Adhyaya 41
Vipula’s Yogic Protection of the Guru’s Household (विपुलस्य योगरक्षा / Vipulasya Yogarakṣā)
Upa-parva: Ākhyāna Cycle on Tapas and Indriya-Nigraha (Episode of Vipula, Devaśarmā, and Śakra)
Bhīṣma narrates an episode in which Śakra (Indra), adopting an exceptionally attractive form, approaches an āśrama while the sage Devaśarmā is away performing a sacrifice. Śakra enters and addresses the guru’s wife with persuasive speech, implying urgency driven by desire. As she attempts to respond, she becomes unable to rise or act—revealed as Vipula’s yogic restraint operating from within her body to prevent compromised conduct. Śakra, perceiving the anomaly with divine sight, discovers Vipula’s presence and discipline and becomes apprehensive of ascetic power and potential censure. Vipula then releases the guru’s wife, re-enters his own body, and admonishes Śakra for ungoverned desire and overconfidence in divine status, warning that tapas can overturn presumed invulnerability. Śakra departs silently in embarrassment. When Devaśarmā returns, Vipula reports the incident; the teacher praises the disciple’s devotion, ethical steadiness, and disciplined conduct, and then grants him permission to pursue higher austerities. The chapter thus functions as a didactic case-study on self-control, protective duty, and the hierarchy of moral authority over mere rank.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, मन में उठी कठोर जिज्ञासा के साथ, स्त्रियों के ‘स्वभाव’ का वर्णन सुनना चाहते हैं और कह बैठते हैं कि दोषों की जड़ स्त्रियाँ हैं। → लोक-लोकांतरों में विचरते देवर्षि नारद का प्रसंग आता है—वे एक अनिंदिता अप्सरा ‘पञ्चचूड़ा’ को देखते हैं और उससे स्त्री-दोषों के ‘शाश्वत’ स्वरूप पर वचन सुनने की भूमिका बनती है। → पञ्चचूड़ा तीखे, अतिरंजित और भय-उपमाओं से भरे कथनों में स्त्री-स्वभाव को ‘अस्थिर’, ‘अतृप्त’ और ‘विपथगामी’ बताती है—यहाँ तक कि स्त्री को मृत्यु, विष, सर्प, अग्नि आदि के समकक्ष रखकर एक ही पंक्ति में गिनाती है। → वह यह निष्कर्ष रखती है कि बाह्य सुख-सामग्री, आभूषण, आश्रय आदि से अधिक स्त्री ‘रति/अनुग्रह’ को महत्व देती है; और सम्मानित, रक्षित स्त्री भी कभी-कभी अयोग्य पुरुषों की ओर आकृष्ट हो सकती है—अर्थात दोष को ‘स्वभाव’ कहकर स्थायी रूप में स्थापित करती है। → युधिष्ठिर के प्रश्न का यह उत्तर आगे यह अपेक्षा जगाता है कि क्या ऐसे सामान्यीकरणों के बीच स्त्री-धर्म, दाम्पत्य-धर्म और संयम का कोई संतुलित प्रतिपक्ष/उपाय भी बताया जाएगा।
Shlokas
Verse 1
अपना बछ। है २ >> अष्टबत्रिशो& ध्याय: पञ्चचूड़ा अप्सराका नारदजीसे स्त्रियोंके दोषोंका वर्णन करना युधिछिर उवाच स्त्रीणां स्वभावमिच्छामि श्रोतुं भरतसत्तम । स्त्रियो हि मूलं दोषाणां लघुचित्ता हि ता: स्मृता:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୁଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। କାରଣ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୋଷମାନଙ୍କର ମୂଳ ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ସେମାନେ ଚଞ୍ଚଳଚିତ୍ତା ବୋଲି ମନାଯାନ୍ତି।
Verse 2
