜାଗିଉଠିବାରୁ ସେ ଆଶ୍ରମବାସକୁ ଆର ରୁଚିକର ମନେ କଲେ ନାହିଁ।
Verse 43
ततो युधिष्ठिर: प्राह पाण्डवान् पुरुषर्षभ । पितामहस्य यद् वाक्यं तद् वो रोचत्विति प्रभु:
ତାପରେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପିତାମହଙ୍କ ଯେ ବଚନ, ସେହିଟି ତୁମମାନଙ୍କୁ ରୁଚୁ; ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କର।”
Verse 44
पुरुषप्रवर! तब शक्तिशाली राजा युधिष्ठिरने पाण्डवोंसे कहा--“वीरमार्गके विषयमें पितामहका जो कथन है, उसीमें तुम सब लोगोंकी रुचि होनी चाहिये' ।।
ତାପରେ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ଓ ଯଶସ୍ବିନୀ ଦ୍ରୌପଦୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସେହି ବଚନକୁ “ବାଢ଼ମ୍” (ଅତି ଭଲ) ବୋଲି କହି ଆଦରସହ ଅନୁମୋଦନ କଲେ।
Verse 56
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्यवन और कुशिकका संवादविषयक छतप्पनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଚ୍ୟବନ ଓ କୁଶିକଙ୍କ ସଂବାଦବିଷୟକ ଛପ୍ପନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
How a ruler should evaluate and practice dāna and yajña for lasting merit—specifically, which action is spiritually weightier and what conditions (intent, recipient, circumstance) make giving purifying rather than compromised.
Sustain daily, faith-grounded patronage of disciplined and learned recipients; materially support ritual and social dependents; and treat protection of livelihoods as a primary royal duty that directly shapes the ruler’s moral outcome.
Yes: it frames a doctrine of karmic participation—subjects’ good and bad actions partially accrue to the protecting or neglecting king (expressed as a ‘fourth’ share), making governance itself a moral amplifier.