Adhyaya 143
Brahmapūjā-kāraṇa-prśnaḥ and Keśava–Viṣvaksena-stuti (Question on Brahmin veneration; hymn on Kṛṣṇa as cosmic order)
Upa-parva: Brahmapūjā–Kṛṣṇa-stuti (Upa-parvan context within Anuśāsana-parva)
Yudhiṣṭhira asks the ruler (addressed as narādhipa/mahāvrata) why he continually venerates Brahmins of strict vows and what ‘karmodaya’ (observable ethical-spiritual yield) motivates such worship. Bhīṣma responds that Keśava will explain fully, indicating his own waning strength and clarity, and advising that remaining dharmic instruction be learned from Kṛṣṇa. The discourse then expands into a doctrinal stuti portraying Kṛṣṇa as primordial agent and sustaining principle: creator of earth, sky, and directions; source of lotus-born emergence; regulator of yugas and the decline of dharma; victor over daityas; the one praised in sacrifice by Vedic specialists; embodiment of cosmic functions (time divisions, celestial bodies, seasons), and the ground of both auspicious and inauspicious phenomena. The chapter culminates in identifying Keśava/Nārāyaṇa as self-born, imperishable, the origin and dissolution of beings, thereby linking practical reverence (Brahmin worship) to a metaphysical account of dharma’s ultimate source and governance of reality.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, पितामह भीष्म के सत्यव्रत और धर्म-पराक्रम का स्मरण कर दान-धर्म के सूक्ष्म नियम जानने की उत्कंठा प्रकट करते हैं—दान कितने प्रकार का है, किसे, कैसे, और किस फल के लिए दिया जाए? → प्रश्न गहराते जाते हैं: दान का हेतु क्या हो—धर्म, अर्थ, भय, काम, या करुणा? और क्या दान का मूल्य केवल वस्तु में है या दाता के मनोभाव में? भीष्म दान के कारणों के आधार पर वर्गीकरण की ओर बढ़ते हैं, जहाँ हर हेतु अपने साथ एक नैतिक जोखिम भी लाता है। → भीष्म निर्णायक रूप से कहते हैं—दान पाँच प्रकार का है: धर्म से, अर्थ (लाभ/प्रतिफल) से, भय से, काम (स्नेह/आसक्ति/इच्छा) से, और करुणा से। साथ ही वे याचक के सामने ‘मैंने दिया/दूँगा/उसने मुझे दिया’ जैसी गणना-भावना से ऊपर उठकर यथाशक्ति देने की शिक्षा देते हैं, और भय-प्रेरित दान में भी ‘अपमान/पाप-भय’ की मनोवृत्ति को स्पष्ट करते हैं। → अध्याय का निष्कर्ष प्रजापति-वचन के रूप में आता है—यह पंचविध दान पुण्य और कीर्ति बढ़ाने वाला है; अतः यथाशक्ति दान करना चाहिए। दान का आदर्श ‘समर्थ्य के अनुसार, याचक के प्रति उदारता’ और ‘हेतु की शुद्धि’ में प्रतिष्ठित होता है।
Shlokas
Verse 1
अत्-#-रा- जा अष्टत्रिशदाधिकशततमो< ध्याय: पाँच प्रकारके दानोंका वर्णन युधिछिर उवाच श्रुतं ते भवतस्तात सत्यव्रतपराक्रम । दानधर्मेण महता ये प्राप्तास्त्रिदिवं नूपा:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ତାତ, ସତ୍ୟବ୍ରତ ଓ ପରାକ୍ରମସମ୍ପନ୍ନ! ଦାନଧର୍ମଜନିତ ମହାପୁଣ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ଯେଯେ ନରେଶ ତ୍ରିଦିବ (ସ୍ୱର୍ଗ) ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ପରିଚୟ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଛି।
Verse 2
इमांस्तु श्रोतुमिच्छामि धर्मान् धर्मभूतां वर । दानं कतिविध॑ देयं कि तस्य च फलं लभेत्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଧର୍ମାତ୍ମାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତାମହ! ଧର୍ମସ୍ୱରୂପ ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ଦାନ କେତେ ପ୍ରକାରେ ଦେବା ଉଚିତ? ଏବଂ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନର ଫଳ କ’ଣ ମିଳେ?
