Adhyaya 159
Chapter Arc: दानधर्मपर्व के पवन–अर्जुन संवाद में वायु देवता अर्जुन को झकझोरते हैं—‘हे मूढ़! ब्राह्मणों के कुछ गुण सुन; उनकी महत्ता को समझे बिना दान और यज्ञ का मर्म नहीं खुलता।’ → वायु उदाहरणों और तर्कों से अर्जुन की सामान्य-सी धारणा को चुनौती देते हैं: ब्राह्मण लोक और दिवि—दोनों में अजेय हैं; उनके तेज से तत्व तक वश में होते हैं। कथा-उदाहरण में पृथ्वी/भूमि के ‘नाश’ या डगमगाने का प्रसंग आता है, जिसे कश्यप-ऋषि जैसे ब्राह्मण-तपस्वी ‘व्यस्तम्भयत’—स्थिर कर देते हैं। इससे अर्जुन के भीतर प्रश्न उठता है कि ब्राह्मण-शक्ति केवल सामाजिक नहीं, ब्रह्माण्डीय आधार है। → वायु अर्जुन के यज्ञ-आचरण को उलटकर दिखाते हैं—‘अर्जुन! जिसे तुम नित्य यजते हो, वह अग्नि भी ब्राह्मण ही है; वह समस्त लोक का हव्यवाहन है—क्या तुम उसे नहीं जानते?’ फिर सृष्टि-तत्त्व पर तीखा खंडन आता है: प्रजापति ब्रह्मा अव्यक्त, प्रभु, अव्यय हैं; ‘अण्ड से ब्रह्मा उत्पन्न’ जैसी धारणाएँ ‘अपण्डित’ की हैं। ‘यदि कहो ब्रह्मा आकाश से प्रकट हुए, तो किस आधार पर ठहरते?’—उत्तर में ‘अहंकार’ को सर्व-तेजोगत प्रभु-तत्त्व के रूप में रखा जाता है, और ‘अण्ड’ की वस्तुता पर ही प्रश्नचिह्न लगाकर श्रोता को दार्शनिक विस्मय में डाल दिया जाता है। → अध्याय का निष्कर्ष ब्राह्मण-माहात्म्य की स्थापना है: ब्राह्मण केवल वर्ण-परिचय नहीं, यज्ञ, अग्नि, सृष्टि-व्यवस्था और लोक-धारण के मूल स्तम्भ हैं। अर्जुन के लिए संदेश स्पष्ट होता है—दान/यज्ञ का फल तभी शुद्ध है जब ब्राह्मण-तत्त्व (ज्ञान, तप, संयम, लोक-हित) का आदर और बोध हो। → वायु के ‘अण्ड नहीं है—फिर भी ब्रह्मा हैं’ जैसे वाक्य से जिज्ञासा शेष रहती है कि आगे संवाद में सृष्टि-तत्त्व और ब्राह्मण-तप की सत्ता को किस प्रकार और अधिक निर्णायक रूप से समझाया जाएगा।
Shlokas
Verse 1
अपन बक। है २ >> त्रिपज्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: वायुद्वारा उदाहरणसहित ब्राद्म॒णोंकी महत्ताका वर्णन वायुरुवाच शृणु मूढ गुणान् कांश्रिद् बाह्मणानां महात्मनाम् | ये त्वया कीर्तिता राजंस्तेभ्यो5थ ब्राह्मणो वर:
ବାୟୁ କହିଲେ—ହେ ମୂଢ! ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ କିଛି ଗୁଣ ଶୁଣ; ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି। ହେ ରାଜନ! ତୁମେ ଯାହାଙ୍କୁ ଏମାତ୍ର କୀର୍ତ୍ତନ କଲ, ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ତୁଳନାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 2
त्वक्त्वा महीत्वं भूमिस्तु स्पर्थयाड्रनूपस्य ह | नाशं जगाम तां विप्रो व्यस्तम्भयत कश्यप:
ଏକ ସମୟରେ ଅଙ୍ଗରାଜ ସହ ସ୍ପର୍ଧା ହେବାରୁ ପୃଥିବୀର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ ଲୋକଧର୍ମ ଧାରଣ କରୁଥିବା ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ, ଯେପରି ନାଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ବିପ୍ରବର କଶ୍ୟପ ନିଜ ତପୋବଳରେ ଏହି ସ୍ଥୂଳ ପୃଥିବୀକୁ ଧରି ରଖିଲେ।
Verse 3
अजेया ब्राह्मणा राजन दिवि चेह च नित्यदा । अपिबत् तेजसा हाप: स्वयमेवाज्ञिरा: पुरा
ହେ ରାଜନ! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ଓ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସଦା ଅଜେୟ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ମହାମୁନି ଅଙ୍ଗିରା ନିଜ ତେଜସ୍ରେ ଜଳକୁ ଦୁଧ ପରି ପିଇଥିଲେ। ପିଇଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ହେଲା ନାହିଁ; ପିଉଥିବା ପିଉଥିବା ସେ ତପୋଶକ୍ତିରେ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଜଳ ପିଇଦେଲେ। ପରେ, ହେ ପୃଥିବୀନାଥ, ସେ ଜଳର ମହାସ୍ରୋତ ପ୍ରବାହିତ କରି ପୁଣି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।
Verse 4
स ता: पिबन् क्षीरमिव नातृप्पत महामना: । अपूरयन्महौघेन महीं सर्वा च पार्थिव
ମହାତ୍ମା ଋଷି ସେହି ଜଳକୁ କ୍ଷୀର ପରି ପିଇଲେ, ତଥାପି ତୃପ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ। ପରେ, ହେ ରାଜନ, ସେ ମହାପ୍ରବାହ ଛାଡ଼ି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ପୁନର୍ବାର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ।
Verse 5
तस्मिन्नहं च क्रुद्धे वै जगत् त्यक्त्वा ततो गत: । व्यतिष्ठमग्निहोत्रे च चिरमज्धिरसो भयात्
ଯେତେବେଳେ ସେ ଋଷି ମୋ ପ୍ରତି କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ମୁଁ ଏହି ଜଗତ୍ ତ୍ୟାଗ କରି ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲି। ଅନ୍ଧିରସଙ୍କ ଭୟରୁ ମୋତେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରର ଅଗ୍ନିମଧ୍ୟରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିଲା।