युधिष्ठिरे कहा--भरतश्रेष्ठ! मैं स्त्रियोंके स््वभावका वर्णन सुनना चाहता हूँ; क्योंकि सारे दोषोंकी जड़ स्त्रियाँ ही हैं। वे ओछी बुद्धिवाली मानी गयी हैं ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ପୁରାତନ ଇତିହାସ ଉଦାହରଣ ଭାବେ କୁହାଯାଏ—ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଓ ଅପ୍ସରା ପଞ୍ଚଚୂଡାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ସମ୍ବାଦ।
Verse 3
लोकाननुचरनू् सर्वान् देवर्षिनरिद: पुरा । ददर्शाप्सरसं ब्राह्मीं पडचचूडामनिन्दिताम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୁରାକାଳରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅନୁଚରଣ କରୁଥିବା ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ଅନିନ୍ଦ୍ୟା ଅପ୍ସରା ପଞ୍ଚଚୂଡାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 4
तां दृष्टवा चारुसर्वाज्धीं पप्रच्छाप्सरसं मुनि: । संशयो हृदि कश्रिन्मे ब्रूहि तन्मे सुमध्यमे
ସେଇ ସର୍ବାଙ୍ଗସୁନ୍ଦରୀ ଅପ୍ସରାକୁ ଦେଖି ମୁନି ପଚାରିଲେ—“ସୁମଧ୍ୟମେ! ମୋ ହୃଦୟରେ ଗୋଟିଏ ସନ୍ଦେହ ଉଦ୍ଭବିଛି; ତାହାର ସତ୍ୟ କଥା ମୋତେ କୁହ।”
Verse 5
भीष्म उवाच एवमुक्ताथ सा वित्रं प्रत्युवाचाथ नारदम् । विषये सति वक्ष्यामि समर्थ मन्यसे च माम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନାରଦ ଏପରି କହିବା ପରେ ସେ ଅପ୍ସରା ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲା—“ବିଷୟଟି କହିବାଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ଆପଣ ମୋତେ ସମର୍ଥ ଭାବିଲେ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କହିବି।”
Verse 6
नारद उवाच न त्वामविषये भद्ठे नियोक्ष्यामि कथंचन । स्त्रीणां स्वभावमिच्छामि त्वत्त: श्रोतुं वरानने
ନାରଦ କହିଲେ—“ଭଦ୍ରେ! ଅନୁଚିତ କିମ୍ବା ତୁମ ବିଷୟର ବାହାର ଥିବା କଥା କହିବାକୁ ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବି ନାହିଁ। ବରାନନେ! ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ତୁମ ମୁଖରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।”
Verse 7
भीष्म उवाच एतच्छुत्वा वचस्तस्य देवर्षेरप्सरोत्तमा । प्रत्युवाच न शक्ष्यामि स्त्री सती निन्दितुं स्त्रिय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅପ୍ସରା କହିଲା—“ଦେବର୍ଷେ! ମୁଁ ସ୍ତ୍ରୀ ହୋଇ, ସତୀ ହୋଇ, ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିପାରିବି ନାହିଁ।”
Verse 8
विदितास्ते स्त्रियो याश्व॒ यादृशा श्व॒ स््वभावत: । न मामहसि देवर्षे नियोक्तुं कार्य ईदृशे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ଦେବର୍ଷେ! ଏହି ସଂସାରରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେପରି ଓ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଯେପରି, ସେ ସବୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଜଣା; ତେଣୁ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୋତେ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।”
Verse 9
तामुवाच स देवर्षि: सत्यं वद सुमध्यमे । मृषावादे भवेद् दोष: सत्ये दोषो न विद्यते,तब देवर्षिने उससे कहा--'सुमध्यमे! तुम सच्ची बात बताओ। झूठ बोलनेमें दोष लगता है। सच कहनेमें कोई दोष नहीं है”
ତେବେ ଦେବର୍ଷି ତାକୁ କହିଲେ—“ସୁମଧ୍ୟମେ! ସତ୍ୟ କହ। ମିଥ୍ୟାବାଦରେ ଦୋଷ ହୁଏ; ସତ୍ୟରେ ଦୋଷ ନାହିଁ।”
Verse 10
इत्युक्ता सा कृतमतिरभवच्चारुहासिनी । स्त्रीदोषान् शाश्वतान् सत्यान् भाषितुं सम्प्रचक्रमे
ଏପରି କୁହାଯାଇଲେ ସେ ମନୋହର ହାସ୍ୟବତୀ ଅପ୍ସରା ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲା ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଶାଶ୍ୱତ ଓ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଧରାଯାଉଥିବା ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା।
