Adhyaya 59
Adhyāya 59: On Giving to the Asker and Supporting the Non-asking (याचक-अयाचक-दाने धर्मः)
Upa-parva: Dāna-Dharma (Instruction on Giving) — discourse segment within Anuśāsana Parva
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to distinguish the superior recipient when two persons are comparable in conduct, learning, and birth—one requests aid and the other does not. Bhīṣma replies that giving to one who asks is praised because it addresses immediate need, yet he identifies the truly most worthy as the person endowed with dhṛti (self-restraint), contrasted with the distressed and unsteady petitioner. He explains that solicitation is associated with powerlessness and can cause social unease, whereas the act of giving revives both recipient and giver in ethical terms. Bhīṣma then elevates compassion (ānṛśaṃsya) as a paramount dharma: one should invite and support those who are silently suffering and do not ask. He advises the king to recognize learned brāhmaṇas living discreetly—likened to fires covered in ash—whose tapas and knowledge command reverence. The chapter outlines practical patronage: hospitality, dwellings, attendants, gifts (cows, gold, garments), and respectful invitations. It reframes daily giving as an extended “yajña,” culminating in virtues—ahiṃsā, sharing, self-control, renunciation, fortitude, truth—as the effective completion (avabhṛtha) of that ongoing sacrifice.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को भृगुवंशी ब्राह्मणों और कुशिकवंशी क्षत्रियों के बीच अद्भुत, भाग्य-प्रेरित सम्बन्ध का कारण सुनाने का संकल्प करते हैं—एक ऐसा सम्बन्ध जो आगे चलकर वंश-धर्म और वर्ण-धर्म की सीमाएँ हिला देगा। → च्यवन/भृगुवंशी परम्परा और कुशिकवंश के बीच यज्ञ-सेवा, अधिकार और प्रतिशोध की छाया उभरती है: भविष्यवाणी होती है कि दैव-युक्त कारण से भेद पड़ेगा, और क्षत्रिय भृगुओं का संहार करेंगे—यहाँ तक कि गर्भस्थ शिशुओं तक पर दैवदण्ड का दबाव होगा। → और्व मुनि द्वारा प्रतिशोधाग्नि/विनाश-शक्ति को रोककर उसे समुद्र के वडवामुख में प्रविष्ट कराना—वंश-विनाश की ज्वाला को विश्व-विनाश बनने से पहले ही धर्म-नियंत्रण में बाँध देना। → भीष्म कुशिकों और भृगुओं के सम्बन्ध-कारण को समग्र रूप से बाँधते हैं: ऋचीक मुनि का गाधि की पुत्री/पौत्री से सम्बन्ध, क्षत्रधर्म-युक्त ब्राह्मण पुत्र की उत्पत्ति, और आगे की पीढ़ियों में ब्राह्मणत्व/सम्बन्ध का स्थापन—जिससे दोनों वंशों का ऐतिहासिक-सांस्कृतिक गठजोड़ स्पष्ट होता है। → यह सम्बन्ध आगे चलकर वंश-परिवर्तन, तेजस्वी संतति और धर्म-संकटों को जन्म देगा—और श्रोता के मन में प्रश्न छोड़ता है कि ‘वंश’ और ‘धर्म’ का अंतिम निर्णायक कौन: जन्म, कर्म, या दैव?
