Adhyaya 22
Aṣṭāvakra and the Woman: Disclosure, Permission, and Marital Resolution (अनुशासन पर्व, अध्याय २२)
Upa-parva: Anuśāsana-parva (Didactic Dialogues on Conduct and Social Dharma)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma how a particular woman does not fear the curse of a supremely radiant authority and how that authority’s restraint/withdrawal occurred. Bhīṣma recounts that Aṣṭāvakra questioned the woman about the alteration of her form, instructing that no falsehood should be spoken. The woman replies that her conduct is to be understood directionally (she identifies herself with the northern quarter) and frames her interaction as a deliberate test intended to stabilize or instruct; she also generalizes that sexual desire can trouble even elderly women, presenting it as a recognized condition rather than mere individual fault. She states that higher beings are satisfied and that she was sent by a Brahmin—identified as the girl’s father—to deliver instruction and complete the task. She grants Aṣṭāvakra leave, promises safe return without hardship, and states he will obtain the maiden, who will become a mother of sons. Aṣṭāvakra departs, returns home, reports the encounter, and is then asked to accept the Brahmin’s daughter in marriage at an auspicious conjunction of nakṣatra and tithi; he agrees, accepts the maiden, and resides contentedly in his āśrama.
Chapter Arc: भीष्म राजन् को एक विचित्र उपाख्यान में ले जाते हैं—अष्टावक्र ऋषि और उत्तर दिशा की एक रहस्यमयी स्त्री का संवाद, जहाँ सेवा-धर्म और काम-धर्म आमने-सामने खड़े हैं। → स्त्री ‘बहुत अच्छा’ कहकर दिव्य तेल, वस्त्र और स्नान-सामग्री लाती है; ऋषि को स्नानगृह तक ले जाकर विधिपूर्वक, सोपचार सेवा करती है। ऋषि उस सुखोष्ण स्नान और स्त्री के हाथों के स्पर्श-सुख में डूबते हैं—और समय का बोध खो बैठते हैं। → रात्रि के मध्य स्त्री काम-आकांक्षा से व्याकुल होकर ऋषि से मैथुन की माँग करती है और चेतावनी देती है कि अस्वीकार करने पर ‘अधर्म’ लगेगा—यहीं तपस्वी की मर्यादा और गृहस्थ-धर्म का दावा तीखे संघर्ष में बदल जाता है। → ऋषि अपनी संयम-शक्ति और सत्य-प्रतिज्ञा का आधार लेकर काम-प्रवृत्ति को स्वीकार नहीं करते; स्त्री के रूप-परिवर्तन (कन्या-रूप बनाम जरा-जीर्णता) का रहस्य प्रश्न बनकर उभरता है, और कथा संकेत देती है कि यह परीक्षा/माया/नियमबद्ध वरदान का परिणाम है—सेवा का प्रतिदान देह-सुख नहीं, आत्म-नियंत्रण की सिद्धि है। → स्त्री के रूप-परिवर्तन का कारण क्या है, और ‘भक्ति’ बनाम ‘काम’ के इस विवाद में धर्म का अंतिम निर्णय किसके पक्ष में जाएगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल १०५ श्लोक हैं) नल्लजा5 >> 7 जा विशो<ध्याय: अष्टावक्र और उत्तर दिशाका संवाद भीष्म उवाच अथ सा स्त्री तमुवाच बाढमेवं भवत्विति । तैलं दिव्यमुपादाय स्नानशाटीमुपानयत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାପରେ ସେହି ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କୁ କହିଲା—“ବାଢ଼ମ୍, ଏମିତି ହେଉ।” ଏହା କହି ସେ ଦିବ୍ୟ ତେଲ ନେଇ ସ୍ନାନବସ୍ତ୍ର ଆଣିଲା।
