Adhyaya 5
Ānṛśaṃsya–Bhakti: Śukaḥ Śakreṇa Parīkṣitaḥ (Compassion and Devotion—The Parrot Tested by Indra)
Upa-parva: Ānṛśaṃsya–Bhakti Upākhyāna (Śuka–Vṛkṣa Saṃvāda Episode)
Yudhiṣṭhira requests a comprehensive account of the qualities of ānṛśaṃsya-dharma and of devoted persons. Bhīṣma narrates an exemplum from Kāśī’s domain: a hunter, aiming at a deer with a poisoned arrow, strikes a great forest tree instead, causing it to wither and shed leaves and fruit. A parrot living in its hollow refuses to abandon the tree, remaining without food and movement, weakening alongside it out of gratitude and devotion. Indra (Śakra), astonished at such conduct in a bird, descends in the guise of a brāhmaṇa and questions why the śuka clings to a barren, unstable tree when the forest offers many better shelters. The śuka recognizes Indra through tapas-derived insight, replies that divine order is not to be transgressed, recounts being born and protected in that very tree, and frames compassion as a central mark of the virtuous, yielding enduring satisfaction. Indra, pleased by the bird’s steadfastness, grants a boon; the śuka asks for the tree’s restoration. Indra revives the tree with amṛta, and the narrative concludes by asserting that association with the devoted brings prosperity—like the tree prospering through the śuka—and that the śuka attains Indra’s world at life’s end through compassionate conduct.
Chapter Arc: युधिष्ठिर आनृशंस्य (करुणा) और स्वामिभक्ति के धर्म पर प्रश्न उठाते हैं—क्या सचमुच दया ही श्रेष्ठ आचरण है, और भक्ति से आश्रित का कल्याण कैसे होता है? → भीष्म एक पुरातन आख्यान सुनाते हैं: काशिराज के देश में एक लुब्धक विष-बुझा बाण लेकर मृग का शिकार करता है, पर निशाना चूककर बाण एक महान वन-वृक्ष में धँस जाता है। वृक्ष पीड़ा से कराहता है; उसी वृक्ष पर रहने वाला शुक (तोता) उसे छोड़कर नहीं जाता—वह अपने आश्रयदाता की सेवा में अडिग रहता है। इन्द्र (शक्र) यह देखकर चकित होते हैं कि तिर्यग्योनि का पक्षी ऐसी अलौकिक दया और निष्ठा कैसे धारण किए है। → इन्द्र ब्राह्मण-वेष में उतरकर शुक से प्रश्न करते हैं। शुक धर्म का सार बताता है—‘अनुक्रोश (दया) साधुओं का महान धर्म-लक्षण है’—और अपने आश्रय-वृक्ष के प्रति भक्ति/कृतज्ञता को त्यागने से इंकार करता है, चाहे स्वयं को कष्ट ही क्यों न हो। → शुक की दृढ़ भक्ति और आनृशंस्य से वृक्ष पुनः समृद्ध हो उठता है—नये पत्ते, फल, और मनोहर शाखाएँ प्रकट होती हैं। शुक अपने जीवनांत में इन्द्रलोक प्राप्त करता है; और भीष्म निष्कर्ष देते हैं कि जैसे शुक के सहवास से वृक्ष को सर्वार्थ-सिद्धि मिली, वैसे ही भक्तिमान आश्रित को अपनाकर (और उस पर करुणा रखकर) दोनों का कल्याण होता है।
Shlokas
Verse 1
न२््च्य्निताय्स श्यु #ीीा्-ानत्तज्स पञठ्चमो<ध्याय: स्वामिभक्त एवं ३६३ किक रुषकी श्रेष्ठता बतानेके लिये इन्द्र और संवादका उल्लेख युधिछिर उवाच आनुृशंस्यस्य धर्मज्ञ गुणान् भक्तजनस्य च । श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ तन्मे ब्रूहि पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ପିତାମହ! ମୁଁ ଦୟାର ଗୁଣ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତଜନଙ୍କ ଗୁଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ତେଣୁ କୃପାକରି ସେଗୁଡ଼ିକ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । वासवस्य च संवादं शुकस्य च महात्मन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ପୁରାତନ ଇତିହାସର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଏ—ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଓ ମହାତ୍ମା ଶୁକ (ଟିଆ) ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ସଂବାଦ।
