Adhyaya 50
Cyavana’s Water-Vow and the Ethics of Cohabitation (स्नेह-सम्वास-धर्मः)
Upa-parva: Dharma-anuśāsana (Exempla on affection, cohabitation, and compassion toward aquatic beings)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to define the nature of affection formed by seeing (darśana) and by living together (saṃvāsa), and to explain the auspicious status of cattle (gavāṃ mahābhāgyam). Bhīṣma answers by introducing an ancient account (purāvr̥tta) connected to King Nahuṣa and the sage Cyavana. Cyavana, a Bhārgava ascetic, undertakes a severe twelve-year water-dwelling vow between the Gaṅgā and Yamunā, subduing pride, anger, elation, and grief. The rivers and aquatic beings do not distress him; he becomes familiar and trusted among them. Later, fishermen arrive to cast extensive nets for fish; in the process, they inadvertently haul up Cyavana, encrusted with river growth and shells. The fishermen prostrate upon recognizing a Veda-knowing sage, while many fish are harmed by the dragging. Seeing the fish’s suffering, Cyavana is moved by compassion and declares he will not leave his aquatic co-inhabitants—he will accept death or sale along with the fish, refusing separation from those with whom he has shared residence. Terrified, the fishermen report the matter to Nahuṣa, setting up a royal adjudication of competing claims: livelihood versus non-harm and the obligations created by cohabitation.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, पितामह भीष्म को ‘सर्वशास्त्रविधानज्ञ’ कहकर प्रणाम करता है और एक तीक्ष्ण संशय रखता है—पिता के धन में पुत्रों का दायभाग किस प्रकार निश्चित होता है, विशेषतः जब जन्म-वर्ण और मातृ-वर्ण भिन्न हों। → प्रश्न साधारण उत्तर से आगे बढ़कर वर्ण-संकर, अनुलोम-प्रतिलोम, और विभिन्न मातृ-गर्भों से उत्पन्न पुत्रों के अधिकार तक पहुँचता है; भीष्म स्मृति-नियमों के अनुसार हिस्सों की सीमा, पात्रता और अपात्रता का क्रमशः विधान करते हैं, जिससे न्याय और कठोरता का द्वंद्व उभरता है। → भीष्म निर्णायक रूप से दायभाग की मर्यादाएँ बताते हैं—विशेषकर शूद्रा से ब्राह्मण के पुत्र के लिए ‘अल्प’ और ‘दशमांश से अधिक नहीं’ जैसी सीमाएँ, तथा वर्ण-क्रम की असमानता (एक वर्ण का दूसरे के ‘सदृश’ न होना) को आधार बनाकर उत्तराधिकार का कठोर वर्गीकरण। → युधिष्ठिर के संशय का शास्त्रीय समाधान प्रस्तुत होता है: पिता के धन का विभाजन जन्म-स्थिति, मातृ-वर्ण, और स्वीकृत सामाजिक-धर्म-व्यवस्था के अनुसार होता है; अधिकार ‘समता’ पर नहीं, ‘विधि’ पर टिकता है। → भीष्म के विधान के बाद भी एक मौन प्रश्न शेष रहता है—क्या शास्त्र-सम्मत असमानता ही धर्म है, या धर्म का कोई उच्चतर मानदंड भी है?
Shlokas
Verse 1
अि-क्राछ सप्तचत्वारिशो< ध्याय: ब्राह्मण आदि वर्णोकी दायभाग-विधिका वर्णन युधिछिर उवाच सर्वशास्त्रविधानज्ञ राजधर्मविदुत्तम । अतीव संशयच्छेत्ता भवान् वै प्रथित: क्षितौ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ପିତାମହ! ଆପଣ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧାନର ଜ୍ଞାତା ଏବଂ ରାଜଧର୍ମବିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଛେଦ କରୁଥିବା ବୋଲି ଆପଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୋ ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ଆଉ ଗୋଟିଏ ସନ୍ଦେହ ଉଦ୍ଭବିଛି; ଦୟାକରି ତାହାର ସମାଧାନ କରନ୍ତୁ। ହେ ରାଜନ୍! ଏହି ଉତ୍ପନ୍ନ ସନ୍ଦେହ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ପଚାରିବି ନାହିଁ।
Verse 2
वक्षित्तु संशयो मे5स्ति तन्मे ब्रूहि पितामह । जाते5स्मिन् संशये राजन् नान्यं पृच्छेम कंचन
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ପିତାମହ! ମୋର ଗୋଟିଏ ସନ୍ଦେହ ଅଛି, ମୁଁ ତାହା କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ତାହାର ଉତ୍ତର ଆପଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ହେ ରାଜନ୍! ଏହି ସନ୍ଦେହ ଉଦ୍ଭବିଲା ପରେ ଏ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ପଚାରିବି ନାହିଁ।
Verse 3
यथा नरेण कर्ताव्यं धर्ममार्गनिवर्तिना । एतत् सर्व महाबाहो भवान् व्याख्यातुमरहति,महाबाहो! धर्ममार्गका अनुसरण करनेवाले मनुष्यका इस विषयमें जैसा कर्तव्य हो, इस सबकी आप स्पष्टरूपसे व्याख्या करें
ମହାବାହୋ! ଧର୍ମମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟର ଏହି ବିଷୟରେ ଯେପରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତକୁ ଆପଣ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
Verse 4
चतस्रो विहिता भार्या ब्राह्म॒णस्य पितामह । ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिमिच्छत:
ପିତାମହ! ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଭାର୍ଯ୍ୟା ବିହିତ—ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, କ୍ଷତ୍ରିୟା, ବୈଶ୍ୟା ଓ ଶୂଦ୍ରା; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶୂଦ୍ରା କେବଳ ରତି-ଇଚ୍ଛୁକ କାମୀ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 5
तत्र जातेषु पुत्रेषु सर्वासां कुरुसत्तम | आनुपूर्व्येण कस्तेषां पित्रयं दायादमर्हति,कुरुश्रेष्ठ! इन सबके गर्भसे जो पुत्र उत्पन्न हुए हों, उनमेंसे कौन क्रमश: पैतृक धनको पानेका अधिकारी है?
କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେ ସମସ୍ତ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରମାନୁସାରେ କିଏ ପୈତୃକ ଧନର ଦାୟାଦ ହେବାକୁ ଅର୍ହ?
Verse 6
केन वा किं ततो हार्य पितृवित्तात् पितामह । एतदिच्छामि कथितं विभागस्तेषु य: स्मृत:
ପିତାମହ! କେଉଁ ନିୟମରେ, ଏବଂ ପିତୃଧନରୁ କେଉଁ ପୁତ୍ରକୁ କେତେ ଭାଗ ମିଳିବା ଉଚିତ? ସ୍ମୃତିରେ ଯେ ବିଭାଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତାହା ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 7
भीष्म उवाच ब्राह्मण: क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातय: । एतेषु विहितो धर्मों ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟ—ଏହି ତିନି ବର୍ଣ୍ଣ ‘ଦ୍ୱିଜାତି’ ବୋଲି ପରିଚିତ; ତେଣୁ ଧର୍ମତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ବିବାହ ଏହି ତିନି ବର୍ଣ୍ଣରେ ହିଁ ବିହିତ।
Verse 8
वैषम्यादथवा लोभात् कामाद् वापि परंतप । ब्राह्मणस्य भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्तत: स्मृता
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପରନ୍ତପ! ପକ୍ଷପାତ, ଲୋଭ କିମ୍ବା କାମନାରୁ ଶୂଦ୍ରା ନାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ପତ୍ନୀ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହାକୁ ମାନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କିମ୍ବା ବିଧି ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇନାହିଁ।
Verse 9
शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् । प्रायश्षित्तीयते चापि विधिदृष्टेन कर्मणा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ଶୂଦ୍ରାକୁ ଶୟନରେ ଆରୋପ କରେ (ଅର୍ଥାତ୍ ନିଷିଦ୍ଧ ସଙ୍ଗ କରେ), ସେ ଅଧୋଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ତଥାପି ବିଧିଦୃଷ୍ଟ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଲେ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇପାରେ।
Verse 10
आपसट्यमानमृक्थं तु सम्प्रवक्ष्यामि भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଏବେ ମୁଁ ଅସତ୍ୟର ଆଶ୍ରୟରେ ଅନ୍ୟାୟଭାବେ ହଡ଼ପ କରାଯାଉଥିବା ଉତ୍ତରାଧିକାର ଧନ ବିଷୟ କହିବି।
Verse 11
लक्षण्यं गोवृषो यान॑ यत् प्रधानतमं भवेत् । ब्राह्माण्यास्तद्धरेत् पुत्र एकांशं वै पितुर्धनात्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗୋ, ବୃଷଭ କିମ୍ବା ଯାନ ଇତ୍ୟାଦି ଲକ୍ଷଣୀୟ ଦାନମଧ୍ୟରୁ ଯାହା ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଧାନ, ପୁତ୍ର ସେହିଟି ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ପାଇଁ ଅଲଗା କରି ରଖୁ; ଏହା ପିତୃଧନରେ ତାଙ୍କର ଏକ ଅଂଶ।
Verse 12
शेष तु दशधा कार्य ब्राह्मणस्वं युधिष्ठिर । तत्र तेनैव हर्तव्याक्ष॒त्वारों3शा: पितुर्धनात्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଶେଷ ଧନକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ୱ ଭାବେ ଧରି ଦଶ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କର; ଏବଂ ସେଠାରୁ ସେହି ଏକେ ବ୍ୟକ୍ତି ପିତୃଧନର ଚାରି ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରୁ।
Verse 13
भरतनन्दन! अब मैं ब्राह्मण आदि वर्णोकी कन्याओंके गर्भसे उत्पन्न होनेवाले पुत्रोंकी पैतृक धनका जो भाग प्राप्त होता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତନନ୍ଦନ! ଏବେ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣର କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପିତୃଧନରେ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଅଂଶ ମିଳେ, ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ପତ୍ନୀଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ପ୍ରଥମେ ଗୃହାଦି, ବଳଦ, ବାହନ ଓ ଯାହାକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତୁ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ ସେସବୁ—ଅର୍ଥାତ୍ ପିତୃଧନର ପ୍ରଧାନ ଅଂଶ—ନିଜ ଅଧିକାରରେ ନେବ। ପରେ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଅବଶିଷ୍ଟ ଧନକୁ ଦଶ ଭାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସେହି ପିତୃଧନରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୀପୁତ୍ର ପୁନଃ ଚାରି ଭାଗ ନେବ। କ୍ଷତ୍ରିୟା ନାରୀଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ମାତୃବିଶେଷତାର କାରଣରୁ ସେ ତିନି ଭାଗ ନେବାର ଅଧିକାରୀ।