Verse 2
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! ऋषिकी बात सुनकर उस स्त्रीने कहा--“बहुत अच्छा, ऐसा ही हो” यों कहकर वह दिव्य तेल और स्नानोपयोगी वस्त्र ले आयी ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଋଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସେହି ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲା—“ବାଢ଼ମ୍, ଏମିତି ହେଉ।” ଏହା କହି ସେ ଦିବ୍ୟ ତେଲ ଓ ସ୍ନାନଯୋଗ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ଆଣିଲା। ପରେ ସେହି ମହାତ୍ମା ମୁନିଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ତେଲରେ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ କଲା।
Verse 3
शनैश्वोत्सादितस्तत्र स्स्नानशालामुपागमत् | भद्रासनं तततश्रित्रमृषिरन्वगमन्नवम्,फिर उसके उठानेपर वे धीरेसे वहाँ स्नानगृहमें गये। वहाँ ऋषिको एक विचित्र एवं नूतन चौकी प्राप्त हुई
ତାପରେ ତାଙ୍କୁ ସାବୁଧାନରେ ଉଠାଇଦେବା ପରେ ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ସେଠାର ସ୍ନାନଶାଳାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଋଷିଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଆସନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲା—ଦେଖିବାକୁ ବିଚିତ୍ର, ନବନିର୍ମିତ—ସତ୍କାରାନୁରୂପ ଭାବେ ସଜାଯାଇଥିବା।
Verse 4
अथोपविष्टश्न यदा तस्मिन् भद्रासने तदा । स्नापयामास शनकैस्तमृषिं सुखहस्तवत्,जब वे उस सुन्दर चौकीपर बैठ गये तब उस स्त्रीने धीरे-धीरे हाथोंके कोमल स्पर्शसे उन्हें नहलाया
ମୁନି ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଶୁଭ ଆସନରେ ବସିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ନାରୀ ଧୀରେ ଧୀରେ କୋମଳ ଓ ସୁଖଦ ସ୍ପର୍ଶଯୁକ୍ତ ହାତରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ତାଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇଲା।
Verse 5
दिव्यं च विधिवच्चक्रे सोपचारं मुनेस्तदा । स तेन सुसुखोष्णेन तस्या हस्तसुखेन च
ତାପରେ ସେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଓ ଦିବ୍ୟ ଭାବେ ମୁନିଙ୍କୁ ଉପଚାରସହିତ ସତ୍କାର କଲା। ସେଇ ସୁଖଦ ଉଷ୍ଣ ସେବା ଓ ତାଙ୍କ ହାତର ସ୍ନିଗ୍ଧ ସ୍ପର୍ଶରେ ମୁନି ପରମ ସୁଖ ପାଇଲେ।
Verse 6
तत उत्थाय स मुनिस्तदा परमविस्मित:
ତାପରେ ସେ ମୁନି ପରମ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ଉଠି ବସିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ—ପୂର୍ବ ଦିଗର ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଉଦିତ ହୋଇସାରିଛନ୍ତି। ତେବେ ସେ ମନେମନେ ଭାବିଲେ—“ଏହା କି ମୋର ମୋହ, ନା ସତ୍ୟସତ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ହୋଇଗଲା?”
Verse 7
पूर्वस्यां दिशि सूर्य च सो5पश्यदुदितं दिवि | तस्य बुद्धिरियं कि नु मोहस्तत्त्वमिदं भवेत्
ସେ ପୂର୍ବ ଦିଗର ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଉଦିତ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମିଲା—“ଏହା କ’ଣ? କେବଳ ମୋହ, ନା ସତ୍ୟ?”