Verse 11
पञ्चचूडोवाच कुलीना रूपवत्यश्व नाथवत्यश्न योषित: । मर्यादासु न तिष्ठन्ति स दोष: स्त्रीषु नारद
ପଞ୍ଚଚୂଡା କହିଲା—ହେ ନାରଦ! କୁଳୀନା, ରୂପବତୀ ଓ ପତି/ରକ୍ଷକ-ସହିତା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ରହନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଦୋଷ।
Verse 12
न स्त्रीभ्य: किज्चिदन्यद् वै पापीयस्तरमस्ति वै | स्त्रियो हि मूलं दोषाणां तथा त्वमपि वेत्थ ह
ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ପାପିଷ୍ଠ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ; ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ହିଁ ଦୋଷମାନଙ୍କର ମୂଳ—ଏହା ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଭଲଭାବେ ଜାଣ।
Verse 13
समाज्ञातानृद्धिमतः प्रतिरूपान् वशे स्थितान् । पतीनन्तरमासाद्य नाल॑ नार्य: प्रतीक्षितुम्
ଯଦି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ପରପୁରୁଷଙ୍କ ସହ ମିଳିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳେ, ତେବେ ସଦ୍ଗୁଣରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଧନବାନ, ଅନୁପମ ରୂପ-ସୌନ୍ଦର୍ୟଯୁକ୍ତ ଏବଂ ନିଜ ବଶରେ ଥିବା ପତିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଅପେକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 14
असद्धर्मस्त्वयं स्त्रीणामस्माकं भवति प्रभो । पापीयसो नरान् यद् वै लज्जां त्यक्त्वा भजामहे,प्रभो! हम स्त्रियोंमें यह सबसे बड़ा पातक है कि हम पापीसे पापी पुरुषोंको भी लाज छोड़कर स्वीकार कर लेती हैं
ପ୍ରଭୋ! ଆମ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଏହି ମହା ଅସଦ୍ଧର୍ମ—ଲଜ୍ଜା ତ୍ୟାଗ କରି ପାପୀଠାରୁ ପାପିଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଆଶ୍ରୟ କରୁ।
Verse 15
स्त्रियं हि यः प्रार्थयते संनिकर्ष च गच्छति । ईषच्च कुरुते सेवां तमेवेच्छन्ति योषित:
ଯେ ପୁରୁଷ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରି ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଅଳ୍ପମାତ୍ର ସେବା ମଧ୍ୟ କରେ—ଯୁବତୀମାନେ ସେହି ପୁରୁଷକୁ ହିଁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।
Verse 16
अनर्थित्वान्मनुष्याणां भयात् परिजनस्य च । मर्यादायाममर्यादा: स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु
ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କରେ ସ୍ୱୟଂ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ଧ୍ୟାନ ସ୍ଥିର ରହେ ନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ଚାହୁଁଥିବା ପୁରୁଷ ମିଳେ ନାହିଁ, ପରିଜନଙ୍କ ଭୟ ଥାଏ ଏବଂ ପତି ନିକଟରେ ଥାନ୍ତି—ସେତେବେଳେ ହିଁ ସେମାନେ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ରହିପାରନ୍ତି।
Verse 17
नासां कश्षिदगम्यो5स्ति नासां वयसि निश्चय: । विरूप॑ रूपवन्तं वा पुमानित्येव भुज्जते
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ପୁରୁଷ ଅଗମ୍ୟ ନୁହେଁ; କୌଣସି ବୟସ୍-ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ଥିର ନୁହେଁ। ସୁନ୍ଦର ହେଉ କି ବିରୂପ—‘ପୁରୁଷ’ ଏତିକି ଭାବି ସେମାନେ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
Verse 18
न भयानज्नाप्यनुक्रोशान्नार्थहेतो: कथंचन । न ज्ञातिकुलसम्बन्धात् स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु,स्त्रियाँ न तो भयसे, न दयासे, न धनके लोभसे और न जाति या कुलके सम्बन्धसे ही पतियोंके पास टिकती हैं
