Adhyaya 3
युधिष्ठिरप्रश्नः—विश्वामित्रस्य ब्राह्मणत्वकौतूहलम् | Yudhiṣṭhira’s Inquiry on Viśvāmitra’s Attainment of Brāhmaṇya
Upa-parva: Viśvāmitra–Brāhmaṇatva (Transformation and the Question of Brāhmaṇya)
This adhyāya is structured as Yudhiṣṭhira’s interrogative brief to Bhīṣma. He frames brāhmaṇya as ‘difficult to obtain’ and asks how the kṣatriya Viśvāmitra attained it without bodily change (dehāntara). To motivate the question, Yudhiṣṭhira enumerates a dossier of Viśvāmitra-associated deeds and linked traditions: the destructive potency of tapas against Vasiṣṭha’s lineage; the projection/creation of fierce beings under anger; the establishment and renown of the Kuśika line; Śunaḥśepa’s release from sacrificial animal-status and subsequent affiliation as a son; the cursing of many sons to become outcaste groups for failing to honor Devarāta; Triśaṅku’s extraordinary ascent oriented to the southern direction; the sanctification of the Kauśikī river; the interruption of austerity by Rambhā and her transformation; Vasiṣṭha’s attempted drowning and the river Vipāśā becoming famed; and a release from a curse through praise (stuti) addressed to a divine leader. The chapter ends by sharpening the doctrinal request: explain the ‘tattva’ (principle) behind such transformations, and reconcile this with the case of Mataṅga, who is said not to obtain brāhmaṇya despite aspiration. The adhyāya thus functions as a curated set of narrative indices preparing for Bhīṣma’s explanatory response on dharma, tapas, and status.
Chapter Arc: कौरव-सभा में एक विस्मय जागता है—क्षत्रिय विश्वामित्र के ऐसे-ऐसे तपोबल-जनित कर्म कैसे हुए कि देव, ऋषि और नदियाँ तक उनके नाम से पवित्र हो उठीं; और क्या सचमुच बिना देह-परिवर्तन के ब्राह्मणत्व प्राप्त हो सकता है? → वर्णन विश्वामित्र के अद्भुत पराक्रम और तपस्या की ओर बढ़ता है—वसिष्ठ के पुत्रशत का तपोबल से विनाश, कौशिकी जैसी देवर्षि-सेवित नदी का पावन होना, विपाशा का कर्म-प्रसिद्ध होना; साथ ही एक चेतावनी भी उभरती है कि ये चरित्र असाधारण हैं, सामान्य जन को इनका अनुकरण नहीं करना चाहिए। → प्रश्न तीक्ष्ण हो उठता है—‘देहान्तरमनासाद्य कथं स ब्राह्मणोऽभवत्?’ विश्वामित्र के ब्राह्मणत्व-प्राप्ति का रहस्य और मतंग के प्रसंग का विरोधाभास (मतंग को ब्राह्मणत्व न मिलना, चाण्डाल-योनि में जन्म) एक ही बिंदु पर टकराते हैं: क्या ब्राह्मणत्व जन्म है या तप/धर्म का फल? → वक्ता संकेत देता है कि मतंग का ब्राह्मणत्व न पाना ‘स्थाने’ (उचित) था—अर्थात केवल तप नहीं, अपितु आचरण, संस्कार, और धर्म-निष्ठा की सूक्ष्म शर्तें निर्णायक हैं; विश्वामित्र के कर्मों की महत्ता स्वीकारते हुए भी उनके अनुकरण से सावधान किया जाता है। → मतंग के तप और उसके ‘यथातत्त्व’ कारणों का पूर्ण उद्घाटन अभी शेष है—किस नियम से किसी को ब्राह्मणत्व मिलता है और किसी को नहीं?