Verse 8
अथोपास्य सहस्रांशुं कि करोमीत्युवाच ताम् । सा चामृतरसप्रख्यं ऋषेरन्नमुपाहरत्
ତାପରେ ସହସ୍ରାଂଶୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି ସେ ତାକୁ କହିଲେ—“ଏବେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?” ତେବେ ସେ ନାରୀ ଋଷିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅମୃତରସ ସମାନ ମଧୁର ଅନ୍ନ ଆଣି ରଖିଲା।
Verse 9
तस्य स्वादुतयान्नस्य न प्रभूतं चकार सः । व्यगमच्चाप्यह:शेषं ततः संध्यागमत् पुन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେହି ଅନ୍ନର ମାଧୁର୍ଯ୍ୟରେ ସେ ଏତେ ମୋହିତ ହେଲା ଯେ ତାହାକୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି ମାନିପାରିଲା ନାହିଁ; “ବସ୍, ଏତେ ହେଲା” ବୋଲି କହିପାରିଲା ନାହିଁ। ଏହି ଆସକ୍ତିରେ ଦିନର ଶେଷ ଭାଗ ଗଲା, ଏବଂ ପୁଣି ସନ୍ଧ୍ୟା ଆସିଲା।
Verse 10
अथ सा स्त्री भगवन्तं सुप्यतामित्यचोदयत् । तत्र वै शयने दिव्ये तस्य तस्याश्ष कल्पिते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାପରେ ସେହି ସ୍ତ୍ରୀ ଭଗବାନ ଅଷ୍ଟାବକ୍ରଙ୍କୁ କହିଲା, “ଏବେ ଆପଣ ଶୟନ କରନ୍ତୁ।” ସେଠାରେ ହିଁ ଦିବ୍ୟ ଶୟନସ୍ଥାନରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଓ ସେହି ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ଅଲଗା ଦୁଇଟି ଶୟ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା।
Verse 11
पृथक् चैव तथा सुप्तौ सा स्त्री स च मुनिस्तदा । तथार्धात्रे सा स्त्री तु शयनं तदुपागमत्,उस समय वह स्त्री और मुनि दोनों अलग-अलग सो गये। जब आधी रात हुई तब वह स्त्री उठकर मुनिकी शय्यापर आ बैठी
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେତେବେଳେ ସେହି ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ମୁନି ଦୁହେଁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇଲେ। ଅର୍ଧରାତ୍ରି ହେଲାବେଳେ ସେହି ସ୍ତ୍ରୀ ଉଠି ମୁନିଙ୍କ ଶୟ୍ୟା ପାଖକୁ ଯାଇ ସେହି ଶୟ୍ୟାରେ ବସିଲା।
Verse 12
अष्टावक्र उवाच न भठद्रे परदारेषु मनो मे सम्प्रसज्जति । उत्तिष्ठ भद्रे भद्रं ते स्वयं वै विरमस्व च
ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ—ଭଦ୍ରେ! ପରଦାରାଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର ମନ ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ଏଠାରୁ ଉଠ ଏବଂ ନିଜେ ଏହି ପାପକର୍ମରୁ ବିରତ ହେଅ।
Verse 13
भीष्य उवाच सा तदा तेन विप्रेण तथा तेन निवर्तिता । स्वतन्त्रास्मीत्युवाचर्षि न धर्मच्छलमस्ति ते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ସେହି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଯେତେବେଳେ ତାକୁ ଏଭଳି ଭାବେ ନିବାରଣ କଲେ, ସେ କହିଲା, “ମୁଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରା; ହେ ଋଷି, ମୋ ସହ ସଙ୍ଗମ କଲେ ଆପଣଙ୍କ ଧର୍ମର କୌଣସି ଛଳନା କିମ୍ବା ଭଙ୍ଗ ହେବ ନାହିଁ।”
Verse 14
अष्टावक्र उवाच नास्ति स्वतन्त्रता स्त्रीणामस्वतन्त्रा हि योषित: । प्रजापतिमतं होतन्न स्त्री स्वातन्तद्रयमहति
ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ— ଭଦ୍ରେ! ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ସ୍ୱାଧୀନତା ନାହିଁ; କାରଣ ସେମାନେ ପରାଧୀନ ବୋଲି ମନାଯାନ୍ତି। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ମତ ମଧ୍ୟ ଏହି— ସ୍ତ୍ରୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 15
रूयुवाच बाधते मैथुन विप्र मम भक्ति च पश्य वै । अधर्म प्राप्स्यसे विप्र यन्मां त्वं नाभिनन्दसि
ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲା— ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ମୈଥୁନର ଆକାଙ୍କ୍ଷା ମୋତେ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି; ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର ଭକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ। ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣ ଯଦି ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନ କରନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅଧର୍ମ ଲାଗିବ।