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନ ଭୟରୁ, ନ ଦୟାରୁ, ନ ଧନଲୋଭରୁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ, ନ ଜ୍ଞାତି-କୁଳ ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ମାତ୍ର—ପତିଙ୍କ ପାଖରେ ଟିକି ରହନ୍ତି।
Verse 19
यौवने वर्तमानानां मृष्टाभरणवाससाम् | नारीणां स्वैरवृत्तीनां स्मृहयन्ति कुलस्त्रिय:
ଯୌବନରେ ଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଆଭୂଷଣ ଓ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧୁଥିବା, ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରିଣୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅନେକ କୁଳସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଜୀବନକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରନ୍ତି।
Verse 20
याश्न शश्वद् बहुमता रक्ष्यन्ते दयिता: स्त्रिय: । अपि ता: सम्प्रसज्जन्ते कुब्जान्धजडवामनै:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସଦା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନିତ, ପ୍ରିୟ ଏବଂ ସାବଧାନରେ ରକ୍ଷିତ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ କୁବ୍ଜ, ଅନ୍ଧ, ଜଡବୁଦ୍ଧି ଓ ବାମନ ପୁରୁଷଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଜଡି ପଡ଼ନ୍ତି।
Verse 21
पड्गुष्वथ च देवर्षे ये चान्ये कुत्सिता नरा: । स्त्रीणामगम्यो लोके5स्मिन् नास्ति कश्चिन्महामुने
ମହାମୁନି ଦେବର୍ଷେ! ପଙ୍ଗୁ ହେଉନ୍ତୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦିତ ପୁରୁଷ, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଆସକ୍ତି ହୋଇପାରେ। ଏହି ଲୋକରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ପୁରୁଷ ଅଗମ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 22
यदि पुंसां गतिर्ब्रह्मन् कथंचिन्नोपपद्यते | अप्यन्योन्यं प्रवर्तन्ते न हि तिष्ठिन्ति भर्तृषु
ବ୍ରହ୍ମନ୍! ଯଦି କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ପୁରୁଷ-ପ୍ରାପ୍ତି ସମ୍ଭବ ନ ହୁଏ ଏବଂ ପତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୂରେ ଥାଆନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଉପାୟ କରି ସମ୍ଭୋଗରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି; ସେମାନେ କେବଳ ପତିଙ୍କ ଉପରେ ହିଁ ନିଶ୍ଚଳ ରହନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 23
अलाभात् पुरुषाणां हि भयात् परिजनस्य च । वधबन्धभयाच्चापि स्वयं गुप्ता भवन्ति ता:,पुरुषोंके न मिलनेसे, घरके दूसरे लोगोंके भयसे तथा वध और बन्धनके डरसे ही स्त्रियाँ सुरक्षित रहती हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୁରୁଷ ନ ମିଳିବାରୁ, ପରିଜନଙ୍କ ଭୟରୁ, ଏବଂ ବଧ ଓ ବନ୍ଧନର ଭୟରୁ ମଧ୍ୟ ସେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଜେ ନିଜକୁ ସଂଯମ କରି ସୁରକ୍ଷିତ ରହନ୍ତି।
Verse 24
चलस्वभावा दु:सेव्या दुर्ग्राह्मा भावतस्तथा । प्राज्ञस्थ पुरुषस्येह यथा वाचस्तथा स्त्रिय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଚଞ୍ଚଳ; ସେମାନଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗ କରିବା ଦୁଷ୍କର, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଭାବ ବୁଝିବା ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଗ୍ରାହ୍ୟ। ଏହି ଲୋକରେ ସେମାନେ ସେହିପରି, ଯେପରି ପ୍ରାଜ୍ଞ ପୁରୁଷଙ୍କ ବାଣୀ ଦୁର୍ବୋଧ ହୁଏ।
Verse 25
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधि: । नानतकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना:
