Adhyaya 53
Cavana’s Tests of Kuśika and the Queen (अध्याय ५३: च्यवन–कुशिक-परिक्षा)
Upa-parva: Dāna-Dharma and Vrata-Narratives (Cavana–Kuśika Episode)
Yudhiṣṭhira asks what Kuśika did after the sage vanished. Bhīṣma narrates that the king, ashamed and mentally shaken, returns home and finds Cavana resting there. The king and queen, astonished, attend the sage respectfully; Cavana requests oil massage and bathing arrangements, and they comply with costly, refined supplies. Cavana then dismisses these preparations and disappears again without eliciting anger or envy from the couple. Later, Cavana reappears, accepts offerings, and instructs Kuśika to prepare a fully equipped war-chariot; the king and queen are yoked to it and compelled to pull it slowly, while the king orders his attendants to give away wealth and valuables to passersby and Brahmins as requested. Despite wounds, hunger, and prolonged strain, the couple maintains composure. Observers remark on the ascetic’s power and the couple’s endurance. Satisfied, Cavana releases them, heals them by touch, grants a boon, and promises auspicious outcomes; the king returns home rejuvenated and radiant, while the sage establishes an extraordinary, jewel-like hermitage by his will.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के प्रश्न के उत्तर में भीष्म गौओं की महिमा के प्रसंग से एक प्राचीन वृत्तान्त छेड़ते हैं—नहुष और महर्षि च्यवन का संवाद, जिसमें करुणा और धर्म का असाधारण संगम होने वाला है। → महर्षि च्यवन, महान् व्रतधारी और सर्वभूतहितैषी, जलचरों तक को आश्रय देने वाले चन्द्रमा-सम शीतल स्वभाव से नदी-तट पर रहते हैं। उधर निषाद मछलियों के लिए विस्तृत, नव-सूत्रकृत जाल जल में डालते हैं; जलचर परस्पर संहृष्ट होकर उसमें फँसते जाते हैं। → जाल खींचे जाने पर मछलियाँ स्थल-संस्पर्श से त्रस्त होकर व्याकुल होने लगती हैं; उसी जाल के साथ महर्षि च्यवन भी नदी से बाहर आ जाते हैं। मुनि का निर्णायक वचन गूँजता है—वे जल में बसे इन मत्स्यों का साथ छोड़ने को तैयार नहीं: ‘मैं इन मछलियों के साथ ही प्राण-त्याग या प्राण-रक्षा करूँगा; इनके बिना नहीं रहूँगा।’ → मुनि के इस अद्भुत संकल्प से निषाद भय-कम्पित हो उठते हैं, विवर्ण मुख से जाकर राजा नहुष को समस्त घटना निवेदित करते हैं—अब राजधर्म की परीक्षा निकट है। → नहुष तक समाचार पहुँच चुका है; क्या वह मुनि और जलचरों के प्रति करुणा-धर्म निभाएगा, या राज्य-हित/आजीविका के तर्क से निषादों का पक्ष लेगा?