Verse 16
अद्टावक्र उवाच हरन्ति दोषजातानि नरं जात॑ यथेच्छकम् | प्रभवामि सदा धृत्या भद्रे स्वशयनं व्रज
ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ— ଭଦ୍ରେ! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରୀ ହୋଇ ଚାଲେ, ଦୋଷ ଓ ପାପର ସମୂହ ତାକୁ ହିଁ ଧରି ନେଇଯାଏ। ମୁଁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ-ସଂଯମରେ ସଦା ନିଜକୁ ବଶରେ ରଖେ; ତେଣୁ ତୁମେ ନିଜ ଶୟ୍ୟାକୁ ଫେରିଯାଅ।
Verse 17
रूयुवाच शिरसा प्रणमे विप्र प्रसादं कर्तुमहसि । भूमौ निपतमानाया: शरणं भव मेडनघ
ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲା— ଅନଘ! ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୁଁ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି; ଆପଣ କୃପା କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି— ଦୟାକରି ମୋତେ ଶରଣ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 18
यदि वा दोषजातं त्वं परदारेषु पश्यसि । आत्मानं स्पर्शयाम्यद्य पार्णिं गृह्ीष्व मे द्विज
ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ— ପରଦାରା ସହ ସମ୍ମିଳନରେ ଯଦି ତୁମେ ଦୋଷ ଦେଖ, ତେବେ ଆଜି ମୁଁ ନିଜକୁ ତୁମକୁ ଅର୍ପଣ କରୁଛି; ହେ ଦ୍ୱିଜ! ମୋର ପାଣିଗ୍ରହଣ କର।
Verse 19
न दोषो भविता चैव सत्येनैतद् ब्रवीम्यहम् । स्वतन्त्रां मां विजानीहि यो<धर्म: सो<सस््तु वै मयि । त्वय्यावेशितचित्ता च स्वतन्त्रास्मि भजस्व माम्
ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି—ଆପଣଙ୍କୁ କୌଣସି ଦୋଷ ଲାଗିବ ନାହିଁ। ମୋତେ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତୁ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯଦି କିଛି ଅଧର୍ମ ଥାଏ, ସେ ଦୋଷ ମୋ ପାଖରେ ମାତ୍ର ରହୁ। ମୋ ଚିତ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆପଣଙ୍କରେ ଲୀନ। ଏହି ଚୟନରେ ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ; ତେଣୁ ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
Verse 20
सअद्टावक्र उवाच स्वतन्त्रा त्वं कथं भद्रे ब्रूहि कारणमत्र वै नास्ति त्रिलोके स्त्री काचिद् या वै स्वातन्त्रयमहति
ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ—ଭଦ୍ରେ, ତୁମେ କିପରି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର? ଏହାର କାରଣ ଏଠାରେ କୁହ। ତିନି ଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟର ଯୋଗ୍ୟ ଏମିତି କୌଣସି ସ୍ତ୍ରୀ ନାହିଁ।
Verse 21
पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्राश्न॒ स्थाविरे काले नास्ति स्त्रीणां स्वतन्त्रता
କୌମାର୍ୟରେ ପିତା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯୌବନରେ ପତି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ପୁଅମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଏହିପରି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 22
रूयुवाच कौमार ब्रह्मचर्य मे कन्यैवास्मि न संशय: । पत्नीं कुरुष्व मां विप्र श्रद्धां विजहि मा मम
ରୂୟୁ କହିଲା—କୌମାର୍ୟରୁ ମୋର ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ; ମୁଁ କନ୍ୟା ହିଁ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ହେ ବିପ୍ର, ମୋତେ ପତ୍ନୀ କରନ୍ତୁ; ମୋ ପ୍ରତି ଆପଣଙ୍କ ଶ୍ରଦ୍ଧା ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।
Verse 23
स्त्री बोली--विप्रवर! मैं कुमारावस्थासे ही ब्रह्मचारिणी हूँ; अतः कन्या ही हूँ--इसमें संशय नहीं है। अब आप मुझे पत्नी बनाइये। मेरी श्रद्धाका नाश न कीजिये ।।
ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲା—ହେ ବିପ୍ରବର, କୌମାର୍ୟରୁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ; ତେଣୁ ମୁଁ କନ୍ୟା ହିଁ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବେ ମୋତେ ପତ୍ନୀ କରନ୍ତୁ; ମୋର ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ—ଯେପରି ମୋର ଅବସ୍ଥା, ସେପରି ତୁମର; ଯେପରି ତୁମର, ସେପରି ମୋର। ଏହା କି ସେ ଦାନଶୀଳ ଋଷିଙ୍କ ରଚିତ ପରୀକ୍ଷା, ନା ସତ୍ୟସତ୍ୟ କୌଣସି ବିଘ୍ନ?
