Adhyaya 147
Pratyakṣa–Āgama–Ācāra: Doubt, Proof, and the Practice of Dharma (प्रत्यक्ष–आगम–आचारविचारः)
Upa-parva: Pramāṇa–Ācāra–Dharma Vicāra (Epistemic Inquiry on Dharma)
Vaiśaṃpāyana reports that after Kṛṣṇa’s preceding remarks, Yudhiṣṭhira again questions Bhīṣma about dharma-determination: whether perception (pratyakṣa) or transmitted authority (āgama) is causal/decisive in arriving at a conclusion. Bhīṣma asserts that doubt is easy but decisive certainty is difficult because the domain contains vast seen-and-heard materials that generate competing views. He critiques those who absolutize perception and declare non-existence or uncertainty as final, characterizing such conclusions as immature when detached from disciplined inquiry. He suggests that if one insists on a single “cause,” it is attainable only through sustained, methodical effort over long time, implying the limits of quick reasoning. Yudhiṣṭhira then frames the triad—Veda/śruti, perception, and ācāra—as pramāṇas and asks how dharma can be one if proofs are three. Bhīṣma answers that dharma is one, expressed in three modes, and instructs Yudhiṣṭhira to follow the stated threefold path without corrosive over-argumentation. He distills a practical ethical core—ahiṃsā, satya, akrodha, and dāna—as sanātana-dharma, and advises reverence toward learned brāhmaṇas as guides, while warning against those who manufacture disputes by treating non-proof as proof.
Chapter Arc: पार्वती जिज्ञासा करती हैं—हे शंकर! जो नियमपूर्वक वानप्रस्थ-व्रत धारण कर पवित्र देशों में रहते हैं, उनके पुण्य-विधान और फल क्या हैं? → महादेव वानप्रस्थ-धर्म की कठोरता और सूक्ष्म मर्यादाएँ खोलते हैं—एकाग्रता, शौच, त्रेताग्नि-शरण, यज्ञपात्रों की सादगी, सर्वभूत-दया, और ‘स्वशरीरोपजीविषु’—अपने ही शरीर को तपाकर जीवन-यापन। साथ ही, विविध व्रत-मार्गों के भिन्न-भिन्न लोक-फल (इन्द्रलोक, वरुणलोक आदि) का संकेत देकर साधक के सामने विकल्पों का भार रख देते हैं। → धर्म का शिखर-निष्कर्ष उभरता है—‘सर्वभूतानुकम्पी’ और ‘सर्वभूतार्जवव्रत’ वही है जो वास्तव में धर्म से युक्त है; और जो सब कुछ त्यागकर दीक्षा ले ‘वीराध्वान’ (वीरों का पथ/कठोर तप-मार्ग) पकड़ता है, उसके लिए सनातन लोक सुनिश्चित हैं। → शिव व्रतों के फल को क्रमबद्ध करते हैं—दीक्षा, शुचिता, संयम, नियत आहार/अनशन, वेदी-शयन आदि से दिव्य भोग, विमान-गमन, इन्द्रलोक में निरामय आनंद; और कुछ विशेष दीक्षाओं में देह-त्याग से विशिष्ट लोक (स्वर्ग, वरुणलोक) की प्राप्ति। संदेश स्पष्ट होता है: फल-भेद कर्म-भेद से है, पर धर्म का मूल करुणा और सरलता है। → पार्वती के प्रश्न का विस्तार स्वाभाविक बनता है—इन विविध लोक-फलों में ‘श्रेष्ठ’ कौन-सा है, और क्या फल-आकांक्षा स्वयं व्रत की शुद्धि को घटाती है?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १०६३ “लोक मिलाकर कुल २२१३ “लोक हैं) न#फ्जमआा न (0) आफजअत+- > यहाँ आचार्य नीलकण्ठके मतमें श्मशान शब्दसे काशीका महाश्मशान ही गृहीत होता है। इसीलिये वहाँ शवके दर्शनसे शिवके दर्शनका फल माना जाता है। - कुछ लोग दूध पीनेके समय बछड़ोंके मुँहमें लगे हुए फेनको ही वह अमृत मानते हैं
ଉମା କହିଲେ—“ହେ ଭଗବନ୍! ନିୟମପୂର୍ବକ ବ୍ରତ ପାଳନକାରୀ, ସ୍ଥିରଚିତ୍ତ ବାନପ୍ରସ୍ଥ ମହାତ୍ମାମାନେ ରମଣୀୟ ଦେଶରେ—ନଦୀମାନଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ତଟରେ, ଗହ୍ୱର ଓ ଝରଣା ନିକଟରେ, ପ୍ରବାହମାନ ସରିତାର ତଟବର୍ତ୍ତୀ ନିକୁଞ୍ଜରେ, ପର୍ବତରେ ଓ ବନରେ—ବାସ କରନ୍ତି; ଧର୍ମସାଧନା ପାଇଁ ଫଳ-ମୂଳସମୃଦ୍ଧ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ହିଁ ସେମାନେ ବାଛନ୍ତି।”
Verse 2
देशेषु च पवित्रेषु फलवत्सु समाहिता: । मूलवत्सु च मेध्येषु वसन्ति नियतव्रता:
ନିୟତବ୍ରତଧାରୀ ସେମାନେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ଫଳସମୃଦ୍ଧ, ମୂଳସମୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧିଦାୟକ ପବିତ୍ର ଦେଶମାନଙ୍କରେ ବାସ କରନ୍ତି।
Verse 3
तेषामपि विधिं पुण्यं श्रोतुमिच्छामि शड्कर । वानप्रस्थेषु देवेश स्वशरीरोपजीविषु
ହେ ଶଙ୍କର! ହେ ଦେବେଶ! ଯେ ବାନପ୍ରସ୍ଥମାନେ ନିଜ ଶରୀରକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଳନୀୟ ପୁଣ୍ୟବିଧି (ନିୟମ-କର୍ତ୍ତବ୍ୟ) ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 4
श्रीमहेश्वर उवाच वानप्रस्थेषु यो धर्मस्तं मे शूणु समाहिता । श्रुत्वा चैकमना देवि धर्मबुद्धिपरा भव