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान पज्चाशत्तमो<्ध्याय: गौओंकी महिमाके प्रसंगमें च्यवन मुनिके उपाख्यानका आरम्भ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପିତାମହ! କେବଳ ଦର୍ଶନରେ କିପରି ସ୍ନେହ ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ସହବାସରେ କିପରି ସ୍ନେହ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ? ତଥା ଗୋମାତାମାନଙ୍କ ମହାଭାଗ୍ୟ ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କ’ଣ? ଦୟାକରି ଏହା ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
Verse 2
भीष्म उवाच हन्त ते कथयिष्यामि पुरावृत्तं महाद्युते । नहुषस्य च संवादं महर्षेश््यवनस्य च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ନରେଶ! ଶୁଣ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ପୁରାତନ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିବି—ରାଜା ନହୁଷ ଓ ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କ ସଂବାଦ। ଏହି ପୁରାବୃତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମର ଆଲୋକରେ ବିଷୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବ।
Verse 3
पुरा महर्षिक्ष्यवनो भार्गवों भरतर्षभ । उदवासकृतारम्भो बभूव स महाव्रत:,भरतश्रेष्ठ! पूर्वकालकी बात है, भृगुके पुत्र महर्षि च्यवनने महान् व्रतका आश्रय ले जलके भीतर रहना आरम्भ किया
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପୁରାତନ କାଳରେ ଭୃଗୁବଂଶୀ ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନ ମହାବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି ଜଳମଧ୍ୟରେ ବାସ କରିବା ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 4
निहत्य मान क्रोध॑ च प्रहर्ष शोकमेव च । वर्षाणि द्वादश मुनिर्जलवासे धृतव्रत:,वे अभिमान, क्रोध, हर्ष और शोकका परित्याग करके दृढ़तापूर्वक व्रतका पालन करते हुए बारह वर्षो-तक जलके भीतर रहे
ଅଭିମାନ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରି, ହର୍ଷ ଓ ଶୋକକୁ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ଦୃଢ଼ବ୍ରତୀ ସେ ମୁନି ବାରୋ ବର୍ଷ ଜଳବାସରେ ରହିଲେ।
Verse 5
आदधत् सर्वभूतेषु विश्रम्भं॑ परमं शुभम् | जलेचरेषु सर्वेषु शीतरश्मिरिव प्रभु:
ସେ ସମର୍ଥ ମୁନି ଶୀତକିରଣ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଥିଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବିଶେଷତଃ ସମସ୍ତ ଜଳଚରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପରମ ମଙ୍ଗଳକାରୀ ବିଶ୍ୱାସ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।
Verse 6
स्थाणुभूत: शुचिर्भूत्वा दैवते भ्य: प्रणम्य च । गंगायमुनयोर्मध्ये जलं सम्प्रविवेश ह
ଏକ ସମୟରେ ସେ ଶୁଚି ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନାର ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳରେ ଜଳମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ କାଠ ପରି ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ବସିଲେ।
Verse 7
गंगायमुनयोवेंगं सुभीम॑ं भीमनि:स्वनम् | प्रतिजग्राह शिरसा वातवेगसमं जवे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାର ପ୍ରବାହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା; ଭୀଷଣ ନାଦରେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲା। ପବନବେଗ ସମ ତୀବ୍ର ଓ ଦୁଃସହ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମୁନି ତାହାକୁ ନିଜ ମସ୍ତକରେ ଗ୍ରହଣ କରି ସହିଲେ।
Verse 8
गंगा च यमुना चैव सरितश्न सरांसि च । प्रदक्षिणमृषिं चक्रुर्न चैनं पर्यपीडयन्,परंतु गंगा-यमुना आदि नदियाँ और सरोवर ऋषिकी केवल परिक्रमा करते थे, उन्हें वष्ट नहीं पहुँचाते थे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା ଓ ଅନ୍ୟ ନଦୀ-ସରୋବରମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଚାପି ଦେଉନଥିଲେ, କୌଣସି କ୍ଷତି ମଧ୍ୟ କରୁନଥିଲେ।