Shlokas
Verse 1
ऑपनआ प्रात बछ। अं क्ााज षट्पज्चाशत्तमो< ध्याय: च्यवन ऋषिका भृगुवंशी और कुशिकवंशियोंके सम्बन्धका कारण बताकर तीर्थयात्राके लिये प्रस्थान व्यववन उवाच अवश्यं कथनीयं मे तवैतन्नरपुंगव । यदर्थ त्वाहमुच्छेत्तुं सम्प्राप्तो मनुजाधिप
ବ୍ୟବାନ କହିଲେ—ହେ ନରପୁଙ୍ଗବ, ହେ ମନୁଜାଧିପ, ମୋତେ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ଏହା କହିବା ଉଚିତ: ଯେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି—ତୁମକୁ ମୂଳସହିତ ଉଚ୍ଛେଦ କରିବାକୁ—ସେ କଥା ତୁମ ପାଖରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯିବା ଦରକାର।
Verse 2
भृगूणां क्षत्रिया याज्या नित्यमेतज्जनाधिप । ते च भेदं गमिष्यन्ति दैवयुक्तेन हेतुना
ହେ ଜନାଧିପ! କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ସଦା ଭୃଗୁବଂଶୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯାଜ୍ୟ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ନିୟମ। କିନ୍ତୁ ଦୈବସଂଯୁକ୍ତ କାରଣରୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପରେ ଭେଦ ଓ ବିଭାଜନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ।
Verse 3
क्षत्रियाश्व भूगून् सर्वान् वधिष्यन्ति नराधिप । आ गर्भादनुकृन्तन्तो दैवदण्डनिपीडिता:
ହେ ନରାଧିପ! କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ସମସ୍ତ ଭୃଗୁବଂଶୀଙ୍କୁ ବଧ କରିବେ। ଦୈବଦଣ୍ଡର ପୀଡାରେ ସେମାନେ ଗର୍ଭରୁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦୟରେ କାଟି ପକାଇବେ।
Verse 4
जनेश्वर! क्षत्रियलोग सदासे ही भृगुवंशी ब्राह्मणोंके यजमान हैं; किंतु प्रारब्धवश आगे चलकर उनमें फूट हो जायगी। इसलिये वे दैवकी प्रेरणासे समस्त भृगुवंशियोंका संहार कर डालेंगे। नरेश्वर! वे दैवदण्डसे पीड़ित हो गर्भके बच्चेतकको काट डालेंगे ।।
ଜନେଶ୍ୱର! କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ପୁରାତନକାଳରୁ ଭୃଗୁବଂଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଯଜମାନ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରାରବ୍ଧବଶେ କାଳକ୍ରମେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫୁଟ ପଡିବ। ତେଣୁ ଦୈବପ୍ରେରଣାରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଭୃଗୁବଂଶୀଙ୍କୁ ସଂହାର କରିଦେବେ। ନରେଶ୍ୱର! ଦୈବଦଣ୍ଡରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କାଟି ପକାଇବେ। ତାପରେ ଆମ କୁଳରେ ‘ଊର୍ବ’ ନାମକ ଏକ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଶିଶୁ ଜନ୍ମିବ, ଯେ (ଭାର୍ଗବ) ଗୋତ୍ରକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିବ; ତାହାର ତେଜ ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଅଦମ୍ୟ ହେବ।
Verse 5
स त्रैलोक्यविनाशाय कोपारग्नि जनयिष्यति । महीं सपर्वतवनां यः करिष्यति भस्मसात्
ସେ ତ୍ରିଲୋକବିନାଶ ପାଇଁ କ୍ରୋଧଜନିତ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବ। ସେଇ ଅଗ୍ନି ପର୍ବତ ଓ ବନ ସହିତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଭସ୍ମସାତ କରିଦେବ।
Verse 6
कंचित् काल तु वलह्लि च स एव शमयिष्यति । समुद्रे वडवावक्त्रे प्रक्षिप्प मुनिसत्तम:,कुछ कालके बाद मुनिश्रेष्ठ और्व ही उस अग्निको समुद्रमें स्थित हुई बड़वानलमें डालकर बुझा देंगे
କିଛି କାଳ ପରେ ସେଇ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଜେ ତାହାକୁ ସମୁଦ୍ରରେ ଥିବା ବଡ଼ବାନଳରେ ନିକ୍ଷେପ କରି ଶାନ୍ତ କରିଦେବେ।
Verse 7
पुत्रं तस्थ महाराज ऋचीकं भृगुनन्दनम् । साक्षात् कृत्स्नो धरनुर्वेद: समुपस्थास्यतेडनघ
ମହାରାଜ! ଭୃଗୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ଋଚୀକ ନାମକ ପୁତ୍ର ତୁମର ହେବ। ହେ ନିଷ୍ପାପ ନୃପ! ସମଗ୍ର ଧନୁର୍ବେଦ ସାକ୍ଷାତ୍ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ହୋଇ ତାହାର ସେବାରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବ।
Verse 8
क्षत्रियाणामभावाय दैवयुक्तेन हेतुना । सतुतंप्रतिगृहौव पुत्रे संक्रामयिष्यति
କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ, ଦୈବଯୁକ୍ତ କାରଣବଶତଃ, ସେ ଧନୁର୍ବେଦକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସଂକ୍ରମଣ କରାଇବ। ତପସ୍ୟାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃକରଣବାନ ସେ ମହାଭାଗ ନିଜ ପୁତ୍ର ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କୁ ସେଇ ଧନୁର୍ବେଦ ଶିଖାଇବ; ଏବଂ ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜମଦଗ୍ନି ସେ ଜ୍ଞାନକୁ ଧାରଣ କରିବେ।
Verse 9
जमदग्नौ महाभागे तपसा भावितात्मनि । स चापि भृगुशार्दूलस्तं वेदं धारयिष्यति
ତପସ୍ୟାରେ ଭାବିତ ଆତ୍ମାବାନ ମହାଭାଗ ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କୁ ସେଇ ବିଦ୍ୟା ଅର୍ପିତ ହେବ; ଏବଂ ଭୃଗୁବଂଶର ବ୍ୟାଘ୍ରସମ ଜମଦଗ୍ନି ସେ ବେଦକୁ ଧାରଣ କରି ରକ୍ଷା କରିବେ।
Verse 10
कुलात् तु तव धर्मात्मन् कन्यां सोडथिगमिष्यति । उद्धावनार्थ भवतो वंशस्य नृपसत्तम,धर्मात्मन्! नृपश्रेष्ठी वे ऋचीक तुम्हारे कुलकी उन्नतिके लिये तुम्हारे वंशकी कन्याका पाणिग्रहण करेंगे
ଧର୍ମାତ୍ମନ୍, ନୃପସତ୍ତମ! ତୁମ କୁଳରୁ ସେ ଏକ କନ୍ୟାକୁ ବିବାହରେ ପାଇବ—ଏହା ତୁମ ବଂଶର ଉନ୍ନତି ଓ ଅଭ୍ୟୁଦୟ ପାଇଁ ହେବ।
Verse 11
गाधे्दुहितरं प्राप्य पौत्रीं तव महातपा: । ब्राह्माणं क्षत्रधर्माणं पुत्रमुत्पादयिष्यति
ତୁମ ପୌତ୍ରୀ ଏବଂ ଗାଧିଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ପାଇ, ମହାତପସ୍ବୀ (ଋଚୀକ) ଏମିତି ଏକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେବେ—ଯିଏ ଜନ୍ମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ-ସ୍ୱଭାବରେ କ୍ଷତ୍ରିୟସମ ହେବ।
Verse 12
क्षत्रियं विप्रकर्माणं बृहस्पतिमिवौजसा । विश्वामित्रं तव कुले गाधे: पुत्र सुधार्मिकम्
ତୁମ ବଂଶରେ ଗାଧିଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ—ଆଚରଣରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; ଜନ୍ମରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, କିନ୍ତୁ କର୍ମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏବଂ ତେଜରେ ବୃହସ୍ପତି ସମ।
Verse 13
स्त्रियां तु कारणं तत्र परिवर्ते भविष्यत:
କିନ୍ତୁ ସେହି ପରିବର୍ତ୍ତନରେ କାରଣ ହେବେ ସ୍ତ୍ରୀ—ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମୋଡ଼ ଆସିବ।
Verse 14
पितामहनियोगाद् वै नान्यथैतद् भविष्यति । ब्रह्माजीकी प्रेरणासे गाधिकी पत्नी और पुत्री--ये स्त्रियाँ इस महान् परिवर्तनमें कारण बनेंगी, यह अवश्यम्भावी है। इसे कोई पलट नहीं सकता ।।
ପିତାମହଙ୍କ ନିୟୋଗରୁ ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଗାଧିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ କନ୍ୟା—ଏହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏହି ମହା ପରିବର୍ତ୍ତନର ଉପକରଣ ହେବେ; ଏହା ଅନିବାର୍ୟ, କେହି ଏହାକୁ ପଲଟାଇ ପାରିବେ ନାହିଁ। ତୃତୀୟ ପୁରୁଷରେ ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।
Verse 15
भीष्म उवाच कुशिकस्तु मुनेर्वाक्यं च्यवनस्य महात्मन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ତେବେ କୁଶିକ ସେହି ମହାତ୍ମା ମୁନି ଚ୍ୟବନଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 16
श्रुत्वा हृष्टो> भवद् राजा वाक्यं चेदमुवाच ह । एवमस्त्विति धर्मात्मा तदा भरतसत्तम
ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ହର୍ଷିତ ହେଲେ ଏବଂ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ: “ଏବମସ୍ତୁ।” ସେତେବେଳେ ସେହି ଧର୍ମାତ୍ମା, ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏମିତି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 17
भीष्मजी कहते हैं--भरतश्रेष्ठ! महात्मा च्यवन मुनिका यह वचन सुनकर धर्मात्मा राजा कुशिक बड़े प्रसन्न हुए और बोले, 'भगवन्! ऐसा ही हो” ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ଧର୍ମାତ୍ମା କୁଶିକ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ—“ଭଗବନ୍, ଏମିତି ହେଉ।” ତାପରେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଚ୍ୟବନ ପୁନର୍ବାର ନରାଧିପଙ୍କୁ ବର ମାଗିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କଲେ; ତେବେ ସେ ଭୂପାଳ ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 18
बाढमेवं करिष्यामि काम त्वत्तो महामुने । ब्रह्मभूतं कुलं मे5स्तु धर्मे चास्य मनो भवेत्