Verse 3
विषये काशिराजस्य ग्रामान्निष्क्रम्य लुब्धक: । सविषं काण्डमादाय मृगयामास वै मृगम्,काशिराजके राज्यकी बात है, एक व्याध विषमें बुझाया हुआ बाण लेकर गाँवसे निकला और शिकारके लिये किसी मृगको खोजने लगा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କାଶୀରାଜଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ବ୍ୟାଧ ଗାଁରୁ ବାହାରିଲା। ସେ ବିଷଲେପିତ ବାଣ ନେଇ ଶିକାର ପାଇଁ ମୃଗ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 4
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वनें विशज्वामित्रका उपाख्यानविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ
ସେହି ମହାବନରେ ଅଳ୍ପଦୂର ଯାଇ ମାଂସଲୋଭୀ ବ୍ୟାଧ କିଛି ମୃଗ ଦେଖିଲା; ଲକ୍ଷ୍ୟ ସ୍ଥିର କରି ବାଣ ଛାଡ଼ିଲା।
Verse 5
तेन दुर्वारितास्त्रेण निमित्तचपलेषुणा । महान् वनतरुस्तत्र विद्धो मृगजिघांसया
ସେ ବାଣ ଅପରାଜେୟ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଅନାପେକ୍ଷିତ କାରଣରୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଚ୍ୟୁତ ହେଲା। ମୃଗକୁ ମାରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ସେହି ବାଣ ତାହାଁ ଗୋଟିଏ ବିଶାଳ ବନବୃକ୍ଷକୁ ବିଦ୍ଧ କଲା।
Verse 6
स तीक3्षणविषदिग्धेन शरेणातिबलात् क्षतः । उत्सृज्य फलपत्राणि पादप: शोषमागत:
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିଷ ଲେପିତ ବାଣର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଆଘାତରେ ସେ ଗଛଟି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆହତ ହେଲା। ତାହାର ଭିତରେ ବିଷ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ଫଳ ଓ ପତ୍ର ଝଡ଼ିଗଲା, ଏବଂ ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଶୁଖିବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 7
तस्मिन् वक्षे तथाभूते कोटरेषु चिरोषित: । न जहाति शुको वासं तस्य भक्त्या वनस्पते:
ସେ ଗଛଟି ଏମିତି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର କୋଟରରେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ବସୁଥିବା ଶୁକ ନିଜ ନିବାସ ଛାଡ଼ିଲା ନାହିଁ। ସେ ଗଛ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ଆସକ୍ତିରୁ, ଗଛ ଶୁଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ରହିଲା।
Verse 8
निष्प्रचारो निराहारो ग्लान: शिथिलवागपि । कृतज्ञः: सह वृक्षेण धर्मात्मा सो5प्यशुष्यत
ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା, କୃତଜ୍ଞ ଶୁକ କେଉଁଠି ଯାଉନଥିଲା, ଆହାର ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲା। ସେ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହେଲା; ତାହାର ବାଣୀ ମଧ୍ୟ ଶିଥିଳ ହୋଇଗଲା। ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ଗଛ ସହିତ ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଶୁଖିଯାଉଥିଲା।
Verse 9
तमुदारं महासत्त्वमतिमानुषचेष्टितम् । समदुःखसुखं दृष्टवा विस्मित: पाकशासन:
ସେ ଉଦାର, ମହାସତ୍ତ୍ୱବାନ, ମାନବ ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ପରି ଚେଷ୍ଟାଶୀଳ, ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ସମଭାବୀ ଶୁକକୁ ଦେଖି ପାକଶାସନ ଇନ୍ଦ୍ର ବିସ୍ମିତ ହେଲେ।
Verse 10
ततश्चिन्तामुपगत: शक्र: कथमयं द्विज: । तिर्यग्योनावसम्भाव्यमानृशंस्थमवस्थित:,इन्द्र यह सोचने लगे कि यह पक्षी कैसे ऐसी अलौकिक दयाको अपनाये बैठा है, जो पक्षीकी योनिमें प्रायः असम्भव है
ତାପରେ ଶକ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ—“ଏହି ଦ୍ୱିଜ, ଯେ ତିର୍ୟଗ୍-ଯୋନିରେ ଜନ୍ମିଛି, ଏମିତି କରୁଣାରେ କିପରି ସ୍ଥିର, ଯାହା ଏହି ଯୋନିରେ ପ୍ରାୟଃ ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ଧରାଯାଏ?”