Verse 9
अन्तर्जलेषु सुष्वाप काष्ठ भूतो महामुनि: । ततश्रोर्ध्वस्थितो धीमानभवद् भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! वे बुद्धिमान् महामुनि कभी पानीमें काठकी भाँति सो जाते और कभी उसके ऊपर खड़े हो जाते थे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ମହାମୁନି ଜଳଭିତରେ କାଠ ପରି ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ଶୁଅୁଥିଲେ; ପରେ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଧୀମାନ ଜଳଉପରେ ଉଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଉଥିଲେ।
Verse 10
जलौकसां स सत्त्वानां बभूव प्रियदर्शन: । उपाजिघ्रन्त च तदा तस्योष्ठ॑ हृष्टमानसा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଜଳରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ ଲାଗୁଥିଲେ। ତେବେ ସେମାନେ ହର୍ଷିତ ମନେ ନିକଟକୁ ଆସି ତାଙ୍କ ଓଠକୁ ଶୁଘିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 11
वे जलचर जीवोंके बड़े प्रिय हो गये थे। जल-जन्तु प्रसन्नचित्त होकर उनका ओठ सूँघा करते थे ।। तत्र तस्यासत: काल: समतीतो5भवन्महान् । ततः कदाचित् समये कसम्मिंश्वचिन्मत्स्यजीविन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ରହିବା ସମୟରେ ବହୁତ କାଳ ଅତିବାହିତ ହେଲା। ପରେ ଏକ ସମୟରେ ସଂଯୋଗବଶ କିଛି ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ (ମାଛଧରା) ସେଠାକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 12
त॑ं देशं समुपाजग्मुर्जालहस्ता महाद्युते । निषादा बहवस्तत्र मत्स्योद्धरणनिश्चया:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ହେ ମହାତେଜସ୍ବୀ! ହାତରେ ଜାଲ ଧରି ଅନେକ ନିଷାଦ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ; ମାଛକୁ ଧରି ଉଠାଇ ନେବାକୁ ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିଲେ।”
Verse 13
महातेजस्वी नरेश! इस तरह उन्हें पानीमें रहते बहुत दिन बीत गये। तदनन्तर एक समय मछलियोंसे जीविका चलानेवाले बहुत-से मल्लाह मछली पकड़नेका निश्चय करके जाल हाथमें लिये हुए उस स्थानपर आये ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ହେ ମହାରାଜ! ଜଳରେ ରହି ରହି ସେମାନଙ୍କର ବହୁ ଦିନ କଟିଗଲା। ତାପରେ ଏକ ସମୟରେ, ମାଛ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଜୀବିକା ଚାଲାଉଥିବା ଅନେକ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ହାତରେ ଜାଲ ଧରି, ମାଛ ଧରିବାର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ପରିଶ୍ରମୀ, ବଳବାନ, ଶୂର ଏବଂ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାରେ କେବେ ପଛୁଆ ହେଉନଥିଲେ; ଜାଲକର୍ମରେ ଅଚଳ ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇ ସେମାନେ ସେଠାକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।”
Verse 14
जालं॑ ते योजयामासुर्नि:शेषेण जनाधिप । मत्स्योदक॑ समासाद्य तदा भरतसत्तम,भरतवंशशिरोमणि नरेश! उस समय जहाँ मछलियाँ रहती थीं, उतने गहरे जलमें जाकर उन्होंने अपने जालको पूर्णरूपसे फैला दिया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ହେ ଜନାଧିପ! ତା’ପରେ ସେମାନେ ନିଜ ଜାଲକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପସାରିଲେ। ଯେଉଁ ଗଭୀର ଜଳରେ ମାଛ ଥାଏ, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସେମାନେ ତାହାକୁ ପୂରାପୂରି ଫେଲିଦେଲେ।”
Verse 15