Shlokas
Verse 1
35१७" श्जु अीस-न्#सस - इस अध्यायमें वर्णित चरित्र असाधारण शक्तिसम्पन्न पुरुषोंके हैं। आजकलके साधारण मनुष्योंको इसके उस अंशका अनुकरण नहीं करना चाहिये जिसमें स्त्रीके लिये अपने शरीर-प्रदानकी बात कही गयी है। अतिथिको अन्न
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ରାଜାଧିରାଜ, ହେ ନରେଶ୍ୱର! ଯଦି ଅନ୍ୟ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ତେବେ କ୍ଷତ୍ରିୟକୁଳଜ ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇଲେ? ପିତାମହ, ମୁଁ ଏହାର ତତ୍ତ୍ୱ ସତ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
Verse 2
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें सुदर्शनका उपाख्यानविषयक दूसरा अध्याय पूरा हुआ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଧର୍ମାତ୍ମ ପିତାମହ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇଲେ, ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 3
तेन हामितवीर्येण वसिष्ठस्य महात्मन: । हतं॑ पुत्रशतं सद्यस्तपसापि पितामह
ପିତାମହ! ଅମିତ ପରାକ୍ରମୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜ ତପସ୍ୟାର ପ୍ରଭାବରେ ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶତ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ।
Verse 4
यातुधानाश्व बहवो राक्षसास्तिग्मतेजस: । मन्युना5<विष्टदेहेन सृष्टा: कालान्तकोपमा:,उन्होंने क्रोधके आवेशमें आकर बहुत-से प्रचण्ड तेजस्वी यातुधान एवं राक्षस रच डाले थे जो काल और यमराजके समान भयानक थे
କ୍ରୋଧର ଆବେଶରେ ଦେହ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସେ ଅନେକ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତେଜସ୍ୱୀ ଯାତୁଧାନ ଓ ରାକ୍ଷସ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସେମାନେ କାଳ ଓ ଅନ୍ତକ ସମ ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ।
Verse 5
महान् कुशिकवंशकश्र ब्रह्मर्षिशतसंकुल: । स्थापितो नरलोके<स्मिन् विद्वद्ब्राह्मणसंस्तुत:
ସେ ମହାନ—କୁଶିକବଂଶଜ, ଶତଶତ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରିବୃତ। ଏହି ନରଲୋକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ, ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ।
Verse 6
इतना ही नहीं, इस मनुष्य-लोकमें उन्होंने उस महान् कुशिक-वंशको स्थापित किया जो अब सैकड़ों ब्रह्मर्षियोंसे व्याप्त और दिद्वान ब्राह्मणोंसे प्रशंसित है ।।
ଋଚୀକଙ୍କ ମହାତପସ୍ବୀ ପୁତ୍ର ଶୁନଃଶେପ—ଯାହାକୁ ମହାସତ୍ରର ମହାଯଜ୍ଞରେ ଯଜ୍ଞପଶୁ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଆଣାଯାଇଥିଲା—ସେ ମହାକ୍ରିୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲା।
Verse 7
हरिश्रन्द्रक्रतौ देवांस्तोषयित्वा55त्मतेजसा । पुत्रतामनुसम्प्राप्तो विश्वामित्रस्य धीमत:
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ନିଜ ତେଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ଶୁନଃଶେପ ଧୀମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା।
Verse 8
नाभिवादयते ज्येष्ठं देवरातं नराधिप । पुत्रा: पज्चाशदेवापि शप्ता: श्वपचतां गता:
ନରାଧିପ! ସେମାନେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଦେବରାତଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେହି ପଚାଶ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଶପ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ୱପଚ (ଚାଣ୍ଡାଳ) ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 9
त्रिशड्कुर्बन्धुभिमक्त ऐक्ष्वाक: प्रीतिपूर्वकम् । अवाक्शिरा दिवं नीतो दक्षिणामाश्रितो दिशम्
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ତ୍ରିଶଙ୍କୁକୁ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ; ସେ ଯେତେବେଳେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତ ହୋଇ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ କରି ଝୁଲୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପ୍ରୀତିପୂର୍ବକ ତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ନେଇଗଲେ।
Verse 10
विश्वामित्रस्यथ विपुला नदी देवर्षिसेविता । कौशिकी च शिवा पुण्या ब्रद्मर्षिसुरसेविता
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ସେଇ ବିଶାଳ ନଦୀଟି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର ହିଁ; ତାହା କୌଶିକୀ—ଶୁଭ ଓ ପବିତ୍ର—ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। କୁହାଯାଏ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପୋବଳର ପ୍ରଭାବରୁ ହିଁ ସେ ନଦୀ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲା।
Verse 11
तपोविधघ्नकरी चैव पञ्चचूडा सुसम्मता । रम्भा नामाप्सरा: शापाद् यस्य शैलत्वमागता,पाँच चोटीवाली लोकप्रिय रम्भा नामक अप्सरा विश्वामित्रजीकी तपस्यामें विघ्न डालने गयी थी, जो उनके शापसे पत्थर हो गयी
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—‘ପଞ୍ଚଚୂଡା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରମ୍ଭା ନାମକ ଅପ୍ସରା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଶାପରେ ସେ ପାଥର ହୋଇଗଲା।
Verse 12