Verse 14
वर्णे तृतीये जातस्तु वैश्यायां ब्राह्णादपि । द्विरंशस्तेन हर्तव्यो ब्राह्मणस्वाद् युधिष्ठिर
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ତୃତୀୟ ବର୍ଣ୍ଣର ବୈଶ୍ୟା ସ୍ତ୍ରୀଠାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଯେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣର ଧନରୁ ଦୁଇ ଭାଗ ନେବା ଉଚିତ।
Verse 15
शूद्रायां ब्राह्म॒णाज्जातो नित्यादेयधन: स्मृतः । अल्पं चापि प्रदातव्यं शूद्रापुत्राय भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶୂଦ୍ରା ନାରୀଠାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଯେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମେ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସେ ‘ନିତ୍ୟ-ଆଦେୟ-ଧନ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏବଂ, ହେ ଭାରତ, ଶୂଦ୍ରର ପୁତ୍ରକୁ ଦେବାକୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅତି ଅଳ୍ପ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 16
भारत! ब्राह्मणसे शूद्रामें जो पुत्र उत्पन्न होता है, उसे तो धन न देनेका ही विधान है तो भी शूद्राके पुत्रको पैतृक धनका स्वल्पतम भाग--एक अंश दे देना चाहिये ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ବ୍ରାହ୍ମଣରୁ ଶୂଦ୍ରାରେ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ରକୁ ଧନ ନ ଦେବା ହିଁ ବିଧାନ; ତଥାପି ଶୂଦ୍ରର ପୁତ୍ରକୁ ପିତୃଧନର ସବୁଠାରୁ ଅଳ୍ପ ଅଂଶ—ଏକ ଭାଗ—ଦେଇଦେବା ଉଚିତ। ଧନ ଦଶ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ ଏହି କ୍ରମ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ସମବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ଭାଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 17
अब्राह्माणं तु मन्यन्ते शूद्रापुत्रमनैपुणात् । त्रिषु वर्णेषु जातो हि ब्राह्मणाद् ब्राह्मणो भवेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶୂଦ୍ରାର ଗର୍ଭରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଯେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମେ, ନୈପୁଣ୍ୟାଭାବରୁ ତାକୁ ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନେ କରନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ତାହାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତ ଶିଷ୍ଟତା ଓ କୌଶଳ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କଠାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଏ।
Verse 18
स्मृताश्न वर्णाक्षत्वार: पञचमो नाधिगम्यते । हरेच्च दशमं भागं शूद्रापुत्र: पितुर्धनात्,चार ही वर्ण बताये हैं, पाँचवाँ वर्ण नहीं मिलता। शूद्राका पुत्र ब्राह्मण पिताके धनसे उसका दसवाँ भाग ले सकता है
ସ୍ମୃତିରେ ଚାରିଟି ବର୍ଣ୍ଣ ମାନ୍ୟ; ପଞ୍ଚମ ବର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରାହ୍ୟ ନୁହେଁ। ଶୂଦ୍ରା ନାରୀରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ପିତୃଧନର ଦଶମାଂଶ ନେଇପାରେ।
Verse 19
तत्तु दत्त हरेत् पित्रा नादत्तं हर्तुमहति । अवश्यं हि धन देयं शूद्रापुत्राय भारत
ପିତା ଯାହା ଦେଇଛନ୍ତି, ସେହିଟା ମାତ୍ର ସେ ନେଉ; ଯାହା ଦିଆ ହୋଇନାହିଁ, ତାହା ନେବାର ଅଧିକାର ନାହିଁ। ତଥାପି, ହେ ଭାରତ, ଶୂଦ୍ରାପୁତ୍ରକୁ ଧନର ଏକ ଭାଗ ଅବଶ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 20
आनुृशंस्यं परो धर्म इति तस्मै प्रदीयते । यत्र तत्र समुत्पन्नं गुणायैवोपपद्यते,दया सबसे बड़ा धर्म है। यह समझकर ही उसे धनका भाग दिया जाता है। दया जहाँ भी उत्पन्न हो, वह गुणकारक ही होती है
‘ଦୟା ହିଁ ପରମ ଧର୍ମ’—ଏହି ବୁଝାମଣାରୁ ତାକୁ ଭାଗ ଦିଆଯାଏ। ଦୟା ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଗୁଣ ଓ ପୁଣ୍ୟକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ।
Verse 21
यद्यप्येष सपुत्र: स्यादपुत्रो यदि वा भवेत् । नाधिकं दशमादू दद्याच्छूद्रापुत्राय भारत,भारत! ब्राह्मणके अन्य वर्णकी स्त्रियोंसे पुत्र हों या न हों, वह शूद्राके पुत्रको दसवें भागसे अधिक धन न दे
ହେ ଭାରତ! ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ପୁତ୍ର ଥାଉ କି ନ ଥାଉ, ଶୂଦ୍ରାପୁତ୍ରକୁ ଦଶମାଂଶରୁ ଅଧିକ ଧନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 22
