Adhyaya 31
Vītahavya’s Attainment of Brāhmaṇya (Vītahavya–Vipratva) | वीतहव्यस्य ब्राह्मण्यप्राप्तिः
Upa-parva: Vītahavya–Vipratva (Bhr̥gu-āśrama Episode) — Anuśāsana-parva Adhyāya 31
Yudhiṣṭhira questions Bhīṣma about the reputed difficulty of attaining brāhmaṇya, citing precedents such as Viśvāmitra and the king Vītahavya. Bhīṣma narrates a dynastic and political background: from Manu’s line through Śaryāti arise rulers including Hehaya and Tālajaṅgha; the Hehayas expand, while in Kāśī the ruler Haryaśva is slain by Vītahavya’s heirs. Successive Kāśī rulers—Sudeva and then Divodāsa—face repeated Hehaya pressure; Divodāsa establishes Vārāṇasī under Indra’s ordinance but is eventually weakened and seeks refuge with Bharadvāja. Bharadvāja performs a putrakāmya iṣṭi, producing Pratardana, who rapidly matures, masters Veda and dhanurveda, and restores Kāśī’s strategic position by defeating and eliminating Vītahavya’s sons. Vītahavya flees to Bhṛgu’s hermitage and receives protection. Pratardana arrives demanding Vītahavya’s surrender; Bhṛgu responds that no kṣatriya resides in the āśrama—only dvijas—thereby shielding the refugee. Pratardana accepts the hermitage norm, interprets the outcome as Vītahavya’s abandonment of kṣatriya identity, and departs. By Bhṛgu’s utterance alone, Vītahavya attains brahmarṣi status and becomes a progenitor of a Brahmin lineage, beginning with Gṛtsamada and continuing through a recorded genealogy (including Pramati, Ruru, Śunaka, and Śaunaka). Bhīṣma concludes by stating that the lineage has been related in detail and invites further inquiry.
Chapter Arc: Bhishma, speaking to Yudhishthira, opens a didactic tale: the ascetic Matanga presses Indra for the supreme boon—Brahmanhood—believing tapas alone can vault him into the highest varna. → Indra returns and warns him repeatedly: Brahmanatva is exceedingly rare and not seized by sheer insistence. He cautions Matanga that craving this ‘parama sthāna’ through obstinacy will ruin him, and that such audacity is not his dharma-path. Indra then lays out a long, grinding ladder of transformation—centuries of births and slow inner refinement—showing how difficult true spiritual eligibility is. → Indra’s decisive admonition lands: ‘Matanga, I told you this after due reflection—choose another boon; Brahmanhood is very hard to obtain.’ The climax is not a weapon’s strike but a moral strike: the shattering of Matanga’s assumption that desire + austerity equals entitlement. → The narrative resolves into instruction: spiritual status is not a prize to be demanded; it ripens through sustained purification, right conduct, and the conquest of inner enemies. Matanga is urged to abandon the perilous insistence and accept a boon aligned with his rightful path.
Shlokas
Verse 1
अफ्-#-राल जा अष्टाविशोश् ध्याय: ब्राह्मणत्व प्राप्त करनेका आग्रह छोड़कर दूसरा वर मॉगनेके लिये इन्द्रका मनड़को समझाना भीष्म उवाच एवमुक्तो मतड़स्तु संशितात्मा यतव्रत: । अतिष्ठदेकपादेन वर्षाणां शतमच्युत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ! ଇନ୍ଦ୍ର ଏପରି କହିବା ପରେ ମତଙ୍ଗଙ୍କ ମନ ଆହୁରି ଦୃଢ଼ ହେଲା। ସେ ସଂଯମୀ ଓ ବ୍ରତନିଷ୍ଠ ହୋଇ, ଅଚଳ ଧୈର୍ୟରେ ଏକ ପାଦରେ ଶତବର୍ଷ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି ତପ କଲେ।
Verse 2
तमुवाच तत: शक्र: पुनरेव महायशा: । ब्राह्मण्यं दुर्लभ तात प्रार्थयानो न लप्स्यसे,तब महायशस्वी इन्द्रने पुनः आकर उससे कहा--'तात! ब्राह्मणत्व दुर्लभ है। उसे माँगनेपर भी पा न सकोगे
ତାପରେ ମହାୟଶସ୍ବୀ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ପୁଣି ଆସି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତାତ! ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ତାହା ପାଇବ ନାହିଁ।”