ଶ୍ରୀମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଦେବି! ବାନପ୍ରସ୍ଥମାନଙ୍କର ଯେ ଧର୍ମ, ତାହା ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ଶୁଣି ସେଇ ଏକମନା ହୋଇ, ନିଜ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଧର୍ମରେ ନିବେଶ କର।”
Verse 5
संसिद्धिर्नियमै: सद्धिर्वनवासमुपागतै: । वानप्रस्थैरिदं कर्म कर्तव्यं शूणु यादूशम्,नियमोंका पालन करके सिद्ध हुए वनवासी साधु वानप्रस्थोंको यह कर्म करना चाहिये। कैसा कर्म? यह बताता हूँ, सुनो
ନିୟମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରି ବନବାସକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ସତ୍ପୁରୁଷ ବାନପ୍ରସ୍ଥମାନେ ଏହି କର୍ମ ଅବଶ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ସେ କର୍ମ କିପରି—ଶୁଣ।
Verse 6
(भूत्वा पूर्व गृहस्थस्तु पुत्रानृण्यमवाप्य च । कलत्रकार्य संतृप्प कारणात् संत्यजेद् गृहम् ।।
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ଗୃହସ୍ଥ ହୋଇ ପୁତ୍ରୋତ୍ପାଦନ ଦ୍ୱାରା ପିତୃଋଣ ଶୋଧ କରୁ, ଏବଂ ପତ୍ନୀ-ଗୃହଜୀବନରୁ ଉଦ୍ଭୂତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପୂରଣ କରୁ; ତାପରେ ଧର୍ମସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଗୃହତ୍ୟାଗ କରୁ। ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରି, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ସହିତ ସେ ବନବାସକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁ—ସମ୍ପତ୍ତିହୀନ ଏକାକୀ କିମ୍ବା ପତ୍ନୀ ସହ—ଏହି ନିୟମବଦ୍ଧ ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଜୀବନ ହେଉଛି ଲୋକଧର୍ମରୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନାକୁ ଯିବାର ସଚେତନ ପରିବର୍ତ୍ତନ।
Verse 7
उन्हें दिनमें तीन बार स्नान, पितरों और देवताओंका पूजन, अग्निहोत्र तथा विधिवत् यज्ञ करने चाहिये ।।
ତାଙ୍କୁ ଦିନେ ତିନିଥର ସ୍ନାନ, ପିତୃ ଓ ଦେବପୂଜା, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଏବଂ ବିଧିମତେ ଯଜ୍ଞକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ଜୀବିକା ପାଇଁ ବାନପ୍ରସ୍ଥ ନିବାର ଧାନ୍ୟ ଓ ଫଳ-ମୂଳ ସେବନ କରୁ; ଦେହର ସ୍ନିଗ୍ଧତା ଓ ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ—ଭୋଗ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଧର୍ମଧାରଣ ପାଇଁ—ଇଙ୍ଗୁଦ ଓ ଏରଣ୍ଡ (ରେଡ଼ି) ତେଲର ଯଥୋଚିତ ବ୍ୟବହାର କରୁ।
Verse 8
योगचर्याकृतैः: सिद्धै: कामक्रोधविवर्जिति: । वीरशय्यामुपासद्धिर्वीरस्थानोपसेविभि:
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯୋଗଚର୍ଯ୍ୟା ଅବଲମ୍ବନ କରି ତାହାରେ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରୁ। କାମ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁ। ବୀରାସନରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ବୀରଶୟ୍ୟା ଅନୁସରି, ବୀରସ୍ଥାନ—ବିଶାଳ ଓ ଘନ ଅରଣ୍ୟ—ରେ ବାସ କରୁ; ସ୍ଥୈର୍ଯ୍ୟ, ସଂଯମ ଓ ଆତ୍ମବଶତା ବଢ଼ାଉ।
Verse 9
युक्तैयोंगवहै: सद्धिग्रीष्मे पजचतपैस्तथा । मण्डूकयोगनियतैर्यथान्यायं निषेविभि:
ମହାଦେବ କହିଲେ—ଯୋଗକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ଯଥୋଚିତ ଅନୁଶାସନ ସହ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ସାଧନାରେ ତତ୍ପର ରହୁ। ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନପ୍ରସ୍ଥ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି-ତପ ଆଚରଣ କରୁ। ହଠଯୋଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମଣ୍ଡୂକ-ଯୋଗର ନିୟମରେ ମଧ୍ୟ ବିଧିମତେ ନିରନ୍ତର ଲାଗି ରହୁ। ଏବଂ ଯାହା କିଛି ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ଉପଭୋଗ କରେ, ସେସବୁ ନ୍ୟାୟ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅନୁସାରେ ହେଉ।
Verse 10
वीरासनरतैर्नित्यं स्थण्डिले शयनं तथा । शीततोयाग्नियोगश्न चर्तव्यो धर्मबुद्धिभि:
ମହାଦେବ କହିଲେ—ସେ ସଦା ବୀରାସନରେ ରତ ରହୁ ଏବଂ ନିରାବରଣ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରୁ। ଧର୍ମବୁଦ୍ଧି ଥିବା ବାନପ୍ରସ୍ଥମୁନିମାନେ ‘ଶୀତ-ତୋୟ-ଅଗ୍ନି-ଯୋଗ’ ମଧ୍ୟ ଆଚରଣ କରୁ—ଅର୍ଥାତ୍ ଶୀତକାଳର ରାତିରେ ଶୀତଳ ଜଳରେ ବସିବା କିମ୍ବା ଦାଁଡ଼ି ରହିବା, ବର୍ଷାରେ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ଶୋଇବା, ଏବଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି-ତପ ସହିବା।
Verse 11
अब्भक्षेवायुभक्षैश्न शैवलोत्तरभोजनै: । अश्मकुट्टैस्तथा दान्तै: सम्प्रक्षालैस्तथापरै:
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—କେହି କେବଳ ଜଳକୁ ଆହାର କରି ବଞ୍ଚନ୍ତି, କେହି ଯେନେ ବାୟୁକୁ ମାତ୍ର ପାନ କରି ରହନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ ଶୈବାଳ ଆଦି ଅତି ଅଳ୍ପ ଆହାରରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି। କେହି ପଥର ଚବାଇବା ପରି କଠୋର ତପସ୍ୟା ସହନ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ କରି, ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ-ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ ନିୟମରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି।