त्रैवार्षिकादू यदा भक्तादथिकं स्याद् द्विजस्य तु | यजेत तेन द्रव्येण न वृथा साधयेद् धनम्
ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ପାଖରେ ତିନି ବର୍ଷର ନିର୍ବାହ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଠାରୁ ଅଧିକ ଅନ୍ନ-ଧନ ସଞ୍ଚିତ ହୁଏ, ସେ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞ କରୁ; ଧନକୁ ବ୍ୟର୍ଥ ସଞ୍ଚୟ କରୁ ନାହିଁ।
Verse 23
त्रिसहस्रपरो दाय: स्त्रियै देयो धनस्य वै | भर्त्रां तच्च धन दत्तं यथाहई भोक्तुमरहति,सत्रीको तीन हजारसे अधिक लागतका धन नहीं देना चाहिये। पतिके देनेपर ही उस धनको वह यथोचित रूपसे उपभोगमें ला सकती है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ କୁଳଧନରୁ ଦେୟ ଦାୟ ତିନିହଜାରରୁ ଅଧିକ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏବଂ ପତି ଯେ ଧନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ଧନକୁ ରୀତି-ନୀତି ଓ ଆବଶ୍ୟକତାନୁସାରେ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ଭୋଗ-ବ୍ୟବହାର କରିବାର ଅଧିକାରିଣୀ ସେ।
Verse 24
स्त्रीणां तु पतिदायाद्यमुपभोगफल स्मृतम् | नापहारं स्त्रिय: कुर्यु: पतिवित्तात् कथंचन
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପତିର ଧନରୁ ଯେ ଅଂଶ ମିଳେ, ତାହାର ଫଳ ପ୍ରଧାନତଃ ଭୋଗ ଓ ବ୍ୟବହାର ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ। ତେଣୁ ପତିଧନରୁ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଅଧିକାର କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଭାବେ ଅପହୃତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏବଂ ‘ସ୍ତ୍ରୀଧନ’ ଭାବେ ଯାହା ଦିଆଯାଇଛି, ତାହା ପୁତ୍ରାଦି ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନେ କେବେ ନେବେ ନାହିଁ।
Verse 25
स्त्रियास्तु यद् भवेत् वित्तं पित्रा दत्तं युधिष्ठिर । ब्राह्मण्यास्तद्धरेत् कन्या यथा पुत्रस्तथा हि सा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ପିତା ଯେ ଧନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ହୁଏ, ତେବେ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ସେ ଧନ ନେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ; କାରଣ ଏହି ବିଷୟରେ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ର ସମାନ।
Verse 26
सा हि पुत्रसमा राजन् विहिता कुरुनन्दन । एवमेव समुद्दिष्टो धर्मो वै भरतर्षभ । एवं धर्ममनुस्मृत्य न वृथा साधयेद् धनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ! ଶାସ୍ତ୍ରବିଧାନରେ କନ୍ୟା ପୁତ୍ରସମା ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହିପରି ଧନବିଭାଗର ଧର୍ମ ଉପଦେଶିତ ହୋଇଛି। ଏହି ଧର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରି ମନୁଷ୍ୟ ଧନକୁ ବ୍ୟର୍ଥ ଭାବେ ଉପାର୍ଜନ-ସଂଗ୍ରହ ନ କରୁ; ଯଜ୍ଞ-ଯାଗାଦି ପବିତ୍ର କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଫଳବତୀ କରୁ।
Verse 27
युधिछिर उवाच शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो यद्यदेयधन: स्मृत: । केन प्रतिविशेषेण दशमो<प्यस्य दीयते
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ବ୍ରାହ୍ମଣରୁ ଶୂଦ୍ରାରେ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ରକୁ ଧନ ଦେବା ଅଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହିଥିଲେ, ତେବେ କେଉଁ ବିଶେଷ କାରଣରୁ ତାକୁ ପିତୃଧନର ଦଶମାଂଶ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏ?
Verse 28
ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मण: स्यान्न संशय: । क्षत्रियायां तथैव स्याद् वैश्यायामपि चैव हि
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ନାରୀର ଗର୍ଭରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପିତାଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେହିପରି କ୍ଷତ୍ରିୟା କିମ୍ବା ବୈଶ୍ୟା ନାରୀର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 29
कस्मात् तु विषमं भागं भजेरन् नृपसत्तम | यदा सर्वे त्रयो वर्णास्त्वियोक्ता ब्राह्मणा इति
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ପିତୃଧନରେ ଅସମାନ ଭାଗ କାହିଁକି ନେବେ? ସମାନ ଭାଗ କାହିଁକି ପାଇବେ ନାହିଁ?