Verse 11
अथवा नात्र चित्र हि अभवद् वासवस्य तु । प्राणिनामपि सर्वेषां सर्व सर्वत्र दृश्यते
ଅଥବା ଏଥିରେ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ପାଇଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନଥିଲା; କାରଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କଥା ସର୍ବତ୍ର ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଭାବନା ମନେ ଆସିବା ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ବେଗ ଶାନ୍ତ ହେଲା ଓ ମନ ନିର୍ମଳ ହେଲା।
Verse 12
ततो ब्राह्मणवेषेण मानुषं रूपमास्थित: । अवतीर्य महीं शक्रस्तं पक्षिणमुवाच ह,तदनन्तर वे ब्राह्मणके वेशमें मनुष्यका रूप धारण करके पृथ्वीपर उतरे और उस शुक पक्षीसे बोले--
ତାପରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ବ୍ରାହ୍ମଣବେଶ ଧାରଣ କରି ମାନବ ରୂପ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରି ସେହି ପକ୍ଷୀକୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 13
शुक भो पक्षिणां श्रेष्ठ दाक्षेयी सुप्रजा त्वया । पृच्छे त्वां शुकमेनं त्वं कस्मान्न त्यजसि द्रुमम्
“ହେ ଶୁକ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଦକ୍ଷଙ୍କ ଦୌହିତ୍ରୀ ଶୁକୀ ଉତ୍ତମ ସନ୍ତାନବତୀ ହୋଇଛି। ମୁଁ ତୁମକୁ ପଚାରୁଛି—ତୁମେ ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାହିଁକି ଛାଡ଼ୁନାହ?”
Verse 14
अथ पृष्ट: शुकः प्राह मूर्धश्ना समभिवाद्य तम् | स्वागतं देवराज त्वं विज्ञातस्तपसा मया
ତେବେ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଉଥିବାବେଳେ ଶୁକ ପ୍ରଥମେ ଶିର ନମାଇ ଯଥୋଚିତ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲା—“ଦେବରାଜ, ସ୍ୱାଗତ। ତପସ୍ୟାର ବଳରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଛି।”
Verse 15
उनके इस प्रकार पूछनेपर शुकने मस्तक नवाकर उन्हें प्रणाम किया और कहा --देवराज! आपका स्वागत है। मैंने तपस्थाके बलसे आपको पहचान लिया है! ।।
ତାପରେ ସହସ୍ରନେତ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର “ସାଧୁ! ସାଧୁ!” ବୋଲି କହିଲେ ଏବଂ ମନେମନେ—“ଆହା, କି ଅଦ୍ଭୁତ ବିଜ୍ଞାନ (ବୋଧ)!” ବୋଲି ଭାବିଲେ। ଏହିପରି ସେ ମନସା ହିଁ ତାହାକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
Verse 16
तमेवं शुभकर्माणं शुकं परमधार्मिकम् | विजानन्नपि तां प्रीतिं पप्रच्छ बलसूदन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶୁଭକର୍ମ କରୁଥିବା ସେ ପରମଧାର୍ମିକ ଶୁକର ଗଭୀର ପ୍ରୀତିକୁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବଲସୂଦନ ଇନ୍ଦ୍ର ତାହାକୁ ପଚାରିଲେ—“ଏହି ବୃକ୍ଷ ପ୍ରତି ତୋର ପ୍ରେମ କେତେ?”
Verse 17
निष्पत्रमफलं शुष्कमशरण्यं पतत्रिणाम् | किमर्थ सेवसे वृक्ष यदा महदिदं वनम्
“ଏହି ବୃକ୍ଷ ପତ୍ରହୀନ, ଫଳହୀନ ଓ ଶୁଷ୍କ; ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏତେ ବଡ଼ ବନ ଥିବାବେଳେ ତୁ କାହିଁକି ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛୁ?”