Verse 24
आश्चर्य परम हीदं कि नु श्रेयो हि मे भवेत् । दिव्याभरणवत्त्रा हि कन्येयं मामुपस्थिता
ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ—ଏହା ତ ପରମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଏଥିରୁ ମୋ ପାଇଁ କେଉଁ ଶ୍ରେୟ ହେବ? ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ଭୂଷିତ ଏହି କନ୍ୟା ମୋ ସେବାରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଯେ ପୂର୍ବେ ବୃଦ୍ଧା ଥିଲା, ସେଇ ଆଜି କନ୍ୟାରୂପେ ଦେଖାଦେଲା—ଏ ମହାବିସ୍ମୟ। ଏହା କି ମୋ ପାଇଁ କଲ୍ୟାଣକର ହେବ?
Verse 25
कि त्वस्था: परमं रूपं जीर्णमासीत् कथ॑ं पुनः । कन्यारूपमिहाद्यैवं किमिवात्रोत्तरं भवेत्
ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ—କିନ୍ତୁ ତାହାର ଏହି ପରମ ସୁନ୍ଦର ରୂପ ପୂର୍ବେ ଜରାଜୀର୍ଣ୍ଣ କିପରି ହୋଇଗଲା? ଏବେ ଏଠାରେ ସେ କିପରି କନ୍ୟାରୂପେ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହେଲା? ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଏଠାରେ କେଉଁ ଉତ୍ତର ହୋଇପାରେ?
Verse 26
यथा पर शक्तिधुतेर्न व्युत्थास्ये कथंचन । न रोचते हि व्युत्थानं सत्येनासादयाम्यहम्
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରମ ଅନ୍ତଃଶକ୍ତି ଓ ଅଚଳ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ମୋତେ ଧାରଣ କରିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ବିଚଳିତ ହେବି ନାହିଁ। ଧର୍ମପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବା ମୋତେ ରୋଚେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସତ୍ୟ ଓ ବିଧିସମ୍ମତ, ଧର୍ମ୍ୟ ଉପାୟରେ ମାତ୍ର ମୁଁ ମୋର ଅଭିପ୍ରେତ ପତ୍ନୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବି।
Verse 56
व्यतीतां रजनीं कृत्स्नां नाजानात् स महाव्रतः । उसने मुनिके लिये विधिपूर्वक सम्पूर्ण दिव्य सामग्री प्रस्तुत की। वे महाव्रतधारी मुनि उसके दिये हुए कुछ-कुछ गरम होनेके कारण सुखदायक जलसे नहाकर उसके हाथोंके सुखद स्पर्शसे सेवित होकर इतने आनन्दविभोर हो गये कि कब सारी रात बीत गयी? इसका उन्हें ज्ञान ही नहीं हुआ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ମହାବ୍ରତଧାରୀ ମୁନି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାତି କେବେ ବିତିଗଲା ତାହା ମଧ୍ୟ ଜାଣିଲେ ନାହିଁ। ବିଧିପୂର୍ବକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦିବ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ସେବା କରାଗଲା; ସୁଖଦ ଗରମ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଯାଇଲା; ଯଜମାନଙ୍କ ହାତର ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ ସ୍ପର୍ଶରେ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା ହେଲା। ସନ୍ତୋଷରେ ସେ ଏତେ ଲୀନ ହେଲେ ଯେ ସମୟର ପ୍ରବାହ ତାଙ୍କୁ ଅଗୋଚର ରହିଲା।
Frequently Asked Questions
The tension is between inquiry and propriety: Aṣṭāvakra demands truthful disclosure about a transformed form while the woman frames the interaction as a controlled test, raising questions about speech ethics, intention, and social boundaries.
The chapter models dharma as practice: speak truthfully under constraint, recognize desire as a force requiring regulation, and resolve social outcomes (such as marriage) through consent, legitimate intermediaries, and ritually appropriate timing.
No explicit phalaśruti formula appears in the provided verses; the chapter’s function is exemplary and normative, embedding its significance in conduct-guidance rather than stated salvific reward.