Verse 30
भीष्म उवाच दारा इत्युच्यते लोके नाम्नैकेन परंतप । प्रोक्तेन चैव नाम्नायं विशेष: सुमहान् भवेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ପରନ୍ତପ ରାଜନ! ଲୋକେ ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଏକ ନାମରେ ‘ଦାରା’ (ପତ୍ନୀ) ବୋଲି କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେହି ନାମ-ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରାହିଁ (ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ) ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼ ଭେଦ ସ୍ୱୀକୃତ ହୁଏ।
Verse 31
तिस््र: कृत्वा पुरो भार्या: पश्चाद् विन्देत ब्राह्मणीम् ।। सा ज्येष्ठा सा च पूज्या स्यात् सा च भार्या गरीयसी
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ପ୍ରଥମେ ତିନି ଭାର୍ଯ୍ୟା କରି, ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀକୁ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ। ସେଇ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ସେଇ ପୂଜ୍ୟା, ଏବଂ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଧାନ ହେବେ।
Verse 32
ब्राह्मण पहले अन्य तीनों वर्णोकी स्त्रियोंको ब्याह लानेके पश्चात् भी यदि ब्राह्मणकन्यासे विवाह करे तो वही अन्य स्त्रियोंकी अपेक्षा ज्येष्ठ, अधिक आदर-सत्कारके योग्य तथा विशेष गौरवकी अधिकारिणी होगी ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ପ୍ରଥମେ ଅନ୍ୟ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥାଏ, ତଥାପି ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣକନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କଲେ, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ହିଁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ମନାଯିବେ; ସେହି ଅଧିକ ପୂଜ୍ୟା ଓ ବିଶେଷ ଗୌରବର ଅଧିକାରିଣୀ ହେବେ। ପତିଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇବା, ଶୃଙ୍ଗାର-ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା, ଦାନ୍ତ ପରିଷ୍କାର ପାଇଁ ଦାତୁନ–ମଞ୍ଜନ ଦେବା, ଚକ୍ଷୁରେ ଅଞ୍ଜନ ଲଗାଇବା, ନିତ୍ୟ ହୋମ-ପୂଜା ପାଇଁ ହବ୍ୟ ଓ ପିତୃକର୍ମ ପାଇଁ କବ୍ୟର ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରିବା, ଏବଂ ଘରେ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ ତାହାର ସମ୍ପାଦନରେ ସହଯୋଗ କରିବା—ଏ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୃହରେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କର ହିଁ ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ସେ ଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଅଧିକାର ନାହିଁ।
Verse 33
न तस्यां जातु तिष्ठन्त्यामन्या तत् कर्तुमहति । ब्राह्मणी त्वेव कुर्याद् वा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ବ୍ରାହ୍ମଣୀ (ପତ୍ନୀ) ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାରୀଙ୍କୁ ସେହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବାର ଅଧିକାର ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ସେବା—ସ୍ନାନ କରାଇବା, ଶୃଙ୍ଗାର-ସାମଗ୍ରୀ ଦେବା, ଦନ୍ତଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦାତୁନ-ମଞ୍ଜନ ଦେବା, ନେତ୍ରରେ ଅଞ୍ଜନ ଲଗାଇବା, ନିତ୍ୟ ହବନ-ପୂଜାରେ ହବ୍ୟ-କବ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଇବା ଓ ଘରର ଅନ୍ୟ ଧର୍ମକର୍ମରେ ସହଯୋଗ କରିବା—ଏସବୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କୁ ହିଁ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 34
अन्न पानं च माल्यं च वासांस्याभरणानि च । ब्राह्मण्यैतानि देयानि भर्तु: सा हि गरीयसी
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅନ୍ନ-ପାନ, ମାଳା, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ—ଏସବୁ ପତିଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ହିଁ ଅର୍ପଣ କରିବେ; କାରଣ ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ସେଇ ସର୍ବାଧିକ ଗୌରବାର୍ହା।
Verse 35
मनुनाभिद्िितं शास्त्र यच्चापि कुरुनन्दन । तत्राप्येष महाराज दृष्टो धर्म: सनातन:,महाराज कुरुनन्दन! मनुने भी जिस धर्मशास्त्रका प्रतिपादन किया है, उसमें भी यही सनातन धर्म देखा गया है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ ମହାରାଜ! ମନୁ ଯେ ଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରତିପାଦନ କରିଛନ୍ତି, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସନାତନ ଧର୍ମ ହିଁ ଦେଖାଯାଏ।
Verse 36
अथ चेदन्यथा कुर्याद् यदि कामाद् युधिष्ठिर । यथा ब्राह्मण चाण्डाल: पूर्वदृष्टस्तथैव स:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯଦି କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ କାମବଶ ହୋଇ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧିର ବିପରୀତ ଆଚରଣ କରେ, ତେବେ ସେ ପୂର୍ବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଚାଣ୍ଡାଳ’ ପରି ହିଁ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 37
ब्राह्मण्या: सदृश: पुत्र: क्षत्रियायाश्व यो भवेत् राजन् विशेषो यस्त्वत्र वर्णयोरुभयोरपि,राजन! ब्राह्मणके समान ही जो क्षत्रियाका पुत्र होगा, उसमें भी उभयवर्णसम्बन्धी अन्तर तो रहेगा ही
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! କ୍ଷତ୍ରିୟା ନାରୀର ପୁତ୍ର ଗୁଣରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦୃଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ଉଭୟ ବର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ବିଶେଷ ଭେଦ ଅବଶ୍ୟ ରହିଥାଏ।
Verse 38
न तु जात्या समा लोके ब्राह्याण्या: क्षत्रिया भवेत् ब्राह्माण्या: प्रथम: पुत्रो भूयान् स्थाद् राजसत्तम
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ଲୋକରେ ଜନ୍ମ-ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କ ସମାନ ନୁହେଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ରକୁ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 39
यथा न सदृशी जात_ु ब्राह्म॒ण्या: क्षत्रिया भवेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେପରି କ୍ଷତ୍ରିୟା କେବେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କ ସତ୍ୟ ସମାନ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
Verse 40
श्रीक्ष राज्यं च कोशकश्ष क्षत्रियाणां युधिषछ्ठिर
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ରାଜ୍ୟ ଓ ରାଜକୋଷ—ଏ ସବୁ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ହିଁ ବିହିତ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ୱଧର୍ମ ଅନୁସାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ସମୁଦ୍ରପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀର ଅଧିକାର ଓ ଅପାର ଧନସମ୍ପଦ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଭାବେ ପାଇପାରେ। ହେ ନରେଶ୍ୱର! ରାଜା—ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟ—ଦଣ୍ଡଧାରୀ; କ୍ଷତ୍ରିୟ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାହାରୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ରକ୍ଷାକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 41
विहितं दृश्यते राजन् सागरान्तां च मेदिनीम् | क्षत्रियो हि स्वधर्मेण श्रियं प्राप्रोति भूयसीम् । राजा दण्डधरो राजन रक्षा नान्यत्र क्षत्रियात्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସମୁଦ୍ରପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀର ରାଜ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ବିହିତ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ। କ୍ଷତ୍ରିୟ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ମହାନ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ। ହେ ରାଜନ! ରାଜା ଦଣ୍ଡଧାରୀ; କ୍ଷତ୍ରିୟ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର!
