Adhyaya 163
Chapter Arc: स्वर्ग पर ‘कप’ नामक दानवों का अधिकार जम जाना और देवताओं का मद/अहंकार के कारण संकट में पड़ जाना—एक ऐसा उलटफेर जहाँ अमर भी असहाय दिखते हैं। → देवता अपने दोनों लोक (स्वर्ग और पृथ्वी/अधिकार) हरण हुए जानकर शोकाकुल होकर ब्रह्मा की शरण लेते हैं; उधर ‘कप’ ब्राह्मणों के प्रति वैर/अवज्ञा की ओर बढ़ते हैं, जिससे धर्म-रक्षा का प्रश्न तीखा होता जाता है। → ब्राह्मण-तेज के अपमान का परिणाम—ब्राह्मणों द्वारा ‘कप’ दानवों का भस्म किया जाना; उसी निर्णायक क्षण में देवताओं का संकट कटता है और उनका तेज-वीर्य पुनः जाग्रत होता है। → नारद के वचन से देवता प्रसन्न होकर ब्राह्मणों की महिमा का स्तवन करते हैं; देवताओं का तेज बढ़ता है और वे त्रिलोकी में पुनः पूजित/स्थापित होते हैं। वायु, युधिष्ठिर को उपदेश-रूप में ब्राह्मण-रक्षा और इन्द्रिय-निग्रह का क्षात्रधर्म बताता है। → वायु का संकेत कि ‘भृगुओं से घोर भय’ कालान्तर में प्रकट होगा—भविष्य के दण्ड/परिणाम की छाया अध्याय के अंत में छोड़ दी जाती है।
Shlokas
Verse 1
अपना छा | अ:-फक्राछ सप्तपञ्चाशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: कप नामक दानवोंके द्वारा स्वर्गलोकपर अधिकार जमा लेनेपर ब्राह्म॒णोंका कपोंको भस्म कर देना
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏତେ ହେଲା ସତ୍ତ୍ୱେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଅର୍ଜୁନ ନିରବ ରହିଲା। ତେବେ ବାୟୁଦେବ ପୁନଃ କହିଲେ— ‘ହେ ନରାଧିପ! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଦର୍ଶ କର୍ମ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।’”
Verse 2
मदस्यास्यमनुप्राप्ता यदा सेन्द्रा दिवौकस: । तदैव च्यवनेनेह हृता तेषां वसुन्धरा
ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମଦ (ଅହଂକାର/ଉନ୍ମାଦ)ର ମୁଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ସେହି ସମୟରେ ଏଠାରେ ଚ୍ୟବନ ମୁନି ତାଙ୍କର ପୃଥିବୀର ଅଧିକାର ହରଣ କଲେ।
Verse 3
उभौ लोकौ हृतौ मत्वा ते देवा दु:खिता5भवन् । शोकार्ताश्चि महात्मानं ब्रह्माणं शरणं ययु:,अपने दोनों लोकोंका अपहरण हुआ जान वे देवता बहुत दुःखी हो गये और शोकसे आतुर हो महात्मा ब्रह्माजीकी शरणमें गये
ଦୁଇ ଲୋକ ହରଣ ହୋଇଗଲା ବୋଲି ଜାଣି ଦେବମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ସେମାନେ ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।
Verse 4
देवा ऊचु मदास्यव्यतिषक्तानामस्माकं लोकपूजित । च्यवनेन हता भूमि: कपैश्नैव दिवं प्रभो
ଦେବମାନେ କହିଲେ— “ଲୋକପୂଜିତ ପ୍ରଭୋ! ଆମେ ମଦର ମୁଖରେ ଫସିଥିବାବେଳେ ଚ୍ୟବନ ଆମ ଭୂମି ହରଣ କଲେ; ଏବଂ ପ୍ରଭୋ, ‘କପ’ ନାମକ ଦାନବମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଅଧିକାର କରିନେଲେ।”
Verse 5
ब्रह्मोवाच गच्छध्वं शरणं विप्रानाशु सेन्द्रा दिवौकस: । प्रसाद्य तानुभी लोकाववाप्स्यथ यथा पुरा
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— “ଇନ୍ଦ୍ରସହିତ ଦେବମାନେ! ଶୀଘ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଅ। ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଲେ, ପୂର୍ବବତ୍ ତୁମେ ଦୁଇ ଲୋକ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।”
Verse 6
ते ययु: शरणं विप्रानूचुस्ते कान् जयामहे । इत्युक्तास्ते द्विजान् प्राहुर्जयतेह कपानिति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦେବତାମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ ପଚାରିଲେ—“ଆମେ କାହାକୁ ଜୟ କରିବୁ?” ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏପରି ପଚାରିଲେ ଦେବତାମାନେ କହିଲେ—“ଏଠାରେ ‘କପ’ ନାମକ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଜୟ କର।”