Verse 12
वे वायु अथवा जल पीकर रहें। सेवारका भोजन करें। पत्थरसे अन्न या फलको कूँचकर खायाँ अथवा दाँतोंसे चबाकर ही भक्षण करें। सम्प्रक्षालके नियमसे रहें अर्थात् दूसरे दिनके लिये आहार संग्रह करके न रखें ।।
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ସେମାନେ ବାୟୁ କିମ୍ବା ଜଳ ପାନ କରି ରହୁନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ସେବା ଦ୍ୱାରା ଯାହା ମିଳେ ସେତିକିରେ ନିର୍ବାହ କରୁନ୍ତୁ। ଧାନ୍ୟ କିମ୍ବା ଫଳକୁ ପଥରରେ କୁଟି ଖାଉନ୍ତୁ, ଅଥବା କେବଳ ଦାନ୍ତରେ ଚବାଇ ଭକ୍ଷଣ କରୁନ୍ତୁ। ‘ସମ୍ପ୍ରକ୍ଷାଳକ’ ନିୟମ ପାଳନ କରୁନ୍ତୁ—ଅର୍ଥାତ୍ ପରଦିନ ପାଇଁ ଆହାର ସଞ୍ଚୟ କରି ରଖିବେ ନାହିଁ। ଚୀର-ବଲ୍କଳ ପିନ୍ଧି, ମୃଗଚର୍ମରେ ଦେହ ଆଛାଦିତ କରି, ସମୟାନୁସାରେ ଧର୍ମାର୍ଥେ ବିଧିପୂର୍ବକ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଆଦି କରୁନ୍ତୁ।
Verse 13
वननित्यैर्वनचरैर्वनस्थैर्वनगोचरै: । वन॑ गुरुमिवासाद्य वस्तव्यं वनजीविभि:
ମହାଦେବ କହିଲେ—ଯେମାନେ ବନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବନକୁ ନିତ୍ୟ ନିବାସ କରୁନ୍ତୁ; ସେଠି ହିଁ ବିଚରଣ କରୁନ୍ତୁ, ସେଠି ହିଁ ବସୁନ୍ତୁ, ଏବଂ ବନର ପଥକୁ ହିଁ ଅନୁସରଣ କରୁନ୍ତୁ। ଗୁରୁଙ୍କୁ ଯେପରି ନିକଟ କରାଯାଏ, ସେପରି ବନକୁ ନିକଟ କରି, ତାହାର ଶରଣ ନେଇ, ସେଠି ହିଁ ଜୀବନ ନିର୍ବାହ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 14
तेषां होमक्रिया धर्म: पठचयज्ञनिषेवणम् | भागं च पजञ्चयज्ञस्य वेदोक्तस्यथानुपालनम्
ସେମାନଙ୍କର ଧର୍ମ ହେଉଛି ହୋମକ୍ରିୟା ଓ ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞର ନିରନ୍ତର ଅନୁଷ୍ଠାନ। ବେଦୋକ୍ତ ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞକୁ ଭାଗଭାଗରେ ଯଥାକ୍ରମେ ନିତ୍ୟ ଅବଶ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 15
अष्टमीयज्ञपरता चातुर्मास्यनिषेवणम् । पौर्णमासादयो यज्ञा नित्ययज्ञस्तथैव च
ମହାଦେବ କହିଲେ—ବାନପ୍ରସ୍ଥ ମୁନିଙ୍କର ଧର୍ମ ହେଉଛି: ଅଷ୍ଟମୀ-ଯଜ୍ଞ (ଅଷ୍ଟକା)ରେ ନିଷ୍ଠା, ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତର ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଏବଂ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସ ଆଦି ଯଜ୍ଞ ସହ ନିତ୍ୟଯଜ୍ଞକୁ ନିୟମିତ ଭାବେ କରିବା।
Verse 16
विमुक्ता दारसंयोगैरविमुक्ता: सर्वसंकरै: । विमुक्ता: सर्वपापैश्न चरन्ति मुनयो वने,वानप्रस्थ मुनि स्त्री-समागम, सब प्रकारके संकर तथा सम्पूर्ण पापोंसे दूर रहकर वनमें विचरते रहते हैं
ଦାମ୍ପତ୍ୟ-ସଂଯୋଗରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସଂକର/ନୈତିକ ଭ୍ରମରୁ ଅସ୍ପୃଷ୍ଟ, ଏବଂ ସର୍ବ ପାପରୁ ବିମୁକ୍ତ ମୁନିମାନେ ବନରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ଏହିଏ ବାନପ୍ରସ୍ଥ-ଧର୍ମ—ସଂୟମ, ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣ ଓ ଗୃହବନ୍ଧନରୁ ବିରକ୍ତି।
Verse 17
खुग्भाण्डपरमा नित्यं त्रेताग्निशरणा: सदा | सन्त: सत्पथनित्या ये ते यान्ति परमां गतिम्
ଯେମାନେ ସଦା ଯଜ୍ଞପାତ୍ରାଦି ପବିତ୍ର ଉପକରଣକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧନ ଭାବେ ମାନନ୍ତି, ଯେମାନେ ତ୍ରିବିଧ ବୈଦିକ ଅଗ୍ନିର ଶରଣ ନେଇ ତାହାର ପରିଚର୍ଯ୍ୟାରେ ନିରନ୍ତର ରତ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ସତ୍ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି—ସେହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସଜ୍ଜନମାନେ ପରମଗତି ପାଆନ୍ତି।
Verse 18
ब्रह्मलोक॑ महापुण्यं सोमलोकं च शाश्वतम् । गच्छन्ति मुनयः सिद्धा: सत्यधर्मव्यपाश्रया:,वे मुनि सत्यधर्मका आश्रय लेनेवाले और सिद्ध होते हैं, अतः महान् पुण्यमय ब्रह्मलोक तथा सनातन सोमलोकमें जाते हैं
ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ସିଦ୍ଧ ମୁନିମାନେ ମହାପୁଣ୍ୟମୟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ସୋମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 19
एष धर्मो मया देवि वानप्रस्थाश्रित: शुभ: । विस्तरेणाथ सम्पन्नो यथास्थूलमुदाह्वत:
ହେ ଦେବି! ବାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମାଶ୍ରିତ ଏହି ଶୁଭ ଧର୍ମକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିଛି; ଏବେ ଏହାକୁ ମୁଁ ସ୍ଥୂଳଭାବେ, ସାଧାରଣ ରୂପରେ, ଉଦ୍ଘୋଷ କଲି।
Verse 20
देवि! यह मैंने तुम्हारे निकट विस्तारयुक्त एवं मंगलमय वानप्रस्थधर्मका स्थूलभावसे वर्णन किया है ।। उमोवाच भगवन् सर्वभूतेश सर्वभूतनमस्कृत । यो धर्मो मुनिसंघस्य सिद्धिवादेषु तं वद
ଦେବି! ତୁମ ସମୀପରେ ମୁଁ ବିସ୍ତାରଯୁକ୍ତ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ବାନପ୍ରସ୍ଥ-ଧର୍ମକୁ ସ୍ଥୂଳଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ଉମା କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍, ସର୍ବଭୂତେଶ, ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନମସ୍କୃତ! ମୁନିସଂଘର ଯେ ଧର୍ମ ସିଦ୍ଧି-ବାଦମାନଙ୍କରେ କଥିତ, ସେହି ଧର୍ମ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