Verse 42
ब्राह्मणा हि महाभागा देवानामपि देवता: । तेषु राजन् प्रवर्तेत पूजया विधिपूर्वकम्,राजन! महाभाग! ब्राह्मण देवताओंके भी देवता हैं; अतः उनका विधिपूर्वक पूजन- आदर-सत्कार करते हुए ही उनके साथ बर्ताव करे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ମହାଭାଗ! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦେବତା। ତେଣୁ, ହେ ରାଜା, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା ସହିତ ଆଚରଣ କର; ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଆଦର-ସତ୍କାର ଓ ସେବା କର।
Verse 43
प्रणीतमृषिभिर्ज्ञात्वा धर्म शाश्वतमव्ययम् । लुप्यमान स्वधर्मेण क्षत्रियो होष रक्षति,ऋषियोंद्वारा प्रतिपादित अविनाशी सनातन धर्मको लुप्त होता जानकर क्षत्रिय अपने धर्मके अनुसार उसकी रक्षा करता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଋଷିମାନେ ପ୍ରତିପାଦିତ କରିଥିବା ଶାଶ୍ୱତ ଅବ୍ୟୟ ଧର୍ମକୁ ଜାଣି, ତାହା ଲୁପ୍ତ ହେଉଛି ବୋଲି ଦେଖି, କ୍ଷତ୍ରିୟ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ତାହାର ରକ୍ଷା କରେ, ହେ ରାଜନ।
Verse 44
दस्युभि्दियमाणं च धन दारांश्व॒ सर्वश: । सर्वेषामेव वर्णानां त्राता भवति पार्थिव:,डाकुओंद्वारा लूटे जाते हुए सभी वर्णोके धन और स्त्रियोंका राजा ही रक्षक होता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦସ୍ୟୁମାନେ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ଧନ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ହରଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କର ରକ୍ଷକ ରାଜା ହିଁ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 45
भूयान् स्यात् क्षत्रियापुत्रो वैश्यापुत्रान्न संशय: । भूयस्तेनापि हर्तव्यं पितृवित्ताद् युधिष्ठिर
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କ୍ଷତ୍ରିୟର ପୁତ୍ର ବୈଶ୍ୟର ପୁତ୍ରଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଅବଶିଷ୍ଟ ପିତୃଧନରୁ ତାହାକୁ ଅଧିକ ଅଂଶ ମିଳିବା ଉଚିତ।
Verse 46
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें विवाहधर्मके प्रसंगमें स्त्रीकी प्रशंभानामक छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ହେ ପିତାମହ! ଆପଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧନବିଭାଗର ନିୟମକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ କହିଦେଲେ। ତେବେ ଅନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ଧନବଣ୍ଟନ ପାଇଁ କେମିତି ନିୟମ ହେବ?