Verse 3
मतज् परमं स्थान प्रार्थयन् विनशिष्यसि । मा कृथा: साहसं पुत्र नैष धर्मपथस्तव,मतंग! तुम इस उत्तम स्थानको माँगते-माँगते मर जाओगे। बेटा! दुःसाहस न करो। तुम्हारे लिये यह धर्मका मार्ग नहीं है
“ମତଙ୍ଗ! ସେହି ପରମ ପଦ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି କରି ତୁମେ ବିନଶିଯିବ। ପୁତ୍ର! ଏହି ଦୁସ୍ସାହସ କରନି; ଏହା ତୁମର ଧର୍ମପଥ ନୁହେଁ।”
Verse 4
न हि शबक््यं त्वया प्राप्तुं ब्राह्मण्यमिह दुर्मते । अप्राप्यं प्रार्थथानो हि नचिराद् विनशिष्यसि
“ଦୁର୍ମତି! ଏହି ଜୀବନରେ ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ପାଇବାକୁ ସକ୍ଷମ ନୁହେଁ। ଯାହା ଅପ୍ରାପ୍ୟ, ତାହାକୁ ହିଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି କରି ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ନଶିଯିବ।”
Verse 5
मतड़ परम स्थानं वार्यमाणो5सकृन्मया । चिकीर्षस्येव तपसा सर्वथा न भविष्यसि
“ମତଙ୍ଗ! ମୁଁ ତୁମକୁ ବାରମ୍ବାର ରୋକୁଛି, ତଥାପି ତୁମେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେହି ପରମ ପଦ ପାଇବାକୁ ହିଁ ଚାହୁଁଛ। ଏପରି କଲେ ତୁମେ ସର୍ବଥା ବିନଶିଯିବ।”
Verse 6
तिर्यग्योनिगत: सर्वो मानुष्यं यदि गच्छति । स जायते पुल्कसो वा चण्डालो वाप्यसंशय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ପଶୁ-ପକ୍ଷୀର ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନିରେ ପତିତ ଯେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ପରେ ମନୁଷ୍ୟ-ଯୋନିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଥମେ ପୁଲ୍କଶ କିମ୍ବା ଚାଣ୍ଡାଳ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
Verse 7
पुल्कस: पापयोनिर्वा यः कश्चिदिह लक्ष्यते स तस्यामेव सुचिरं मतड़ परिवर्तते,“मतंग! पुल्कस या जो कोई भी पापयोनि पुरुष यहाँ दिखायी देता है वह सुदीर्घधकालतक अपनी उसी योनिमें चक्कर लगाता रहता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ମତଙ୍ଗ! ଏଠାରେ ପୁଲ୍କଶ କିମ୍ବା ଯେ କୌଣସି ପାପ-ଯୋନିଜାତ ପୁରୁଷ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଘୂରିବାକୁ ପଡ଼େ।
Verse 8
ततो दशशते काले लभते शूद्रतामपि । शूद्रयोनावपि ततो बहुश: परिवर्तते,“तदनन्तर एक हजार वर्ष बीतनेपर वह चाण्डाल या पुल्कस शूद्रयोनिमें जन्म लेता है और उसमें भी अनेक जन्मोंतक चक्कर लगाता रहता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ତାପରେ ଦଶଶତ ବର୍ଷର କାଳ ଅତିବାହିତ ହେଲେ ସେ ଶୂଦ୍ରତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏବଂ ଶୂଦ୍ର-ଯୋନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ବହୁବାର ଜନ୍ମ ନେଇ ଘୂରେ।
Verse 9
ततस्त्रिंशद्गुणे काले लभते वैश्यतामपि । वैश्यतायां चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते,“तत्पश्चात् तीसगुना समय बीतनेपर वह वैश्य-योनिमें आता है और चिरकालतक उसीमें चक्कर काटता रहता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ତାପରେ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଗୁଣ କାଳ ଅତିବାହିତ ହେଲେ ସେ ବୈଶ୍ୟ-ଯୋନିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏବଂ ବୈଶ୍ୟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘକାଳ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଘୂରେ।
Verse 10
ततः षष्टिगुणे काले राजन्यो नाम जायते । ततः षष्टिगुणे काले लभते ब्रह्मबन्धुताम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ତାପରେ ଷଷ୍ଟିଗୁଣ କାଳ ଅତିବାହିତ ହେଲେ ସେ ରାଜନ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ କ୍ଷତ୍ରିୟ-ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଏ; ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ଷଷ୍ଟିଗୁଣ କାଳ ପରେ ସେ ‘ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁ’ର ଗୃହେ ଜନ୍ମ ପାଏ—ଯେ ବଂଶରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିନ୍ତୁ ଆଚରଣରେ ପତିତ।
Verse 11
ब्रह्मबन्धुश्चिरं कालं॑ ततस्तु परिवर्तते । ततस्तु द्विशते काले लभते काण्डपृष्ठताम्
ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ‘ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁ’—ନାମମାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଚାରହୀନ—ହୋଇ ରହେ। ପରେ ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଲେ ଦୁଇଶେ କାଳ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ପରେ ସେ ‘କାଣ୍ଡପୃଷ୍ଠ’ ଅବସ୍ଥା ପାଏ—ଅର୍ଥାତ୍ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଏ।
Verse 12
काण्डपृष्ठिश्चिरं काल॑ तत्रैव परिवर्तते । ततस्तु त्रिशते काले लभते जपतामपि
‘କାଣ୍ଡପୃଷ୍ଠ’ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ସେଠାରେଇ, ସେଇ ଯୋନିରେ ଘୁରି ରହେ। ପରେ ତିନିଶେ କାଳ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ସେ ଜପ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଏ—ଯଦିଓ କେବଳ ଗାୟତ୍ରୀ-ଜପ ହେଉ।
Verse 13
तं च प्राप्य चिरं काल॑ तत्रैव परिवर्तते | ततश्चतुःशते काले श्रोत्रियो नाम जायते । श्रोत्रियत्वे चिरं काल॑ तत्रैव परिवर्तते
ସେ ଅବସ୍ଥା ପାଇଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ସେଠାରେଇ, ସେଇ ଦଶାରେ ଆବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ରହେ। ପରେ ଚାରିଶେ କାଳ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ସେ ‘ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ’ ନାମରେ—ବେଦବେତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କୁଳରେ—ଜନ୍ମ ନେଏ; ଏବଂ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟତ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ସେଇ ପରିସରରେ ଆବାଗମନ କରି ରହେ।
Verse 14
तदेवं शोकहर्षो तु कामद्वेषौ च पुत्रक | अतिमानातिवादौ च प्रविशेते द्विजाधमम्,बेटा! इस प्रकार शोक-हर्ष, राग-द्वेष, अतिमान और अतिवाद आदि दोषोंका अधम द्विजके भीतर प्रवेश होता है
ପୁତ୍ରକ! ଏଭଳି ଶୋକ-ହର୍ଷ, କାମ-ଦ୍ୱେଷ, ଏବଂ ଅତିମାନ ଓ ଅତିବାଦ—ଏହି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ଅଧମ ଦ୍ୱିଜର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
Verse 15
तांश्ेज्जयति शत्रून् स तदा प्राप्नोति सद्गतिम् । अथ ते वै जयन्त्येनं तालाग्रादिव पात्यते
ଯଦି ସେ ସେଇ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରେ, ତେବେ ସଦ୍ଗତି ପାଏ; ଆଉ ଯଦି ସେଇ ଶତ୍ରୁମାନେ ତାକୁ ଜୟ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଳଗଛର ଶିଖରରୁ ଝରିପଡ଼ୁଥିବା ଫଳ ପରି ସେ ତଳକୁ ପତିତ କରାଯାଏ।
Verse 16
मतज़ सम्प्रधार्यवं यदहं त्वामचूचुदम् । वृणीष्व कामम-्यं त्वं ब्राह्मुण्यं हि सुदुर्लभम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ହେ ମତଙ୍ଗ! ଏପରି ଭାବି ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଥିଲି— ‘ତୁମ ଇଚ୍ଛାର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର ଚୟନ କର; କାରଣ ସତ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ଲାଭ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।’”
Verse 27
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें इन्द्र और मतंगका संवादविषयक सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ମତଙ୍ଗଙ୍କ ସଂବାଦବିଷୟକ ସତାଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 28
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि इन्द्रमतड्रसंवादे अष्टाविंशोडध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବରେ ଦାନଧର୍ମପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଇନ୍ଦ୍ର-ମତଙ୍ଗ ସଂବାଦର ଅଠାଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns competing duties: a ruler’s pursuit of retributive justice against an enemy versus the inviolability of hermitage asylum and the ethical constraint imposed by ṛṣi jurisdiction.
The chapter teaches that social-religious authority (brāhmaṇya) is validated through recognized ascetic-ritual legitimacy and ethical comportment, and that refuge under a ṛṣi reconfigures the moral landscape of pursuit and retaliation.
No explicit phalaśruti is stated; instead, the closing meta-commentary is genealogical and archival—Bhīṣma marks the lineage as fully narrated and positions the account as sufficient proof for the claimed transformation and its normative implications.