ततस्ते बहुभियोंगै: कैवर्ता मत्स्यकाड्क्षिण: । गंगायमुनयोरवारि जालैरभ्यकिरंस्तत:,मछली प्राप्त करनेकी इच्छावाले केवटोंने बहुत-से उपाय करके गंगा-यमुनाके जलको जालोंसे आच्छादित कर दिया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ତା’ପରେ ମାଛ ପାଇବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷୀ ସେଇ କୈବର୍ତ୍ତମାନେ ଅନେକ ଉପାୟ କରି ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନାର ଜଳକୁ ଜାଲରେ ମାନୋ ଆଛାଦିତ କରିଦେଲେ।”
Verse 16
जाल सुविततं तेषां नवसूत्रकृतं तथा । विस्तारायामसम्पन्नं यत् तत्र सलिले$क्षिपन्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ସେମାନେ ଜଳରେ ଏକ ସୁଭଳି ପସାରା ଜାଲ ଫେଲିଲେ—ନୂଆ ସୂତାରେ ତିଆରି, ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଦୀର୍ଘତାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ।”
Verse 17
ततस्ते सुमहच्चैव बलवच्च सुवर्तितम् । अवतीर्य ततः सर्वे जालं चकृषिरे तदा
ତାପରେ ସେମାନେ ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼, ଦୃଢ଼ ଓ ସୁନିଆଁ ଭାବେ ବୁନା ଯନ୍ତ୍ରଜାଲକୁ ନମାଇଲେ। ତାହାପରେ ସମସ୍ତେ ଅବତରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଜାଲ ଟାଣିଲେ।
Verse 18
अभीतरूपा: संहृष्टा अन्योन्यवशवर्तिन: । बबन्धुस्तत्र मत्स्यांश्व तथान्यान् जलचारिण:
ନିଜ ମନୋହର ରୂପରେ ମଗ୍ନ ଓ ହର୍ଷିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ପରସ୍ପରର ବଶରେ ଚାଲିଲେ। ଏବଂ ସେଠାରେ ମାଛମାନଙ୍କୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବାନ୍ଧି ଧରିଲେ।
Verse 19
उनका वह जाल नये सूतका बना हुआ और विशाल था तथा उसकी लंबाई-चौड़ाई भी बहुत थी एवं वह अच्छी तरहसे बनाया हुआ और मजबूत था। उसीको उन्होंने वहाँ जलपर बिछाया था। थोड़ी देर बाद वे सभी मल्लाह निडर होकर पानीमें उतर गये। वे सभी प्रसन्न और एक-दूसरेके अधीन रहनेवाले थे। उन सबने मिलकर जालको खींचना आरम्भ किया। उस जालमें उन्होंने मछलियोंके साथ ही दूसरे जल-जन्तुओंको भी बाँध लिया था ।। १६-- १८ || तथा मत्स्यै: परिवृतं च्यवनं भृगुनन्दनम् । आकर्षयन्महाराज जालेनाथ यदृच्छया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ଜାଲ ଟାଣୁଥିବା ସମୟରେ ଦୈବଯୋଗରେ, ମାଛମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଜାଲ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଟାଣି ଉଠାଇଲେ।
Verse 20
नदीशैवलदिग्धाडुं हरिश्मश्रुजटाधरम् । लग्नै: शड्खनखेैगत्रि क्रोडैश्वित्रिरिवार्पितम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାଙ୍କ ସମଗ୍ର ଶରୀର ନଦୀର ଶୈବାଳ-ଲେପରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ଗୋଫ, ଦାଢ଼ି ଓ ଜଟା ହରିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଏବଂ ଶଙ୍ଖ ଆଦି ଜଳଚରମାନଙ୍କ ନଖର ଖୋଚରାରେ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗରେ ବିଚିତ୍ର ଚିହ୍ନ ହୋଇଥିଲା—ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେନେ ଶୂକରର ଅଦ୍ଭୁତ ରୋମରେ ଅର୍ପିତ।
Verse 21
तं जालेनोद्धृतं दृष्टवा ते तदा वेदपारगम् । सर्वे प्राजजलयो दाशा: शिरोभि: प्रापतन् भुवि,वेदोंके पारंगत उन विद्वान महर्षिको जालके साथ खिंचा देख सभी मल्लाह हाथ जोड़ मस्तक झुका पृथ्वीपर पड़ गये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଜାଲ ସହିତ ଉଦ୍ଧୃତ ହୋଇଥିବା ବେଦପାରଙ୍ଗତ ମହର୍ଷିଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ସମସ୍ତ ଦାଶ (ମାଛଧରା) ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି, ମସ୍ତକ ନମାଇ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
Verse 22
परिखेदपरित्रासाज्जालस्यथाकर्षणेन च । मत्स्या बभूवुर्व्यापन्ना: स्थलसंस्पर्शनेन च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଜାଲରୁ ହୋଇଥିବା ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଭୟରେ, ଜାଲକୁ ଟାଣି ଉଠାଇବାର କଷ୍ଟରେ, ଏବଂ ଶୁଖିଲା ଭୂମିର ସ୍ପର୍ଶରେ ଅନେକ ମାଛ ମରିଗଲେ। ମାଛମାନଙ୍କର ଏହି ସଂହାର ଦେଖି ମୁନି କରୁଣାରେ ଆବିଷ୍ଟ ହେଲେ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ।