Verse 6
अथ शप्तश्न भगवान् गौतमेन पुरन्दर: । अहल्यां कामयानो वै धर्मार्थ च न हिंसित:,महर्षि गौतमने ऐश्वर्यशाली इन्द्रको अहल्यापर आसक्त होनेके कारण शाप दे दिया था। केवल धर्मकी रक्षाके लिये उनके प्राण नहीं लिये
ତାପରେ ଭଗବାନ ଗୌତମ ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ। ସେ ଅହଲ୍ୟାକୁ କାମନା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମରକ୍ଷାର ନିମିତ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରାଗଲା ନାହିଁ।
Verse 7
तथा समुद्रो नृपते पूर्णो मृष्टस्य वारिण: । ब्राह्मणैरभिशप्तश्व बभूव लवणोदक:,नरेश्वर! समुद्र पहले मीठे जलसे भरा रहता था, परंतु ब्राह्मणोंके शापसे उसका पानी खारा हो गया
ସେହିପରି, ହେ ନୃପତି, ସମୁଦ୍ର ପୂର୍ବେ ମିଠା ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶାପରୁ ସେ ଲବଣଜଳ ହୋଇଗଲା।
Verse 8
सुवर्णवर्णो निर्धूम: सड़तोर्ध्वशिख: कवि: । क्रुद्धेनाड़िरसा शप्तो गुणैरेतैर्विवर्जित:
ଅଗ୍ନି ପୂର୍ବେ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, ଧୂମରହିତ ଓ ସଦା ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ଶିଖାଯୁକ୍ତ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ କ୍ରୁଦ୍ଧ ଅଙ୍ଗିରସ ଶାପ ଦେଇଥିବାରୁ, ଏବେ ସେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ହରାଇଛି।
Verse 9
महतकश्नू्णितान् पश्य ये हासन्त महोदधिम् | सुवर्णधारिणा नित्यमवशप्ता द्विजातिना
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ଦେଖ, ଏହି ମହାବଳୀମାନେ ଏବେ ଭସ୍ମରାଶି ହୋଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; ଯେମାନେ ପୂର୍ବେ ମହାସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ତୁଚ୍ଛ ଭାବୁଥିଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣଧାରୀ, ନିତ୍ୟତପସ୍ବୀ ଦ୍ୱିଜ ମହର୍ଷି କପିଳଙ୍କ ଶାପରେ ଏମାନେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ। ଏମାନେ ସଗରଙ୍କ ପୁତ୍ର; ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱ ଖୋଜି ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆସିଥିଲେ, ଏବେ ଏଠାରେ ରାଖର ଢେର ହୋଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
Verse 10
समो न वत्वं द्विजातिभ्य: श्रेयो विद्धि नराधिप । गर्भस्थान् ब्राह्मणान् सम्यड़ नमस्यति किल प्रभु:
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ହେ ନରାଧିପ! ତୁମେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସମାନ କେବେ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ତୁମ ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍ର ଉପାୟ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। ଶୁଣାଯାଏ—ରାଜା ଗର୍ଭସ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାବିଧି ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 11
दण्डकानां महदू राज्यं ब्राह्मणेन विनाशितम् । तालजंघं महाक्षत्रमौर्वेगेकेन नाशितम्
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ଦଣ୍ଡକମାନଙ୍କ ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହେଲା; ଏବଂ ତାଲଜଂଘ ନାମକ ମହାକ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶକୁ ଏକାକୀ ମହାତ୍ମା ଔର୍ବ ସଂହାର କଲେ।
Verse 12
त्वया च विपुलं राज्यं बल॑ धर्म श्रुतं तथा । दत्तात्रेयप्रसादेन प्राप्त परमदुर्लभम्
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଦୁର୍ଲଭ ଏମିତି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ, ବଳ, ଧର୍ମ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ପାଇଛ; ସେସବୁ ବିପ୍ରବର ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ହିଁ ଲଭ୍ୟ ହୋଇଛି।
Verse 13
अन्मनिं त्वं यजसे नित्यं कस्माद् ब्राह्मणमर्जुन । स हि सर्वस्य लोकस्य हव्यवाट् कि न वेत्सि तम्
ଅର୍ଜୁନ! ତୁମେ ଅଗ୍ନିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି ନିତ୍ୟ ଯଜନ କାହିଁକି କରୁଛ? ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣ ନାହିଁ କି? ସେ ହିଁ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ହବ୍ୟବାହ—ହବିଷ୍ୟ ବହନକାରୀ।
Verse 14
अथवा ब्राह्मणश्रेष्ठमनुभूतानुपालकम् । कर्तारें जीवलोकस्य कस्माज्जानन् विमुहा[से
ଅଥବା—ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଜ ଅନୁଭୂତ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ପାଳକ ଏବଂ ମନେ ହେଉଛି ଏହି ଜୀବଲୋକର କର୍ତ୍ତା—ଏହା ଜାଣି ସୁଦ୍ଧା ତୁମେ କାହିଁକି ମୋହରେ ପଡ଼ୁଛ?