Verse 21
उमादेवी बोलीं--भगवन्! सर्वभूतेश्वर! समस्त प्राणियोंद्वारा वन्दित महेश्वर! ज्ञानगोष्ठियोंमें मुनि-समुदायका जो धर्म निश्चित किया गया है, उसे बताइये ।।
ଉମାଦେବୀ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ହେ ସର୍ବଭୂତେଶ୍ୱର! ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦିତ ମହେଶ୍ୱର! ଜ୍ଞାନଗୋଷ୍ଠୀମାନେ ମୁନିସମୂହ ଯେ ଧର୍ମ ନିଶ୍ଚିତ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ନିୟମ ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ସିଦ୍ଧିବାଦରେ ସମ୍ୟକ୍ ସିଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିବା ବନବାସୀ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଏକାକୀ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, କେହି ପତ୍ନୀସହ ବସନ୍ତି—ତାଙ୍କର ଧର୍ମ କିପରି ସ୍ମୃତ ହୋଇଛି?
Verse 22
श्रीमहेश्वर उवाच स्वैरिणस्तपसा देवि सर्वे दारविहारिण: । तेषां मौण्ड्यं कषायश्न वासे रात्रिश्न कारणम्
ଶ୍ରୀମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଦେବି! ସେ ସମସ୍ତ ବନବାସୀ ତପସ୍ୟାରେ ନିରତ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ (ପତ୍ନୀକୁ ସହ ନ ରଖି) ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, କେହି ନିଜ ପତ୍ନୀ ସହ ବସନ୍ତି। ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରୀମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ—ମୁଣ୍ଡନ ଓ କଷାୟ (ଗେରୁଆ) ବସ୍ତ୍ର; ପତ୍ନୀସହ ବସୁଥିବାମାନେ ରାତିରେ ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ହିଁ ରହନ୍ତି।
Verse 23
त्रिकालमभिषेक श्न होत्र॑ त्वृषिकृतं महत् । समाधिसत्पथस्थानं यथोद्दिष्टनिषेवणम्
ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଋଷିମାନଙ୍କର ଏହି ମହାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ପ୍ରତିଦିନ ତିନି ସନ୍ଧିକାଳରେ ଜଳସ୍ନାନ କରିବା, ଅଗ୍ନିରେ ହୋମାହୁତି ଦେବା, ସମାଧି ଅଭ୍ୟାସ କରିବା, ସତ୍ପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିବା, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାବିଧି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା।
Verse 24
ये च ते पूर्वकथिता धर्मास्ते वनवासिनाम् | यदि सेवन्ति धर्मास्तानाप्रुवन्ति तप:फलम्
ପୂର୍ବରୁ ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଥିବା ବନବାସୀମାନଙ୍କ ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଯଦି ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ନିଜ ତପସ୍ୟାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
Verse 25
ये च दम्पतिधर्माण: स्वदारनियतेन्द्रिया: । चरन्ति विधिवद् दृष्टं तदनुकालाभिगामिन:
ଯେମାନେ ଦାମ୍ପତ୍ୟଧର୍ମ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଯେମାନେ ନିଜ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମୀ, ଯେମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ବେଦବିହିତ ଆଚରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ କେବଳ ଋତୁକାଳରେ ହିଁ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସମୀପ କରନ୍ତି—ସେହି ଧର୍ମାତ୍ମାମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୁହାଯାଇଥିବା ଧର୍ମ ପାଳନର ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଧର୍ମଦର୍ଶୀ ପୁରୁଷ କାମନାବଶେ କୌଣସି ଭୋଗ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 26
तेषामृषिकृतो धर्मो धर्मिणामुपपद्यते । न कामकारात् कामोडन्य: संसेव्यो धर्मदर्शिभि:
ଯେ ଗୃହସ୍ଥ ଦାମ୍ପତ୍ୟଧର୍ମ ପାଳନ କରି ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଧର୍ମସହଚରୀ ଭାବେ ରଖନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମପୂର୍ବକ ବେଦବିହିତ ଧର୍ମାଚରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ କେବଳ ଋତୁକାଳରେ ମାତ୍ର ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗ କରନ୍ତି—ସେହି ଧର୍ମାତ୍ମାମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମପାଳନର ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଧର୍ମଦର୍ଶୀ ପୁରୁଷମାନେ କେବଳ ଇଚ୍ଛା କିମ୍ବା ମନମାନିରୁ ଭୋଗ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାମପ୍ରେରିତ ଆସକ୍ତିକୁ ଜୀବନମାର୍ଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 27
सर्वभूतेषु यः सम्यग् ददात्यभयदक्षिणाम् । हिंसादोषविमुक्तात्मा स वै धर्मेण युज्यते,जो हिंसादोषसे मुक्त होकर सम्पूर्ण प्राणियोंको अभयदान कर देता है, उसीको धर्मका फल प्राप्त होता है