Verse 23
स मुनिस्तत् तदा दृष्टवा मत्स्यानां कदनं कृतम् । बभूव कृपयाविष्टो नि:श्वसंश्व॒ पुन: पुन:
ମୁନି ସେତେବେଳେ ମାଛମାନଙ୍କର ନିଧନ ହୋଇଥିବା ଦେଖି କରୁଣାରେ ଆବିଷ୍ଟ ହେଲେ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ।
Verse 24
निषादा ऊचु. अज्ञानाद् यत् कृतं पापं प्रसाद तत्र नः कुरु । करवाम प्रियं कि ते तन्नो ब्रूहि महामुने
ନିଷାଦମାନେ କହିଲେ—ହେ ମହାମୁନି! ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ଆମେ ଯେ ପାପ କରିଛୁ, ତାହାରେ ଆମକୁ କ୍ଷମା କରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ। ଏବଂ କହନ୍ତୁ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ କେଉଁ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବୁ?
Verse 25
इत्युक्तो मत्स्यमध्यस्थश्ष्यवनोवाक्यमत्रवीत् । यो मेडद्य परम: कामस्तं शृणुध्वं समाहिता:
ସେମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ମାଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—“ହେ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀମାନେ! ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଇଚ୍ଛା କ’ଣ, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଶୁଣ।”
Verse 26
प्राणोत्सर्ग विसर्ग वा मत्स्यैर्यास्याम्यहं सह । संवासान्नोत्सहे त्यक्तुं सलिलेडध्युषितानहम्
“ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ ହେଉ କି ପ୍ରାଣରକ୍ଷା—ମୁଁ ଏହି ମାଛମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକାସାଥି ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବି। ଏମାନେ ମୋର ସହବାସୀ; ଦୀର୍ଘଦିନ ମୁଁ ଏମାନଙ୍କ ସହ ଜଳରେ ବସିଛି। ତେଣୁ ଏମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ମୋର ମନ ହୁଏ ନାହିଁ।”
Verse 27
जालके साथ नदीमेंसे निकाले गये महर्षि च्यवन इत्युक्तास्ते निषादास्तु सुभुशं॑ भयकम्पिता: । सर्वे विवर्णवदना नहुषाय न्यवेदयन्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଜାଲ ସହିତ ନଦୀରୁ ଯାହାକୁ ବାହାର କରାଗଲା ସେ ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନ ବୋଲି ନିଷାଦମାନେ ଶୁଣିବାମାତ୍ରେ ଭୟରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ କମ୍ପିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁହଁ ଫିକା ପଡ଼ିଗଲା; ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ରାଜା ନହୁଷଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ନିବେଦନ କଲେ।
Verse 50
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि च्यवनोपाख्याने पज्चाशत्तमोडथध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଚ୍ୟବନୋପାଖ୍ୟାନର ପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Frequently Asked Questions
Whether royal duty and ethical composure can be sustained when an authority figure imposes humiliating, costly, and physically punishing demands—testing the boundary between service and resentment.
Dharma is validated by inner steadiness: the chapter presents non-anger, non-envy, and disciplined giving as practices that convert trial into purification and social credibility, rather than as mere ideals.
A direct phalaśruti formula is not foregrounded; instead, the narrative itself supplies the result: restoration of youth and health, receipt of a boon, and the assurance of desired outcomes—framing ethical endurance as causally efficacious within the epic’s moral logic.