Verse 7
भूगतान् हि विजेतारो वयमित्यब्रुवन् द्विजा: । ततः कर्म समारब्धं ब्राह्मणै:ः कपनाशनम्,तब ब्राह्मणोंने कहा--“हम उन दानवोंको पृथ्वीपर लाकर परास्त करेंगे।” तदनन्तर ब्राह्मणोंने कपविनाशक कर्म आरम्भ किया
ଦ୍ୱିଜମାନେ କହିଲେ—“ସେମାନଙ୍କୁ ଭୂମିକୁ ନମାଇ ଆଣିଲେ ପରେ ଆମେ ଜୟ କରିବୁ।” ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କପ-ନାଶକ କର୍ମ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 8
तच्छुत्वा प्रेषितो दूतो ब्राह्मणेभ्यो धनी कपै: । सच तान् ब्राह्मणानाह धनी कपवचो यथा,इसका समाचार सुनकर कपोंने ब्राह्मणोंक पास अपना धनी नामक दूत भेजा, उसने उन ब्राह्मणोंसे कपोंका संदेश इस प्रकार कहा--
ଏହା ଶୁଣି କପମାନେ ‘ଧନୀ’ ନାମକ ଦୂତକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଯାଇ କପମାନଙ୍କ ବାର୍ତ୍ତାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହିଲା।
Verse 9
भवद्धिः सदृशा: सर्वे कपा: किमिह वर्तते । सर्वे वेदविद: प्राज्ञा: सर्वे च क्रतुयाजिन:
ସେ କହିଲା—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ! ଏହି ସମସ୍ତ କପ ଆପଣମାନଙ୍କ ସଦୃଶ; ତେବେ ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଏଠାରେ ଏ କ’ଣ ଘଟୁଛି? ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବେଦବିଦ୍, ପ୍ରାଜ୍ଞ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞାନୁଷ୍ଠାନକାରୀ।”
Verse 10
सर्वे सत्यव्रताश्वैव सर्वे तुल्या महर्षिभि: | श्रीक्षेव रमते तेषु धारयन्ति श्रियं च ते
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସତ୍ୟବ୍ରତୀ; ସମସ୍ତେ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ସମାନ। ଶ୍ରୀ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରମଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 11
वृथादारान् न गच्छन्ति वृथामांसं न भुञ्जते । दीप्तमन्निं जुह्बते च गुरूणां वचने स्थिता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେମାନେ ଯଥାଧର୍ମ ବିବାହର ବାହାରେ ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ନିରର୍ଥକ ଭାବି ମାଂସ ଭୋଜନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଇ, ଗୁରୁଜନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ଼ ରହନ୍ତି।
Verse 12
सर्वे च नियतात्मानो बालानां संविभागिन: । उपेत्य शनकैर्यान्ति न सेवन्ति रजस्वलाम् | स्वर्गतिं चैव गच्छन्ति तथैव शुभकर्मिण:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମନୋନିୟମୀ; ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ବଣ୍ଟନ କରିଦିଅନ୍ତି। ନିକଟକୁ ଯାଇ ମଧ୍ୟ ଧୀରେ, ସଂଯମରେ ଚାଲନ୍ତି। ରଜସ୍ୱଳା ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ସେମାନେ ସମ୍ପର୍କ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଭଳି ଶୁଭ-ଧର୍ମକର୍ମ କରି ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗତି ପାଆନ୍ତି।
Verse 13
अभुक्तवत्सु नाश्नन्ति गर्भिणीवृद्धकादिषु । पूर्वल्निषु न दीव्यन्ति दिवा चैव न शेरते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗର୍ଭିଣୀ, ବୃଦ୍ଧ ଇତ୍ୟାଦି ଯେମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଜନ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ନିଜେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ପୂର୍ବାହ୍ନରେ ଜୁଆ ଖେଳନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ଦିନେ ଶୋଇନାହାନ୍ତି।
Verse 14