ରାଜା କହିଲେ—“ଭଲ, ମୁଁ ଏମିତିହି କରିବି। କିନ୍ତୁ, ହେ ମହାମୁନି, ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଗୋଟିଏ ବର ଚାହୁଁଛି—ମୋର କୁଳ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ୱଭାବୀ ହେଉ, ଏବଂ ତାହାର ମନ ସଦା ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ରହୁ।”
Verse 19
एवमुक्तस्तथेत्येवं प्रत्युकत्वा च्यवनो मुनि: । अभ्यनुज्ञाय नृपतिं तीर्थयात्रां ययौ तदा,कुशिकके ऐसा कहनेपर च्यवन मुनि बोले “तथास्तु”। फिर वे राजासे विदा ले वहाँसे तत्काल तीर्थयात्राके लिये चले गये
କୁଶିକ ଏପରି କହିବାରେ ଚ୍ୟବନ ମୁନି କହିଲେ—“ତଥାସ୍ତୁ।” ପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଅନୁମତି ନେଇ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 20
एतत् ते कथितं सर्वमशेषेण मया नृप । भृगूणां कुशिकानां च अभिसम्बन्धकारणम्,नरेश्वर! इस प्रकार मैंने तुमसे भूगुवंशी और कुशिकवंशियोंके परस्पर सम्बन्धका सब कारण पूर्णरूपसे बताया है
ହେ ନରେଶ୍ୱର! ଭୃଗୁବଂଶ ଓ କୁଶିକବଂଶର ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧର କାରଣ ସମସ୍ତକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି ଛାଡ଼ିନାହିଁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଦେଲି।
Verse 21
यथोक्तमृषिणा चापि तदा तदभवन्नूप । जन्म रामस्य च मुनेर्विश्वामित्रस्य चैव हि
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ସେତେବେଳେ ଋଷି ଚ୍ୟବନ ଯେପରି କହିଥିଲେ, ପରେ ସେହିପରି ହେଲା—ଭୃଗୁବଂଶରେ ରାମ (ପରଶୁରାମ) ଓ କୁଶିକବଂଶରେ ମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା।
Verse 55
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्यवन और कुशिकका संवादविषयक पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଚ୍ୟବନ ଓ କୁଶିକଙ୍କ ସଂବାଦବିଷୟକ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 56
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि च्यवनकुशिकसंवादे षट्पज्चाशत्तमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତେ ଅନୁଶାସନପର୍ବଣି ଦାନଧର୍ମପର୍ବଣି ଚ୍ୟବନକୁଶିକସଂବାଦେ ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ୟାୟଃ।
Verse 126
तपसा महता युक्त प्रदास्यति महाद्युते । महान् तेजस्वी नरेश! वे ऋचीक मुनि तुम्हारे कुलमें राजा गाधिको एक महान् तपस्वी और परम धार्मिक पुत्र प्रदान करेंगे
ମହାଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ନରେଶ! ମହାତପସ୍ୟାରେ ଯୁକ୍ତ ଋଚୀକ ମୁନି ତୁମ କୁଳରେ ଗାଧି ନାମକ ରାଜାଙ୍କୁ ଏକ ମହାତପସ୍ବୀ ଓ ପରମଧାର୍ମିକ ପୁତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରିବେ; ତାହାର ନାମ ହେବ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର। ସେ ବୃହସ୍ପତି ସମ ତେଜସ୍ବୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତ କର୍ମ କରୁଥିବା ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେବ।
Verse 146
भविता त्वं च सम्बन्धी भूगूणां भावितात्मनाम् | तुमसे तीसरी पीढ़ीमें तुम्हें ब्राह्मणत्व प्राप्त हो जायगा और तुम शुद्ध अन्तः:करणवाले भगुवंशियोंके सम्बन्धी होओगे
ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃକରଣବାନ୍ ଭୃଗୁବଂଶୀମାନଙ୍କ ସହ ତୁମର ସମ୍ବନ୍ଧ ସ୍ଥାପିତ ହେବ। ଏବଂ ତୃତୀୟ ପିଢ଼ିରେ ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।
Frequently Asked Questions
How to rank charitable giving when two recipients are equally qualified, but one asks for aid and the other remains silent—balancing urgency of need against the virtue of self-restraint.
Give with compassion and foresight: relieve the petitioner’s distress, but actively seek out restrained, discreetly suffering recipients and support them respectfully without requiring solicitation.
Yes in functional form: Bhīṣma frames sustained giving with śraddhā as a superior, ongoing “vitata yajña,” whose completion is expressed through virtues (ahiṃsā, sharing, self-control, renunciation, fortitude, truth), implying enduring ethical fruit rather than a single ritual payoff.