Verse 47
भीष्म उवाच क्षत्रियस्यापि भायें द्वे विहिते कुरुनन्दन । तृतीया च भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्तत: स्मृता
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ! କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଦୁଇ ବର୍ଣ୍ଣରୁ ଦୁଇ ଭାର୍ଯ୍ୟା ବିହିତ କରିଛି। ତୃତୀୟା ଶୂଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ତାହା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରୂପେ ସ୍ମୃତ ନୁହେଁ।
Verse 48
एष एव क्रमो हि स्यात् क्षत्रियाणां युधिष्ठिर अष्टधा तु भवेत् कार्य क्षत्रियस्वं जनाधिप,राजा युधिष्ठिर! क्षत्रियोंके लिये भी बँटवारेका यही क्रम है। क्षत्रियके धनको आठ भागोंमें विभक्त करना चाहिये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହିଏ ନିୟମ-କ୍ରମ। ହେ ଜନାଧିପ, କ୍ଷତ୍ରିୟର ଧନକୁ ଆଠ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 49
क्षत्रियाया हरेत् पुत्रश्नतुरोंडशान् पितुर्धनात् । युद्धावहारिकं यच्च पितु: स्थात् स हरेत् तु तत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କ୍ଷତ୍ରିୟର ପୁତ୍ର ପିତୃଧନରୁ ଚାରି ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରୁ; ଏବଂ ପିତାଙ୍କର ଯେଉଁ ଯୁଦ୍ଧୋପକରଣ ଓ ସମର-ସାମଗ୍ରୀ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଗ୍ରହଣ କରୁ।
Verse 50
वैश्यापुत्रस्तु भागांस्त्रीन् शूद्रापुत्रस्तथाष्टमम् । सो<पि दत्तं हरेत् पित्रा नादत्तं हर्तुमहति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବୈଶ୍ୟାର ପୁତ୍ର ତିନି ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରୁ, ଏବଂ ଶୂଦ୍ରାର ପୁତ୍ର ଅଷ୍ଟମ ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରୁ। ସେ ମଧ୍ୟ ପିତା ଯାହା ଦେଇଛନ୍ତି ତାହାହିଁ ନେବ; ଯାହା ଦିଆ ଯାଇନାହିଁ, ତାହା ନେବାର ଅଧିକାର ତାହାର ନାହିଁ।
Verse 51
एकैव हि भवेद् भार्या वैश्यस्य कुरुनन्दन । द्वितीया तु भवेत् शूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ବୈଶ୍ୟର ଧର୍ମସମ୍ମତ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଏକେଇ—ବୈଶ୍ୟବର୍ଗର। ଦ୍ୱିତୀୟା ଶୂଦ୍ରା ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ର ତାହାକୁ ଆଦର୍ଶ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରେନାହିଁ।
Verse 52
वैश्यस्य वर्तमानस्य वैश्यायां भरतर्षभ । शूद्रायां चापि कौन्तेय तयोविनियम: स्मृत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ କୌନ୍ତେୟ, ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୈଶ୍ୟଙ୍କର ବୈଶ୍ୟା ଓ ଶୂଦ୍ରା—ଉଭୟଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ପୁତ୍ର ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଧନବିଭାଗର ସେଇ ନିୟମ ହିଁ ସ୍ମୃତ।
Verse 53
पज्चधा तु भवेत् कार्य वैश्यस्वं भरतर्षभ । तयोरपत्ये वक्ष्यामि विभागं च जनाधिप
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବୈଶ୍ୟଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ହେ ରାଜନ, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଯଥାବିଧି ବିଭାଗ ଓ ବଣ୍ଟନ ମୁଁ କହିବି।
Verse 54
भरतभूषण नरेश! वैश्यके धनको पाँच भागोंमें विभक्त करना चाहिये। फिर वैश्या और शूद्राके पुत्रोमें उस धनका विभाजन कैसे करना चाहिये, यह बताता हूँ ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତନନ୍ଦନ! ବୈଶ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ଧନରୁ ବୈଶ୍ୟା-ଜନ୍ୟ ପୁତ୍ର ଚାରି ଭାଗ ନେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ହେ ଭାରତ, ଶୂଦ୍ରା-ଜନ୍ୟ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ପଞ୍ଚମ ଭାଗ ସ୍ମୃତିରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 55
सो5पि दत्तं हरेत् पित्रा नादत्तं हर्तुमरहति । त्रिभिर्वर्ण: सदा जात: शूद्रोडदेयधनो भवेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ମଧ୍ୟ ପିତା ଯାହା ଦେଇଛନ୍ତି, ସେତିକି ମାତ୍ର ନେଇପାରିବ; ଯାହା ଦିଆଯାଇନାହିଁ, ତାହା ନେବାର ତାଙ୍କର ଅଧିକାର ନାହିଁ। ତିନି ଉଚ୍ଚ ବର୍ଣ୍ଣର ସଂକରରୁ ଜନ୍ମିତ ଶୂଦ୍ର ସାଧାରଣତଃ ଧନ ଦେବା/ଅର୍ପଣ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 56
शूद्रस्य स्थात् सवर्णव भार्या नान्या कथंचन । समभागाश्र पुत्रा: स्युर्यदि पुत्रशतं भवेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କ ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣର ହେବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟଥା କେବେ ନୁହେଁ। ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ସେମାନେ ଶତଜନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପିତୃଧନରେ ସମାନ ଭାଗର ଅଧିକାରୀ।
Verse 57
जातानां समवर्णाया: पुत्राणामविशेषत: । सर्वेषामेव वर्णानां समभागो धनात् स्मृत:,समस्त वर्णोके सभी पुत्रोंका, जो समान वर्णकी स्त्रीसे उत्पन्न हुए हैं, सामान्यतः: पैतृक धनमें समान भाग माना गया है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସମବର୍ଣ୍ଣା ପତ୍ନୀରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ, କୌଣସି ଭେଦ ଛାଡ଼ି, ପିତୃଧନରେ ସମାନ ଭାଗ ସ୍ମୃତିରେ ମାନ୍ୟ; ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଲାଗୁ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