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ହିଂସାଦୋଷରୁ ଅନ୍ତରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରକାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ‘ଅଭୟଦାନ’ ଦିଏ, ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଧର୍ମଫଳ ପାଏ।
Verse 28
सर्वभूतानुकम्पी यः सर्वभूतार्जवव्रत: । सर्वभूतात्मभूतश्न स वै धर्मेण युज्यते
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣା କରେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ସରଳତାର ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଆତ୍ମଭାବରେ ଦେଖେ, ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ଧର୍ମଫଳର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ।
Verse 29
सर्ववेदेषु वा स्नान सर्वभूतेषु चार्जवम् । उभे एते समे स्यातामार्जवं वा विशिष्यते
ମହାଦେବ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ବେଦରେ ବିହିତ ଶୁଦ୍ଧିସ୍ନାନ କରିବା କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଆର୍ଜବ (ସରଳତା) ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା—ଏ ଦୁଇଟିକୁ ସମାନ ବୋଲି ଧରାଯାଇପାରେ; ତଥାପି ଆର୍ଜବ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 30
चारों वेदोंमें निष्णात होना और सब जीवोंके प्रति सरलताका बर्ताव करना--ये दोनों एक समान समझे जाते हैं अथवा सरलताका ही महत्त्व अधिक माना जाता है ।।
ମହାଦେବ ଶିଖାଇଲେ—ଆର୍ଜବ (ସରଳତା/ନିଷ୍ଠା) କୁ ଧର୍ମ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ କୁଟିଳତା (ଜିହ୍ମତା) କୁ ଅଧର୍ମ କୁହାଯାଏ। ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଏଠାରେ ଆର୍ଜବରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଧର୍ମଫଳର ଭାଗୀ ହୁଏ। ଚାରି ବେଦର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ସମାନ—କେତେକ ଥାଉରେ ତାହାଠାରୁ କମ୍—ବୋଲି ମନାଯାଇଛି।
Verse 31
आर्जवे तु रतो नित्यं वसत्यमरसंनिधौ । तस्मादार्जवयुक्त: स्याद् य इच्छेद् धर्ममात्मन:
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ଆର୍ଜବ—ସରଳତା ଓ ନିଷ୍କପଟତା—ରେ ରତ ରହେ, ସେ ମନୋହର ଭାବେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ବସେ। ତେଣୁ ଯେ ନିଜ ଧର୍ମର ସତ୍ୟ ଫଳ ଚାହେ, ସେ ସରଳ, ସତ୍ୟ ଓ କପଟରହିତ ଆଚରଣ ଅଭ୍ୟାସ କରୁ।
Verse 32
क्षान्तो दान्तो जितक्रोधो धर्मभूतो विहिंसक: । धर्मे रतमना नित्यं नरो धर्मेण युज्यते,क्षमाशील, जितेन्द्रिय, क्रोधविजयी, धर्मनिष्ठ, अहिंसक और सदा धर्मपरायण मनुष्य ही धर्मके फलका भागी होता है
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ କ୍ଷମାଶୀଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନୀ, କ୍ରୋଧଜୟୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଅହିଂସକ; ଯାହାର ମନ ସଦା ଧର୍ମରେ ରତ—ସେଇ ସତ୍ୟରେ ଧର୍ମ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଧର୍ମଫଳର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ।
Verse 33
व्यपेततन्द्रिर्धर्मात्मा शकत्या सत्पथमाश्रित: । चारित्रपरमो बुद्धो ब्रह्मभूयाय कल्पते
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ଆଳସ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଧର୍ମାତ୍ମା ହୁଏ, ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ସତ୍ପଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ, ଚରିତ୍ରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ—ସେ ବ୍ରହ୍ମଭାବ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 34
उमोवाच (एषां यायावराणां तु धर्ममिच्छामि मानद । कृपया परया<<विष्टस्तन्मे ब्रूहि महेश्वर ।।
ଉମା କହିଲେ—ମାନଦ ମହେଶ୍ୱର! ମୁଁ ଯାୟାବରମାନଙ୍କ ଧର୍ମ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; କୃପାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ଶ୍ରୀମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଭାମିନି! ତତ୍ପର ହୋଇ ଯାୟାବରମାନଙ୍କ ଧର୍ମ ଶୁଣ। ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସରେ ତାଙ୍କର ଦେହ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ସେମାନେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନରେ ପରାୟଣ ରହନ୍ତି। ଧୃତି ଓ କ୍ଷମାରେ ଯୁକ୍ତ, ସତ୍ୟବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠ, ପକ୍ଷ-ପକ୍ଷ ଓ ମାସ-ମାସ ଉପବାସରେ ସେମାନେ କୃଶ ହୋଇଯାଆନ୍ତି; ତଥାପି ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହେ। ବର୍ଷା, ଶୀତ ଓ ଆତପ ସହି ସେମାନେ ପରମ ତପ କରନ୍ତି; ଏବଂ କାଳବିଧାନରେ, ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତେ, ସେମାନେ ଶକ୍ରଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 35
राजानो राजतपूुत्राश्न निर्धना ये महाधना: । कर्मणा केन भगवनू् प्राप्रुवन्ति महाफलम्,भगवन्! जो राजा या राजकुमार हैं अथवा जो निर्धन या महाधनी हैं, वे किस कर्मके प्रभावसे महान् फलके भागी होते हैं?