Verse 18
अन्येडपि बहवो वृक्षा: पत्रसंच्छन्नकोटरा: । शुभा: पर्याप्तसंचारा विद्यन्तेडस्मिन् महावने
“ଏହି ମହାବନରେ ଆଉ ଅନେକ ବୃକ୍ଷ ଅଛି; ସେମାନଙ୍କର କୋଟର ଘନ ପତ୍ରରେ ଢାକା। ସେମାନେ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସଞ୍ଚାର ଓ ନିବାସ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥାନ୍ତି।”
Verse 19
गतायुषमसामर्थ्य क्षीणसारं हतश्रियम् | विमृश्य प्रज्ञया धीर जहीम॑ स्थविरं द्रुमम्
“ଧୀର ଶୁକ! ଏହି ବୃକ୍ଷର ଆୟୁ ଶେଷ; ଶକ୍ତି ନଷ୍ଟ। ଏହାର ସାର କ୍ଷୀଣ, ଶୋଭା ମଧ୍ୟ ହରାଇଛି। ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ବିଚାର କରି ଏବେ ଏହି ବୃଦ୍ଧ ବୃକ୍ଷକୁ ତ୍ୟାଗ କର।”
Verse 20
भीष्म उवाच तदुपश्रुत्य धर्मात्मा शुक: शक्रेण भाषितम् । सुदीर्घमतिनि:श्व॒स्य दीनो वाक्यमुवाच ह,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! इन्द्रकी यह बात सुनकर धर्मात्मा शुकने लंबी साँस खींचकर दीनभावसे यह बात कही--
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ! ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଧର୍ମାତ୍ମା ଶୁକ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଦୀନଭାବରେ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲା।
Verse 21
अनतिक्रमणीयानि दैवतानि शचीपते । यत्राभवत् तव प्रश्नस्तन्निबोध सुराधिप,“शचीवल्लभ! दैवका उल्लंघन नहीं किया जा सकता। देवराज! जिसके विषयमें आपने प्रश्न किया है, उसकी बात सुनिये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଶଚୀପତି! ଦୈବ ବିଧାନ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ହେ ଦେବାଧିପ! ଯେ ବିଷୟରେ ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି, ତାହା ଏବେ ଶୁଣି ବୁଝ।
Verse 22
अस्मिन्नहं टद्रुमे जात: साधुभिश्न गुणैर्युत: । बालभावेन संगुप्त: शत्रुभिश्षल न धर्षित:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ଗଛରେ ମୋର ଜନ୍ମ; ଏଠାରେ ରହି ସଜ୍ଜନମାନେ ପ୍ରିୟ କରୁଥିବା ଗୁଣରେ ମୁଁ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ବଢ଼ିଛି। ଶିଶୁକୁ ଯେପରି ରକ୍ଷକ ଆଡ଼କୁ ରଖେ, ସେପରି ଏହା ମୋତେ ରକ୍ଷା କଲା; ଶତ୍ରୁମାନେ ମୋତେ ଦମନ କିମ୍ବା ଅପମାନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 23
किमनुक्रोश्य वैफल्यमुत्पादयसि मेडनघ । आनृशंस्याभियुक्तस्य भक्तस्यानन्यगस्य च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ନିଷ୍ପାପ! ଅନୁକମ୍ପାର ନାମେ ତୁମେ କାହିଁକି ମୋର ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ନିଷ୍ଫଳ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ? ମୁଁ ଦୟାଧର୍ମରେ ନିୟୁକ୍ତ, ଏବଂ ମୋର ଆରାଧ୍ୟ ପ୍ରତି ଅନନ୍ୟଭକ୍ତ; ତେଣୁ ମୋର ସଦ୍ଭାବନାକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରିବାକୁ ଯତ୍ନ କରନି।
Verse 24
अनुक्रोशो हि साधूनां महद्धर्मस्य लक्षणम् | अनुक्रोशश्व साधूनां सदा प्रीति प्रयच्छति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁକମ୍ପା ହିଁ ମହାଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ। ସଜ୍ଜନଙ୍କର ଅନୁକମ୍ପା ସଦା ଅନ୍ତରେ ପ୍ରୀତି ଓ ସନ୍ତୋଷ ଦାନ କରେ।
Verse 25
त्वमेव दैवतै: सर्वे: पृच्छयसे धर्मसंशयात् । अतत्त्वं देवदेवानामाधिपत्ये प्रतिष्ठित:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୁମକୁ ହିଁ ପଚାରନ୍ତି। ତେଣୁ ତୁମେ ଦେବଦେବମାନଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଅଧିପତି ପଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ଯିଏ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟର ବିଚାର କରେ।
Verse 26
नाहसे मां सहस्राक्ष ट्रुमं त्याजयितुं चिरात् समर्थमुपजीव्येमं त्यजेयं कथमद्य वै
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ସହସ୍ରାକ୍ଷ! ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ମୋଠାରୁ ଅଲଗା କରିବାକୁ ପ୍ରୟାସ କରନି। ଯେତେବେଳେ ଏହା ସମର୍ଥ ଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଦୀର୍ଘକାଳ ମୁଁ ଏହାର ଆଶ୍ରୟରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିଛି; ଆଜି ଯେତେବେଳେ ଏହା ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଛି, ତେବେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯିବି—ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ?