तथैवास्य भयाद् बद्ध्वा वसिष्ठ: सलिले पुरा । आत्मानं मज्जयन् श्रीमान् विपाश: पुनरुत्थित:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ସେହିପରି ପୂର୍ବକାଳରେ ତାଙ୍କ ଭୟରୁ ଶ୍ରୀମାନ୍ ବସିଷ୍ଠ ନିଜ ଦେହକୁ ଦୋରିରେ ବାନ୍ଧି ଜଳରେ ଡୁବି ମରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେଇ ନଦୀ ତାଙ୍କୁ ପାଶବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରି ପୁଣି ଉପରକୁ ଉଠାଇଲା।
Verse 13
तदाप्रभृति पुण्या हि विपाशाभून्महानदी । विख्याता कर्मणा तेन वसिष्ठस्य महात्मन:
ସେହି ଦିନଠାରୁ ସେଇ ମହାନଦୀ ପବିତ୍ର ହେଲା ଏବଂ ‘ବିପାଶା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମରୁ ହିଁ ଏହି ଖ୍ୟାତି—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଭୟରୁ ଦୋରି ବାନ୍ଧି ସେ ତାହାରେ ଡୁବିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନଦୀ ବନ୍ଧନ ଛେଦି ତାଙ୍କୁ ପୁଣି ଉପରକୁ ଉଠାଇଲା।
Verse 14
वाम्भिश्न भगवान् येन देवसेनाग्रग: प्रभु: । स्तुतः प्रीतमना श्चासीच्छापाच्चैनममुज्चत
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ବାଣୀଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି କରାଯାଉଥିବାବେଳେ ଦେବସେନାର ଅଗ୍ରଗାମୀ ସାମର୍ଥ୍ୟଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ ଇନ୍ଦ୍ର ହୃଦୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ତାକୁ ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ।
Verse 15
ध्रुवस्यौत्तानपादस्य ब्रद्मर्षीणां तथैव च । मध्यं ज्वलति यो नित्यमुदीचीमाश्रितो दिशम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ, ଯିଏ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଆକାଶରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କ (ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କ) ମଧ୍ୟରେ ତାରାରୂପେ ସଦା ଦୀପ୍ତିମାନ, ସେ ତ ଖ୍ଷତ୍ରିୟ ହିଁ ଥିଲେ। କୁରୁନନ୍ଦନ! ତାଙ୍କର ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ମୋ ହୃଦୟରେ କୌତୁହଳ ଜନ୍ମିଛି—ସେ କିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହେଲେ?
Verse 16
तस्यैतानि च कर्माणि तथान्यानि च कौरव । क्षत्रियस्येत्यतो जातमिदं कौतूहलं मम
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ କୌରବ! ଖ୍ଷତ୍ରିୟ ଥିବାବେଳେ ସେ କରିଥିବା ଏହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ କର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ମୋ ମନରେ ଗଭୀର କୌତୁହଳ ଜନ୍ମିଛି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ—ଯେମାନେ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଆକାଶରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କ (ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କ) ମଧ୍ୟରେ ତାରାରୂପେ ସଦା ଦୀପ୍ତିମାନ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଖ୍ଷତ୍ରିୟ ଥିଲେ। କୁରୁନନ୍ଦନ! ତାଙ୍କର ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ମୋ ହୃଦୟ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେ—ସେମାନେ କିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ?
Verse 17
किमेतदिति तत्त्वेन प्रब्रूहि भरतर्षभ । देहान्तरमनासाद्य कथं स ब्राह्मणो&भवत्,भरतश्रेष्ठ) यह क्या बात है? इसे ठीक-ठीक बताइये। विश्वामित्रजी दूसरा शरीर धारण किये बिना ही कैसे ब्राह्मण हो गये?
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହା କ’ଣ କଥା? ଏହାର ତତ୍ତ୍ୱ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହନ୍ତୁ। ଅନ୍ୟ ଦେହ ଗ୍ରହଣ ନ କରି ସେ କିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ?
Verse 18
एतत् तत्त्वेन मे तात सर्वमाख्यातुमर्हसि । मतड़स्य यथातत्त्वं तथैवैतद् वदस्व मे
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ତାତ! ଏହା ସବୁ ତତ୍ତ୍ୱାନୁସାରେ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ। ଯେପରି ମତଙ୍ଗ ତପସ୍ୟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ପାଇଲେ ନାହିଁ, ସେହିପରି କଥା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ କାହିଁକି ଲାଗୁ ହେଲା ନାହିଁ—ଏହା ମୋତେ ସଠିକ୍ କହନ୍ତୁ।
Verse 19
स्थाने मतड़ो ब्राह्म॒ण्यं नालभद् भरतर्षभ । चण्डालयोनौ जातो हि कथं ब्राह्मण्यमाप्तवान्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମତଙ୍ଗଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ନ ମିଳିବା ଯଥାଯଥ ଥିଲା; କାରଣ ସେ ଚାଣ୍ଡାଳ-ଯୋନିରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ?
Frequently Asked Questions
Whether brāhmaṇya is an immutable status tied to birth or a realizable attainment through tapas, intention, and conduct—especially when a kṣatriya (Viśvāmitra) is portrayed as becoming a brāhmaṇa without bodily change.
The list functions as an evidentiary index: it aggregates diverse motifs (curse, praise, austerity, adoption, extraordinary ascent, river sanctification) to justify the question and delimit the explanatory scope Bhīṣma is asked to provide.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; it operates as a problem-statement and narrative catalog, preparing for subsequent doctrinal clarification rather than concluding with promised merits.