ଅଗ୍ନି କେବେ ଇନ୍ଧନରେ ତୃପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ମହାସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ନଦୀମାନଙ୍କ ଜଳରେ ତୃପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଅନ୍ତକ (ମୃତ୍ୟୁ) ଯଦି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଏକାଥରେ ଗ୍ରସି ନେଲେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେହିପରି ସୁନୟନୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କରେ କେବେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 26
इदमन्यच्च देवर्षे रहस्यं सर्वयोषिताम् । दृष्टवैव पुरुष हद्यं योनि: प्रक्लिद्यते स्त्रिया:
ଦେବର୍ଷେ! ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଗୁପ୍ତ କଥା ଏହି—ମନୋହର ପୁରୁଷକୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ସ୍ତ୍ରୀର ଯୋନି ଆର୍ଦ୍ର ହୋଇଯାଏ।
Verse 27
कामानामपि दातारं कर्तारें मनसां प्रियम् । रक्षितारं न मृष्यन्ति स्वभर्तारमलं स्त्रिय:
ଯେ ସ୍ୱାମୀ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ କାମନାର ଦାତା, ମନପସନ୍ଦ କରିଦେବାଳା ଏବଂ ରକ୍ଷାରେ ସଦା ତତ୍ପର—ସେହି ନିର୍ମଳ ସ୍ୱଭର୍ତ୍ତାର ଶାସନକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 28
न कामभोगान् विपुलान् नालंकारान् न संश्रयान् । तथैव बहु मन्यन्ते यथा रत्यामनुग्रहम्
ସେମାନେ ନ ଅତ୍ୟଧିକ କାମଭୋଗର ସାମଗ୍ରୀକୁ, ନ ଆଭୂଷଣକୁ, ନ ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରୟ (ଗୃହ)କୁ ଏତେ ମୂଲ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି; ଯେତେ ରତିରେ କରାଯାଇଥିବା ଅନୁଗ୍ରହ—ସ୍ନେହମୟ ଧ୍ୟାନକୁ ଦିଅନ୍ତି।
Verse 29
अन्तक: पवनो मृत्यु: पातालं वडवामुखम् | क्षुरधारा विषं सर्पों वल्विरित्येकतः स्त्रिय:
ଅନ୍ତକ, ପବନ, ମୃତ୍ୟୁ, ପାତାଳ, ବଡ଼ବାମୁଖ (ସମୁଦ୍ରାଗ୍ନି), କ୍ଷୁରଧାର, ବିଷ, ସର୍ପ ଓ ଅଗ୍ନି—ଏ ସବୁ ବିନାଶର ହେତୁ ଗୋଟିଏ ପଟେ; ଅନ୍ୟ ପଟେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକା—ସେମାନଙ୍କ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 30
यतश्न भूतानि महान्ति पठ्च यतश्न लोका विहिता विधात्रा । यतः पुमांस: प्रमदाश्च निर्मिता- स्तदैव दोषा: प्रमदासु नारद
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେଉଁ ମୂଳରୁ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେଉଁ ମୂଳରୁ ବିଧାତା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ବିଧିବଦ୍ଧ କରି ଗଢ଼ିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁ ମୂଳରୁ ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ସୃଷ୍ଟ—ହେ ନାରଦ, ସେଇ ମୂଳରୁ ହିଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଦୋଷମାନେ ମଧ୍ୟ ରଚିତ। ତେଣୁ ଏହି ଉପଦେଶରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସ୍ୱଭାବଗତ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 38
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञचचूडानारदसंवादे अष्टत्रिंशोडध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ପଞ୍ଚଚୂଡା–ନାରଦ ସଂବାଦର ଅଷ୍ଟତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how to protect household dharma when confronted by persuasive, status-backed temptation: whether to yield to impulse or to uphold duty through restraint and protective intervention.
Ethical authority is grounded in self-mastery: tapas and disciplined intention can regulate situations where power or charisma might otherwise coerce outcomes, making restraint a form of protection.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is implicit in Devaśarmā’s commendation and authorization, framing righteous conduct and disciplined restraint as spiritually and socially elevating.