Verse 15
तथा प्रजापतिर्त्रह्मा अव्यक्त: प्रभुरव्यय: । येनेदं निखिल विश्व जनितं स्थावरं चरम्
ସେହିପରି ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା—ସ୍ୱରୂପରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ପ୍ରଭୁ ଓ ଅବ୍ୟୟ—ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ସ୍ଥାବର-ଚର ବିଶ୍ୱ ଜନିତ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।
Verse 16
अण्डजातं तु ब्रह्माणं केचिदिच्छन्त्यपण्डिता: । अण्डाद् भिन्नाद् बभु: शैला दिशो5म्भ:पृथिवी दिवम्
କିଛି ଅପଣ୍ଡିତ ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅଣ୍ଡଜ ବୋଲି ମାନନ୍ତି। ସେମାନେ କହନ୍ତି—ଫୁଟିଥିବା ଅଣ୍ଡରୁ ପର୍ବତ, ଦିଗ, ଜଳ, ପୃଥିବୀ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
Verse 17
द्रष्टव्यं नैतदेवं हि कथं जायेदजो हि सः । स्मृतमाकाशमण्डं तु तस्माज्जात: पितामह:
କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଶାବ୍ଦିକ ଭାବେ ଏମିତି ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ଯିଏ ଅଜ, ସେ କିପରି ଜନ୍ମ ନେବେ? ଏଠାରେ ‘ଅଣ୍ଡ’ ବୋଲି ମହାକାଶକୁ କୁହାଯାଇଛି; ସେଠାରୁ ପିତାମହ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି—ଏହି ଅର୍ଥରେ ହିଁ ସେ ‘ଅଣ୍ଡଜ’ କୁହାଯାନ୍ତି।
Verse 18
तिछेत् कथमिति ब्रूहि न किंचिद्धि तदा भवेत् । अहड्कार इति प्रोक्त: सर्वतेजोगत: प्रभु:
ଯଦି କେହି କହେ—“ଆକାଶରୁ ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ପ୍ରକଟ ହେଲେ? କୁହ; କାରଣ ସେତେବେଳେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଧାର ଥିଲା ନାହିଁ”—ତେବେ ଉତ୍ତର ଏହି: ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ‘ଅହଂକାର’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ଯିଏ ସମସ୍ତ ତେଜରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସ୍ୱୟଂସମର୍ଥ ପ୍ରଭୁତତ୍ତ୍ୱ।
Verse 19
नास्त्यण्डमस्ति तु ब्रह्मा स राजा लोकभावन: । इत्युक्त: स तदा तूष्णीमभूद् वायुस्ततो<5ब्रवीत्
ବାସ୍ତବରେ ‘ଅଣ୍ଡ’ ନାମରେ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବସ୍ତୁ ନାହିଁ; ତଥାପି ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି—ସେଇ ଲୋକମାନଙ୍କର ରାଜସୃଷ୍ଟା ଓ ପାଳକ। ଏହା ଶୁଣି କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଅର୍ଜୁନ ମୌନ ହେଲେ; ତାପରେ ବାୟୁଦେବ ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 152
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें वायुदेवता और अजुनिके संवादके प्रसंगमें ब्राह्मणोंका माहात्म्यविषयक एक सौ बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ବାୟୁଦେବତା ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସଂବାଦ-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାହାତ୍ମ୍ୟବିଷୟକ ଏକଶେ ବାଉନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 153
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पवनार्जुनसंवादे त्रिपण्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ପବନ–ଅର୍ଜୁନ ସଂବାଦର ଏକଶେ ତେପନତମ ଅଧ୍ୟାୟ।