ଭଗବନ୍! ରାଜା ଓ ରାଜପୁତ୍ର, ଏବଂ ନିର୍ଧନ ଓ ମହାଧନୀ—ସେମାନେ କେଉଁ କର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ମହାଫଳର ଅଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତି?
Verse 36
नित्यं स्थानमुपागम्य दिव्यचन्दनभूषिता: । केन वा कर्मणा देव भवन्ति वनगोचरा:,देव! वनवासी मुनि किस कर्मसे दिव्य स्थानको पाकर दिव्य चन्दनसे विभूषित होते हैं?
ହେ ଦେବ! ବନରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ବନବାସୀ ମୁନିମାନେ କେଉଁ କର୍ମଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ଚନ୍ଦନରେ ବିଭୂଷିତ ହୁଅନ୍ତି?
Verse 37
एतन्मे संशयं देव तपश्चर्या55श्रितं शुभम् । शंस सर्वमशेषेण त्र्यक्ष त्रिपुरनाशन
ହେ ଦେବ! ତପଶ୍ଚର୍ୟାରେ ଆଶ୍ରିତ ଶୁଭଫଳ ବିଷୟରେ ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହ ଉଦ୍ଭବିଛି। ହେ ତ୍ରିନେତ୍ର, ତ୍ରିପୁରନାଶନ! କିଛି ଅବଶେଷ ନ ରଖି ସମସ୍ତ କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।
Verse 38
श्रीमहेश्वर उवाच उपवासतव्रतैर्दान्ता हाहिंस्रा: सत्यवादिन: । संसिद्धा: प्रेत्य गन्धर्वै: सह मोदन्त्यनामया:
ଶ୍ରୀମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଉପବାସ-ବ୍ରତରେ ସଂଯମୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମିତ, ଅହିଂସକ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ହୋଇ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ରୋଗ-ଶୋକରହିତ ହୋଇ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସହ ବସି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
Verse 39
मण्डूकयोगशयनो यथान्यायं यथाविधि । दीक्षां चरति धर्मात्मा स नागै: सह मोदते
ଯେ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁରୁଷ ନ୍ୟାୟାନୁସାରେ ଓ ବିଧିପୂର୍ବକ ‘ମଣ୍ଡୂକ-ଯୋଗ’ ଶୟନଭଙ୍ଗୀ ଅନୁସରଣ କରି ଯଜ୍ଞ-ଦୀକ୍ଷା ଧାରଣ କରେ, ସେ ନାଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ନାଗମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ।
Verse 40
शष्पं मृगमुखोच्छिष्टं यो मृगैः सह भक्षति । दीक्षितो वै मुदा युक्त: स गच्छत्यमरावतीम्
ଯେ ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦସହିତ ମୃଗମାନଙ୍କ ସହ, ମୃଗମୁଖରୁ ଅବଶିଷ୍ଟ କୋମଳ ଘାସ (ଶଷ୍ପ) ମଧ୍ୟ ଭକ୍ଷଣ କରେ, ସେ ଅମରାବତୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 41
जो मृगचर्या-व्रतकी दीक्षा ले मृगोंके मुखसे उच्छिष्ट हुई घासको प्रसन्नतापूर्वक उन्हींके साथ रहकर भक्षण करता है, वह मृत्युके पश्चात् अमरावतीपुरीमें जाता है ।।
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ମୃଗଚର୍ୟା-ବ୍ରତର ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରି ମୃଗମାନଙ୍କ ସହ ସନ୍ତୋଷରେ ବସି, ସେମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଘାସକୁ ପ୍ରସନ୍ନତାରେ ଭକ୍ଷଣ କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅମରାବତୀପୁରୀକୁ ଯାଏ। ଏହିପରି ଯେ ବ୍ରତଧାରୀ ତପସ୍ବୀ ଶୈବାଳ କିମ୍ବା ଝରିପଡ଼ିଥିବା ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ଆହାର କରି, ପ୍ରତିଦିନ ଶୀତର କଷ୍ଟ ସହେ, ସେ ପରମଗତି ପାଏ।
Verse 42
वायुभक्षो<म्बुभक्षो वा फलमूलाशनोडपि वा । यक्षेष्वैश्वर्यमाधाय मोदते5प्सरसां गणै:,जो वायु, जल, फल अथवा मूल खाकर रहता है, वह यक्षोंपर अपना प्रभुत्व स्थापित करके अप्सराओंके साथ आनन्द भोगता है
ମହାଦେବ କହିଲେ—ଯେ ବାୟୁଭକ୍ଷୀ ହେଉ, ଜଳଭକ୍ଷୀ ହେଉ, କିମ୍ବା ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ରହୁ; ସେପରି ତପସ୍ବୀ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରି ଅପ୍ସରାଗଣ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ।
Verse 43
अग्नियोगवह्ो ग्रीष्मे विधिदृष्टेन कर्मणा । चीर्त्वा द्वादशवर्षाणि राजा भवति पार्थिव:
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିଅନୁସାରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି-ଯୋଗ ଆଚରଣ କରି, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ, ସେ ଜନ୍ମାନ୍ତରେ ପୃଥିବୀର ରାଜା ହୁଏ।
Verse 44
आहारनियमं कुत्वा मुनिर्द्धादिशवार्षिकम् मरुं संसाध्य यत्नेन राजा भवति पार्थिव:
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ମୁନି ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଆହାର-ନିୟମ କଠୋରଭାବେ ପାଳନ କରି, ପରେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ‘ମରୁ’ ସାଧନା ସମ୍ପାଦନ କରେ—ଅର୍ଥାତ୍ ଜଳକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ତପ କରେ—ସେ ପୃଥିବୀରେ ରାଜା ହୁଏ।
Verse 45
स्थण्डिले शुद्धमाकाशं परिगृह्म समनन््ततः: । प्रविश्य च मुदा युक्तो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्
ମହାଦେବ କହିଲେ—ଶୁଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ଥଣ୍ଡିଲ ଭୂମିରେ ଚାରିଦିଗରେ ପବିତ୍ର ଆକାଶ-ପ୍ରଦେଶକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ଆନନ୍ଦଯୁକ୍ତ ଓ ସଂଯତ ମନେ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦ୍ୱାଦଶବର୍ଷୀୟ ଦୀକ୍ଷା-ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 46
स्थण्डिलस्य फलान्याहुर्यानानि शयनानि च
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ସ୍ଥଣ୍ଡିଲ-ବ୍ରତ (ନିରାବରଣ ଭୂମିରେ ଶୟନ) ନିଜସ୍ୱ ଫଳ ଦେଉଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଯାନ ଓ ଶୟ୍ୟା ପରି।