Verse 27
तस्य वाक्येन सौम्येन हर्षित: पाकशासन: । शुकं प्रोवाच धर्मात्मा आनृशंस्येन तोषित:,तोतेकी इस कोमल वाणीसे पाकशासन इन्द्रको बड़ी प्रसन्नता हुई। धर्मात्मा देवेन्द्रने शुककी दयालुतासे संतुष्ट हो उससे कहा--
ତାହାର ସୌମ୍ୟ ଓ ସଦ୍ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ୟରେ ପାକଶାସନ ଇନ୍ଦ୍ର ହର୍ଷିତ ହେଲେ। ଶୁକର କରୁଣା ଓ ଅକ୍ରୂରତାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଧର୍ମାତ୍ମା ଦେବେନ୍ଦ୍ର ତାକୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 28
वरं वृणीष्वेति तदा स च वव्रे वरं शुक: । आनुृशंस्यपरो नित्यं तस्य वृक्षस्य सम्भवम्,'शुक! तुम मुझसे कोई वर माँगो।” तब दयापरायण शुकने यह वर माँगा कि “यह वृक्ष पहलेकी ही भाँति हरा-भरा हो जाय”
ତାପରେ ସେ କହିଲେ—“ଏକ ବର ଚାହ।” ତେବେ ସଦା କରୁଣାପରାୟଣ ଶୁକ ଏହି ବର ଚାହିଲା—ସେ ବୃକ୍ଷଟି ପୂର୍ବବତ୍ ପୁନଃ ହରିତ ହୋଇ ଫଳ-ପୁଷ୍ପରେ ସମୃଦ୍ଧ ହେଉ।
Verse 29
विदित्वा च दृढां भक्ति तां शुके शीलसम्पदम् | प्रीत: क्षिप्रमथो वृक्षममृतेनावसिक्तवान्
ଶୁକର ଦୃଢ ଭକ୍ତି ଓ ଶୀଳସମ୍ପଦ ଜାଣି ଇନ୍ଦ୍ର ଆହୁରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ତୁରନ୍ତ ସେହି ବୃକ୍ଷକୁ ଅମୃତରେ ସିଞ୍ଚନ କଲେ।
Verse 30
तत:ः फलानि पत्राणि शाखाश्षापि मनोहरा: । शुकस्य दृढ्भत्तित्वात् श्रीमत्तां प्राप स द्रुम:
ତାପରେ ତାହାରେ ନୂଆ ନୂଆ ପତ୍ର, ଫଳ ଓ ମନୋହର ଶାଖାମାନେ ଫୁଟିଉଠିଲେ। ଶୁକର ଦୃଢ ଭକ୍ତିରୁ ସେ ବୃକ୍ଷଟି ପୂର୍ବବତ୍ ଶ୍ରୀସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଗଲା।
Verse 31
शुकश्न कर्मणा तेन आनृशंस्यकृतेन वै । आयुषो<न्न्ते महाराज प्राप शक्रसलोकताम्,महाराज! वह शुक भी आयु समाप्त होनेपर अपने उस दयापूर्ण बर्तावके कारण इन्द्रलोकको प्राप्त हुआ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ମହାରାଜ! ସେଇ ଶୁକ ମଧ୍ୟ ନିଜର ସେହି ଦୟାମୟ, ଅନୃଶଂସ କର୍ମର ଫଳରେ ଆୟୁଷ୍ୟର ଶେଷରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 32
एवमेव मनुष्येन्द्र भक्तिमन्तं समाश्रित: । सर्वार्थसिद्धि लभते शुकं प्राप्य यथा द्रुम:
ହେ ନରେନ୍ଦ୍ର! ଯେପରି ଭକ୍ତିମାନ ଶୁକଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଇ ସେଇ ବୃକ୍ଷ ସମସ୍ତ ମନୋରଥର ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲା, ସେପରି ଭକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ପୁରୁଷଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବାର୍ଥସିଦ୍ଧି ପାଏ।
Frequently Asked Questions
Whether one should abandon a non-beneficial, failing dependency (the withered tree) for personal survival and comfort, or remain loyal out of gratitude and compassion despite hardship.
Dharma is not reducible to utility: steadfast compassion and gratitude can constitute a higher ethical rationality, and devotion aligned with non-cruelty becomes a source of both relational restoration and personal merit.
Yes, the closing generalization functions as a results-statement: the supported entity (the tree) attains prosperity through contact with a devoted agent (the śuka), and the śuka’s compassionate act yields an elevated posthumous attainment (Śakra’s world).