एतैश्वान्यैश्व बहुभिग्ुणैर्युक्तान् कर्थं कपान् | विजेष्यथ निवर्तथ्व॑ निवृत्तानां सुखं हि व:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ‘କପ’ ନାମକ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ତୁମେ କିପରି ପରାଜିତ କରିବ? ଏହି ଅନିଚ୍ଛନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଫେରିଆସ; କାରଣ ନିବୃତ୍ତି ଓ ସଂଯମରେ ହିଁ ତୁମର ସତ୍ୟ ସୁଖ ଅଛି।
Verse 15
ब्राह्मणा ऊचु कपान्वयं विजेष्यामो ये देवास्ते वयं स्मृता: । तस्माद् वध्या: कपा<स्माकं धनिन् याहि यथा55गतम्
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ—ଆମେ କପମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିବୁ; ଯେମାନେ ‘ଦେବ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଆମେ ହିଁ। ତେଣୁ ଦେବଦ୍ରୋହୀ କପମାନେ ଆମ ପାଇଁ ବଧ୍ୟ। ଏହିପରି ଆମେ କପକୁଳକୁ ଦମନ କରିବୁ। ହେ ଧନୀ, ଯେପରି ଆସିଛ, ସେପରି ଫେରିଯାଅ।
Verse 16
धनी गत्वा कपानाह न वो विदप्रा: प्रियंकरा: । गहीत्वास्त्राण्यतो विप्रान् कपा: सर्वे समाद्रवन्
ଧନୀ ପୁରୁଷ କପମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ କହିଲା—“ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୁମମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ନୁହନ୍ତି।” ଏହା ଶୁଣି ସମସ୍ତ କପ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧରି ଏକାସାଥି ଧାଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 17
समुदग्रध्वजान् दृष्टवा कपान् सर्वे द्विजातय: । व्यसृजन् ज्वलितानग्नीन् कपानां प्राणनाशनान्
ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱଜା ଉଡ଼ାଇ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା କପମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ) କପମାନଙ୍କ ପ୍ରାଣନାଶକ ଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ନିକ୍ଷେପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 18
ब्रह्मसृष्टा हव्यभुज: कपान् हत्वा सनातना: | नभसीव यथाभ्राणि व्यराजन्त नराधिप,नरेश्वर! ब्राह्मणोंके छोड़े हुए सनातन अग्निदेव उन कपोंका संहार करके आकाशमें बादलोंके समान प्रकाशित होने लगे
ନରାଧିପ! ବ୍ରହ୍ମସୃଷ୍ଟ, ହବ୍ୟଭୁଜ ସନାତନ ଅଗ୍ନିଦେବମାନେ କପମାନଙ୍କୁ ହତ କରି, ଆକାଶରେ ମେଘମାନଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
Verse 19
हत्वा वै दानवान् देवा: सर्वे सम्भूय संयुगे | तेनाभ्यजानन् हि तदा ब्राह्मुणै्निहतान् कपान्
ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କପମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରିଛନ୍ତି—ଏହା ସେମାନେ ଜାଣିଲେ ନାହିଁ।
Verse 20
अथागम्य महातेजा नारदोडकथयद् विभो | यथा हता महाभागैस्तेजसा ब्राह्मणै: कपा:,प्रभो! तदनन्तर महातेजस्वी नारदजीने आकर यह बात बतायी कि किस प्रकार महाभाग ब्राह्मणोंने अपने तेजसे कपोंका नाश किया है
ପ୍ରଭୋ! ତା’ପରେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ନାରଦ ଆସି କହିଲେ—ମହାଭାଗ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ ତେଜରେ କପମାନଙ୍କୁ କିପରି ନାଶ କଲେ।
Verse 21
नारदस्य वच: श्रुत्वा प्रीता: सर्वे दिवौकस: । प्रशशंसुर्द्धिजांश्चापि ब्राह्मुणांश्व॒ यशस्विन:,नारदजीकी बात सुनकर सब देवता बड़े प्रसन्न हुए। उन्होंने द्विजों और यशस्वी ब्राह्मणोंकी भूरि-भूरि प्रशंसा की
ନାରଦଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ପରେ ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ—ବିଶେଷକରି ଯଶସ୍ୱୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ—ହୃଦୟପୂର୍ବକ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
Verse 22