Verse 47
आत्मानमुपजीवन् यो नियतो नियताशन:
ମହାଦେବ କହିଲେ—ଯେ ନିଜ ଆତ୍ମବଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରେ, ସେ ସଂୟମୀ ଓ ଆହାରରେ ନିୟମବଦ୍ଧ।
Verse 48
आत्मानमुपजीवन दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्
ନିଜକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରି, ଦ୍ୱାଦଶବର୍ଷୀୟ ଦୀକ୍ଷା-ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 49
आत्मानमुपजीवन दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରି, ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହ ହୋଇ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପାଇଁ ବ୍ରତ-ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରେ; ଏବଂ ଶେଷରେ ପଥରଦ୍ୱାରା ନିଜ ପାଦ ଭେଦି ସ୍ୱୟଂ ଦେହତ୍ୟାଗ କରେ—ସେ ଗୁହ୍ୟକ-ଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରେ।
Verse 50
अश्मना चरणोौ भित्त्वा गुह्॒ुकेषु स मोदते । साधयित्वा55त्मना>5>5त्मान निर्दधन्द्धो निष्परिग्रह:
ପଥରଦ୍ୱାରା ନିଜ ପାଦ ଭେଦି ସେ ଗୁହ୍ୟକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ କରେ। ଯିଏ ଆତ୍ମସାଧନାରେ ନିଜକୁ ସାଧିଛି—ସେ ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହ।
Verse 51
चीर्व्वा द्वादशवर्षाणि दीक्षामेतां मनोगताम् । स्वर्गलोकमवाप्रोति देवैश्व सह मोदते,जो बारह वर्षोतक इस मनोगत दीक्षाका पालन करता है, वह स्वर्गलोकमें जाता और देवताओंके साथ आनन्द भोगता है
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ କେହି ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଏହି ଦୀକ୍ଷାବ୍ରତକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପାଳନ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ କରେ।
Verse 52
आत्मानमुपजीवन् यो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् । ह॒त्वाग्नौ देहमुत्सूज्य वह्विलोके महीयते
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ନିଜ ଉପାୟରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରି ଦ୍ୱାଦଶବାର୍ଷିକ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରେ, ତାପରେ ଦେହକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଇ ଦେହତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଅଗ୍ନିଲୋକରେ ମହିମାନ୍ୱିତ ଓ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Verse 53
यस्तु देवि यथान्यायं दीक्षितो नियतो द्विज: । आत्मन्यात्मानमाधाय निर्ममों धर्मलालस:
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—କିନ୍ତୁ, ହେ ଦେବୀ, ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଯଥାବିଧି ଦୀକ୍ଷିତ, ନିୟମନିଷ୍ଠ ଓ ସଂୟମୀ, ଯିଏ ଆତ୍ମାରେ ମନକୁ ସ୍ଥାପିତ କରିଛି ଏବଂ ମମତାରହିତ—ସେ ଧର୍ମଲାଲସ ହୁଏ।
Verse 54
चीर्व्वा द्वादशवर्षाणि दीक्षामेतां मनोगताम् | अरणीसपितं स्कन्धे बद्ध्वा गच्छत्यनावृत:
ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଏହି ଦୀକ୍ଷା ପାଳନ କରି, ଅରଣୀ ସହିତ ସମିଧାକୁ କାନ୍ଧରେ ବାନ୍ଧି, ପଛକୁ ନ ଫେରି ଆଗେଇ ଯାଏ।
Verse 55
वीराध्वानगतो नित्यं वीरासनरतस्तथा । वीरस्थायी च सततं स वीरगतिमाप्नुयात्
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ନିତ୍ୟ ଭାବେ ବୀରମାର୍ଗରେ ଚାଲେ, ବୀରାସନ ଓ ବୀରଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ରତ ରହେ, ଏବଂ ସଦା ବୀରସଙ୍କଳ୍ପରେ ଅଟୁଟ—ସେ ବୀରଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 56
देवि! जो ब्राह्मण नियमपूर्वक रहकर यथोचित रीतिसे वनवास-व्रतकी दीक्षा ले अपने मनको परमात्मचिन्तनमें लगाकर ममताशून्य और धर्मका अभिलाषी होकर बारह वर्षोतक इस मनोगत दीक्षाका पालन करके अरणी-सहित अग्निको वृक्षकी डालीमें बाँधकर अर्थात् अग्निका परित्याग करके अनावृत भावसे यात्रा करता है, सदा वीर मार्गसे चलता है, वीरासनपर बैठता है और वीरकी भाँति खड़ा होता है, वह वीरगतिको प्राप्त होता है ।। स शक्रलोकगो नित्यं सर्वकामपुरस्कृत: । दिव्यपुष्पसमाकीर्णो दिव्यचन्दनभूषित:,वह इन्द्रलोकमें जाकर सदा सम्पूर्ण कामनाओंसे सम्पन्न होता है। उसके ऊपर दिव्य पुष्पोंकी वर्षा होती है तथा वह दिव्य चन्दनसे विभूषित होता है
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଦେବୀ! ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କଠୋର ନିୟମରେ ରହି ଯଥାବିଧି ବନବାସ-ବ୍ରତର ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରେ; ପରମାତ୍ମ-ଚିନ୍ତନରେ ମନକୁ ନିବେଶ କରେ; ମମତାଶୂନ୍ୟ ଓ ଧର୍ମାଭିଲାଷୀ ହୋଇ; ବାରୋ ବର୍ଷ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୀକ୍ଷା ପାଳନ କରି; ପରେ ଅରଣୀସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ବୃକ୍ଷଶାଖାରେ ବାନ୍ଧି—ଅର୍ଥାତ୍ ଗୃହ୍ୟାଗ୍ନିକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି—ଅନାବୃତ ଭାବରେ ଯାତ୍ରା କରେ; ସଦା ‘ବୀରମାର୍ଗ’ରେ ଚାଲେ, ବୀରାସନରେ ବସେ ଓ ବୀରଙ୍କ ପରି ଦାଁଡାଏ—ସେ ‘ବୀରଗତି’ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଲୋକକୁ ଯାଇ ସେ ନିତ୍ୟ ସମସ୍ତ କାମନାରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଏ; ତା’ଉପରେ ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା ହୁଏ ଓ ସେ ଦିବ୍ୟ ଚନ୍ଦନରେ ବିଭୂଷିତ ହୁଏ।”