Verse 3
कथं केभ्यश्न धर्म्य च दानं दातव्यमिष्यते । कै: कारणै: कतिविध॑ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଧର୍ମାନୁସାରେ ଦାନ କିପରି ଏବଂ କାହାକୁ ଦେବା ଯଥୋଚିତ ବୋଲି ମନାଯାଏ? କେଉଁ କାରଣରୁ ଦେବା ଉଚିତ? ଏବଂ ଦାନ କେତେ ପ୍ରକାର? ଏ ସବୁ ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 4
भीष्म उवाच शृणु तत्त्वेन कौन्तेय दानं॑ प्रति ममानघ । यथा दान प्रदातव्यं सर्ववर्णेषु भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୌନ୍ତେୟ, ନିଷ୍ପାପ! ଦାନ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଯାହା ତତ୍ତ୍ୱତଃ କହୁଛି, ଶୁଣ। ହେ ଭାରତ! ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଦାନ କିପରି କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ମୁଁ କହୁଛି।
Verse 5
धर्मादर्थाद् भयात् कामात् कारुण्यादिति भारत | दानं पञठ्चविध॑ ज्ञेयं कारणैर्यर्निबोध तत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ (ଲାଭ), ଭୟ, କାମନା ଓ କାରୁଣ୍ୟ—ଏହି କାରଣଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଦାନକୁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ସେହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରେରଣାଗୁଡ଼ିକୁ ମୋ ପାଖରୁ ଜାଣ।
Verse 6
भारत! धर्म, अर्थ, भय, कामना और दया--इन पाँच हेतुओंसे दानको पाँच प्रकारका जानना चाहिये। अब जिन कारणोंसे दान देना उचित है, उनको सुनो ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ (ଲାଭ), ଭୟ, କାମନା ଓ ଦୟା—ଏହି ପାଞ୍ଚ ହେତୁ ଅନୁସାରେ ଦାନକୁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏବେ ଯେ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଦାନ ଦେବା ସତ୍ୟରେ ଯଥୋଚିତ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ। ଦାନକାରୀ ଏହି ଲୋକରେ କୀର୍ତ୍ତି ପାଏ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପରଲୋକରେ ଅନୁତ୍ତମ ସୁଖ ଲାଭ କରେ। ତେଣୁ ଅସୂୟା ତ୍ୟାଗ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 7
ददाति वा दास्यति वा महां दत्तमनेन वा | इत्यर्थिभ्यो निशम्यैव सर्व दातव्यमर्थिने
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯାଚକମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ କେବଳ ‘ଏ ଦେଉଛନ୍ତି’, ‘ଏ ଦେବେ’ କିମ୍ବା ‘ଏ ମୋତେ ବଡ଼ ଦାନ ଦେଇଛନ୍ତି’ ଏପରି କଥା ଶୁଣିମାତ୍ରେ, ନିଜ କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯାଚକଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଯାହା ମାଗନ୍ତି ସେ ସବୁ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 8
नास्याहं न मदीयो<यं पापं कुर्याद् विमानित: । इति दद्याद् भयादेव दृढं मूढाय पण्डित:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ‘ନ ମୁଁ ଏହାର, ନ ଏହା ମୋର; ତଥାପି ମୁଁ କିଛି ନ ଦେଲେ ଏ ଅପମାନିତ ହୋଇ ମୋ ପ୍ରତି ପାପ କରିପାରେ’— ଏହି ଭୟରୁ ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ ମୂର୍ଖକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଦାନ ଦେଇଥାଏ; ଏହା ଭୟମୂଳକ ଦାନ।
Verse 9
प्रियो मे5यं प्रियोडस्पाहमिति सम्प्रेक्ष्य बुद्धिमान् वयस्यायैवमक्लिष्टं दानं दद्यादतन्द्रित:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ‘ଏ ମୋର ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହାର ପ୍ରିୟ’ ଏପରି ଭାବି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୁଷ ଆଳସ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଜ ମିତ୍ରକୁ ପ୍ରସନ୍ନତାରେ, କ୍ଲେଶ ବିନା, ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହା କାମନାମୂଳକ ଦାନ।
Verse 10
दीनश्न याचते चायमल्पेनापि हि तुष्यति । इति दद्याद् दरिद्राय कारुण्यादिति सर्वथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ‘ଏ ଦୀନ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦରିଦ୍ର; ମୋତେ ଯାଚୁଛି; ଅଳ୍ପ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବ’— ଏପରି ଭାବି, ଦରିଦ୍ର ପାଇଁ ସର୍ବଥା କାରୁଣ୍ୟରୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 11
यह पाँच प्रकारका दान पुण्य और कीर्तिको बढ़ानेवाला है। यथाशक्ति सबको दान देना चाहिये। ऐसा प्रजापतिका कथन है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଦାନର ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ପୁଣ୍ୟ ଓ କୀର୍ତ୍ତିକୁ ବଢ଼ାଏ। ଯଥାଶକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ— ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ବଚନ।
Verse 13
इति पञ्चविध॑ दान पुण्यकीर्तिविवर्धनम् । यथाशकत्या प्रदातव्यमेवमाह प्रजापति:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ଏହିପରି ଦାନର ଏହି ପଞ୍ଚବିଧ ରୂପ ପୁଣ୍ୟ ଓ ସୁକୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଏ। ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ—ଏହିପରି ପ୍ରଜାପତି କହିଛନ୍ତି।”
Verse 138
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टत्रिंयधिकशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଏକଶେ ଅଠତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The inquiry concerns justification and observable value: why a ruler repeatedly honors vow-observant Brahmins, and what ‘karmodaya’—practical or ethical-spiritual outcome—supports the practice beyond mere convention.
Ethical practice is anchored in a metaphysical order: dharma is not only social regulation but participation in a cosmic governance identified with Keśava, who is described as sustaining time, worlds, and the conditions under which moral life is intelligible.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter offers meta-authority claims: Bhīṣma frames Kṛṣṇa as the reliable resolver of dharma in doubt, implying that correct understanding and alignment with this cosmic-dharmic principle is itself the operative ‘fruit’ of the teaching.