तेषां तेजस्तथा वीर्य देवानां ववृधे ततः । अवाप्ुवंश्वामरत्वं त्रिषु लोकेषु पूजितम्,तदनन्तर देवताओंके तेज और पराक्रमकी वृद्धि होने लगी। उन्होंने तीनों लोकोंमें सम्मानित होकर अमरत्व प्राप्त कर लिया
ତାହା ପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ତେଜ ଓ ପରାକ୍ରମ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ତିନି ଲୋକରେ ପୂଜିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଗୌରବମୟ ଅମରତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ।
Verse 23
इत्युक्तवचन वायुमर्जुन: प्रत्युवाच ह | प्रतिपूज्य महाबाहो यत् तच्छृणु युधिष्ठिर
ମହାବାହୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ବାୟୁ ଏପରି (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ) ମହତ୍ତ୍ୱ କହିଦେବା ପରେ, ତାଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ପୂଜା କରି ଅର୍ଜୁନ ଯେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ସେହିଟି ଶୁଣ।
Verse 24
अजुन उवाच जीवाम्यहं ब्राह्मणार्थ सर्वथा सततं प्रभो | ब्रह्माण्यो ब्राह्मणेभ्यश्ष प्रणणमामि च नित्यश:
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ପ୍ରଭୋ! ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଏବଂ ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ହିଁ ଜୀବନ ଧାରଣ କରେ। ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟଧର୍ମର ଭକ୍ତ, ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 25
दत्तात्रेयप्रसादाच्च मया प्राप्तमिदं बलम् | लोके च परमा कीर्तिर्धर्मक्षाचरितो महान्,विप्रवर दत्तात्रेयजीकी कृपासे मुझे इस लोकमें महान् बल, उत्तम कीर्ति और महान् धर्मकी प्राप्ति हुई है
ମୁନିବର ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ମୋତେ ଏହି ବଳ ଲାଭ ହୋଇଛି। ଏହି ଲୋକରେ ମୁଁ ପରମ କୀର୍ତ୍ତି ପାଇଛି ଏବଂ ମହାନ୍ ଧର୍ମର ଆଚରଣ କରିଛି।
Verse 26
अहो ब्राह्मणकर्माणि मया मारुत तत्त्वतः । त्वया प्रोक्तानि कार्त्स्न्येन श्रुतानि प्रयतेन च
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ହେ ବାୟୁଦେବ! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ କର୍ମ କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ! ଆପଣ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୋତେ ସତ୍ୟରୂପେ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସାବଧାନତାରେ ସବୁ ଶୁଣିଛି।
Verse 27
वायुरुवाच ब्राह्मणान् क्षात्रधर्मेण पालयस्वेन्द्रियाणि च । भगुभ्यस्ते भयं घोरं तत् तु कालाद भविष्यति
ବାୟୁ କହିଲେ—ରାଜନ୍! କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସଂୟମ କର। ଭୃଗୁବଂଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଠାରୁ ତୋତେ ଘୋର ଭୟ ଆସିବ; କିନ୍ତୁ ସେଥିପାଇଁ ଦୀର୍ଘ କାଳ ଅତିତ ହେବ।
Verse 156
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपवके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें वायु देवता और अर्जुनका संवादविषयक एक सौ छप्पनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ବାୟୁଦେବ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସଂବାଦବିଷୟକ ଏକଶ ଛପ୍ପନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 157
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पवनार्जुनसंवादे सप्तपञ्चाशदधिकशततमो< ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ବାୟୁଦେବ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସଂବାଦବିଷୟକ ଏକଶ ସତାବନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।