Verse 57
सुखं वसति धर्मात्मा दिवि देवगणै: सह । वीरलोकगतो नित्यं वीरयोगसह: सदा,वह धर्मात्मा देवलोकमें देवताओंके साथ सुख-पूर्वक निवास करता है और निरन्तर वीरलोकमें रहकर वीरोंके साथ संयुक्त होता है
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁରୁଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବଗଣଙ୍କ ସହ ସୁଖରେ ବସେ। ବୀରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେ ତାହାଁରେ ନିତ୍ୟ ରହେ ଏବଂ ସଦା ବୀରମାନଙ୍କ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ଥାଏ।”
Verse 58
सच्त्वस्थ: सर्वमुत्सृज्य दीक्षितो नियत: शुचि: । वीराध्वानं प्रपद्येद् यस्तस्य लोका: सनातना:
ମହାଦେବ କହିଲେ—“ଯେ ସତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ସବୁକିଛି ତ୍ୟାଗ କରେ, ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ ସଂଯମୀ ଓ ପବିତ୍ର ରହେ, ଏବଂ ‘ବୀରପଥ’ର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ—ତା’ ପାଇଁ ସନାତନ ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।”
Verse 59
कामगेन विमानेन स वै चरति छन््दत: । शक्रलोकगत: श्रीमान् मोदते च निरामय:
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚି ସେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଓ ନିରାମୟ ହୋଇ ଆନନ୍ଦ କରେ। ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚାଲୁଥିବା ବିମାନରେ ସେ ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦ ଭାବେ ବିଚରଣ କରେ।”
Verse 141
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपव्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें एक सौ इकतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବର ଏକଶେ ଏକଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 142
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि उमामहेश्व॒रसंवादे द्विचत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଉମା–ମହେଶ୍ୱର ସଂବାଦବିଷୟକ ଏକଶେ ବୟାଲିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 456
देहं चानशने त्यक्त्वा स स्वर्गे सुखमेधते । जो वानप्रस्थ अपने चारों ओर विशुद्ध आकाशको ग्रहण करता हुआ खुले मैदानमें वेदीपर सोता और बारह वर्षोके लिये प्रसन्नतापूर्वक व्रतकी दीक्षा ले उपवास करके अपना शरीर त्याग देता है
ଯେ ବାନପ୍ରସ୍ଥଧର୍ମର କଠୋର ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଖୋଲା ଆକାଶକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଖୋଲା ମାଇଦାନରେ ବେଦୀ ଉପରେ ଶୟନ କରି ବାରହ ବର୍ଷର ବ୍ରତଦୀକ୍ଷା ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତରେ ପାଳନ କରି, ଅନଶନରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସୁଖ ଭୋଗ କରେ।
Verse 463
गृहाणि च महाहणि चन्द्रशुभ्राणि भामिनि । भामिनि! वेदीपर शयन करनेसे प्राप्त होनेवाले फल इस प्रकार बताये गये हैं--सवारी, शय्या और चन्द्रमाके समान उज्ज्वल बहुमूल्य गृह
ହେ ଭାମିନି! ବେଦୀ ଉପରେ ଶୟନ କରିବାରୁ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ତାହା ଏପରି କୁହାଯାଇଛି—ସବାରି ପାଇଁ ବାହନ, ବିଶ୍ରାମ ପାଇଁ ଶୟ୍ୟା, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବହୁମୂଲ୍ୟ ଗୃହ।
Verse 473
देहं वानशने त्यक्त्वा स स्वर्ग समुपाश्ुते । जो केवल अपने ही सहारे जीवन-यापन करता हुआ नियमपूर्वक रहता है और नियमित भोजन करता है अथवा अनशन व्रतका आश्रय ले शरीरको त्याग देता है, वह स्वर्गका सुख भोगता है
ଯେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ ଜୀବନଯାପନ କରି ନିୟମପୂର୍ବକ ରହେ ଓ ନିୟତ ଆହାର କରେ, କିମ୍ବା ଅନଶନବ୍ରତ ଆଶ୍ରୟ କରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଭୋଗ କରେ।
Verse 483
त्यक्त्वा महार्णवे देहं वारुणं लोकमश्रुते । जो अपने ही सहारे जीवन-यापन करता हुआ बारह वर्षोकी दीक्षा ले महासागरमें अपने शरीरका त्याग कर देता है, वह वरुणलोकमें सुख भोगता है
ଯେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ ଜୀବନଯାପନ କରି ବାରହ ବର୍ଷର ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରି ମହାସାଗରରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ବରୁଣଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେଠାରେ ସୁଖ ଭୋଗ କରେ।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira asks how to decide dharma when perception and scripture both claim authority, and how dharma can be unitary if its proofs are multiple (Veda/śruti, perception, and conduct).
Follow the threefold evidentiary path in disciplined practice, consult reputable exemplars, avoid performative disputation, and anchor conduct in the stable virtues of non-injury, truth, non-anger, and giving.
Yes: Bhīṣma warns that doubt proliferates easily and that treating non-proof as proof produces disputes; he discourages excessive speculative inquiry that destabilizes dharma and emphasizes adherence to recognized pramāṇas and ethical fundamentals.