Verse 58
ज्येष्ठस्य भागो ज्येष्ठ: स्थादेकांशो यः प्रधानत: । एष दायविदधि: पार्थ पूर्वमुक्त: स्वयम्भुवा
କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ! ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଭାଗ ମଧ୍ୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଗ ହୁଏ; ପ୍ରଧାନତଃ ସେ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ଅଧିକ ପାଏ। ପିତୃଧନ ବିଭାଗର ଏହି ବିଧି ପୂର୍ବକାଳରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା କହିଥିଲେ।
Verse 59
समवर्णासु जातानां विशेषो<स्त्यपरो नृप । विवाहवैशिष्ट्यकृत: पूर्वपूर्वो विशिष्यते
ନରେଶ୍ୱର! ସମାନ ବର୍ଣ୍ଣର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଭେଦ ଅଛି। ବିବାହର ବିଶେଷତା ହେତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କ୍ରମ ହୁଏ—ପ୍ରଥମ ବିବାହର ସ୍ତ୍ରୀଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିବାହର ସ୍ତ୍ରୀଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର କନିଷ୍ଠ ଗଣାଯାଏ।
Verse 60
हरेज्ज्येष्ठ: प्रधानांशमेकं तुल्यासु तेष्वपि | मध्यमो मध्यमं चैव कनीयांस्तु कनीयसम्
ସମାନ ସ୍ଥିତିର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଗୋଟିଏ ପ୍ରଧାନ (ଜ୍ୟେଷ୍ଠ) ଅଂଶ ନେଉ; ମଧ୍ୟମ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟମ ଭାଗ, ଏବଂ କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର କନିଷ୍ଠ ଭାଗ ନେଉ।
Verse 61
एवं जातिषु सर्वासु सवर्ण: श्रेष्ठतां गत: । महर्षिरपि चैतद् वै मारीच: काश्यपोडब्रवीत्
ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଜାତିରେ ସମବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତ୍ରୀଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଣାଯାଏ। ମରୀଚି-ପୁତ୍ର ମହର୍ଷି କାଶ୍ୟପ ମଧ୍ୟ ଏହି ନୀତିକୁ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ।
Verse 96
तत्र जातेष्वपत्येषु द्विगुणं स्यथाद् युधिष्ठिर । शूद्रजातिकी स्त्रीको अपनी शय्यापर सुलाकर ब्राह्मण अधोगतिको प्राप्त होता है। साथ ही शास्त्रीय विधिके अनुसार वह प्रायश्चित्तका भागी होता है। युधिष्ठिर! शूद्राके गर्भसे संतान उत्पन्न करनेपर ब्राह्मणको दूना पाप लगता है और उसे दूने प्रायश्चित्तका भागी होना पड़ता है
ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଶୂଦ୍ରଜାତିର ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଶୟ୍ୟାସଙ୍ଗ କଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଧୋଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ଭାଗୀ ହୁଏ। ଶୂଦ୍ରର ଗର୍ଭରୁ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣର ପାପ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଗଣାଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଗୁଣ ହୁଏ।
Verse 383
भूयो भूयो<5पि संहार्य: पितृवित्ताद् युधिष्ठिर । क्षत्रियकन्या संसारमें अपनी जातिद्दारा ब्राह्मण-कन्याके बराबर नहीं हो सकती। नृपश्रेष्ठ! इसी प्रकार ब्राह्मणीका पुत्र क्षत्रियाके पुत्रसे प्रथम एवं ज्येष्ठ होगा। युधिष्ठिर! इसलिये पिताके धनमेंसे ब्राह्मणीके पुत्रको अधिक-अधिक भाग देना चाहिये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ପିତୃଧନ ବିଭାଗ କରିବାବେଳେ ଏହି କଥାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଲୋକବ୍ୟବହାରରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ କନ୍ୟା ଜନ୍ମଗୁଣରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ କନ୍ୟାଙ୍କ ସମାନ ମନାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବ୍ରାହ୍ମଣୀର ପୁତ୍ର କ୍ଷତ୍ରିୟାର ପୁତ୍ରଠାରୁ ପୂର୍ବତନ ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ। ତେଣୁ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ପିତୃସମ୍ପତ୍ତିରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୀର ପୁତ୍ରକୁ ଅଧିକ ଭାଗ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 396
क्षत्रियायास्तथा वैश्या न जातु सदृशी भवेत् । जैसे क्षत्रिया कभी ब्राह्मणीके समान नहीं हो सकती वैसे ही वैश्या भी कभी क्षत्रियाके तुल्य नहीं हो सकती
ଯେପରି କ୍ଷତ୍ରିୟା କେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କ ସମାନ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ବୈଶ୍ୟା ମଧ୍ୟ କେବେ କ୍ଷତ୍ରିୟାଙ୍କ ତୁଲ୍ୟ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
A livelihood-driven act (net fishing) unintentionally harms many fish and ensnares an ascetic; the dilemma is how to weigh economic activity against non-harm and the duties created by long shared residence with vulnerable beings.
Ethical responsibility is relational and cumulative: sustained proximity (saṃvāsa) generates protective obligations, and compassion can require limiting one’s gain when it produces avoidable suffering to co-inhabitants.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the chapter functions as a didactic exemplum whose significance lies in framing later adjudication and in illustrating dharma through precedent rather than promised ritual merit.