Adhyaya 128
अध्याय १२८: शिव–उमा संवादः — तिलोत्तमा, श्मशान-मेध्यता, तथा चातुर्वर्ण्य-धर्मः (Chapter 128: Śiva–Umā Dialogue—Tilottamā, the Ritual Valence of the Śmaśāna, and the Fourfold Duty-Code)
Upa-parva: Dharma-anuśāsana (Śiva–Umā Saṃvāda and Cāturvarṇya-Dharma Exposition)
Chapter 128 stages a layered discourse. Maheśvara recounts the creation of Tilottamā by Brahmā and describes his yogic manifestation as four-faced (caturmukha), assigning differentiated functions to each face (instruction, intimacy, benevolence, and fierce dissolution) to illustrate divine polyvalence. Umā queries why the bull (vṛṣabha) becomes Śiva’s vehicle; Śiva narrates the Surabhī episode and the causation of his epithet Śrīkaṇṭha, linking mythic etiology to symbolic theology. Umā then questions Śiva’s preference for the śmaśāna despite other splendid abodes; Śiva argues that the cremation-ground is ‘medhya’ (ritually apt) and spiritually potent, inhabited by bhūta-gaṇas with whom he is inseparable. The dialogue pivots to normative ethics: Umā asks for the definition and practicability of dharma; Śiva enumerates core virtues (ahiṃsā, satya, compassion, śama, dāna) and then details cāturvarṇya duties—highlighting ascetic/ritual disciplines for brāhmaṇas, protective governance for kṣatriyas, agrarian-commercial responsibility for vaiśyas, and service with restraint and hospitality for śūdras—framing social order as an ethical economy rather than mere status.
Chapter Arc: शरशय्या पर पड़े भीष्म युधिष्ठिर को नीति का सूक्ष्म रहस्य बताते हैं—हर मनुष्य एक ही उपाय से नहीं जीता जाता; किसी को साम से, किसी को दान से प्रसन्न किया जाता है, अतः प्रकृति पहचानकर उपाय चुनो। → भीष्म ‘सान्त्व’ (साम) के गुण गिनाते हुए एक दृष्टान्त उठाते हैं: एक विद्वान ब्राह्मण एक अत्यन्त भीषण राक्षस के सामने पड़ता है, पर भय से डगमगाए बिना सामनीति का ही आश्रय लेता है। → ब्राह्मण राक्षस के कृश और दुर्बल होने का कारण टटोलते हुए साम के शस्त्र से उसे भीतर तक बेध देता है—‘तेरे मित्र तुझसे विमुख हैं’, ‘कोई शत्रु मित्रमुख बनकर तुझे ठग गया’, ‘तू धन-बुद्धि-श्रुति से हीन होकर केवल तेज पर घमण्ड करता है’, ‘तू परस्पर-विरोधी सुहृदों को साधने में उलझकर सबको अप्रसन्न कर बैठा’—इस प्रकार वह राक्षस के पतन का मूल ‘कुसंग, अविवेक और कूटनीति में अज्ञान’ ठहराता है। → दृष्टान्त के माध्यम से भीष्म युधिष्ठिर को यह निष्कर्ष देते हैं कि साम केवल मधुर वाणी नहीं, बल्कि मनोविज्ञान, समय-ज्ञान और संबंध-धर्म की परीक्षा है; उचित व्यक्ति पर उचित उपाय ही राज्य और लोक-व्यवहार को स्थिर करता है। → भीष्म की नीति-शिक्षा आगे और सूक्ष्म भेदों (किस पर साम, किस पर दान, और कब दण्ड) की ओर बढ़ने का संकेत देती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ ३ श्लोक मिलाकर कुल २५३ “लोक हैं) शीसस्नश्शास्स | भ्निध्ॉप्राध्य चतुर्विशत्यधिकशततमो< ध्याय: नारदका पुण्डरीकको भगवान् नारायणकी आराधनाका उपदेश तथा उन्हें भगवद्धामकी प्राप्ति
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣଙ୍କ ମତରେ ସାମ (ସମାଧାନ) ଓ ଦାନ—ଏ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ଏଠାରେ ଯାହା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ତାହା କହନ୍ତୁ।
Verse 2
भीष्म उवाच साम्ना प्रसाद्यते कश्नचिद् दानेन च तथा पर: । पुरुषप्रकृतिं ज्ञात्वा तयोरेकतरं भजेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— କେହି ସାମ (ସାନ୍ତ୍ୱ) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଦାନ ଦ୍ୱାରା। ତେଣୁ ପୁରୁଷର ସ୍ୱଭାବ ଜାଣି ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଟି ଉଚିତ, ସେହିଟି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
गुणांस्तु शृूणु मे राजन् सान्त्वस्य भरतर्षभ । दारुणान्यपि भूतानि सान्त्वेनाराधयेद् यथा,राजन! भरतश्रेष्ठ] अब तुम सामके गुणोंको सुनो। सामके द्वारा मनुष्य भयानक-से- भयानक प्राणीको वशमें कर सकता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ୍, ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏବେ ସାମ (ସାନ୍ତ୍ୱ)ର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ସାମ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଶ କରିପାରେ।
Verse 4
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । गृहीत्वा रक्षसा मुक्तो द्विजाति: कानने यथा
ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ପୁରାତନ ଇତିହାସର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଏ— ଯେପରି ବନରେ ରାକ୍ଷସ ଧରିଥିବା ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ) ସାମନୀତି ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
Verse 5
वश्िद् वाग्बुद्धिसम्पन्नो ब्राह्मणो विजने वने । गृहीत: कृच्छूमापन्नो रक्षसा भक्षयिष्यता
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ବାକ୍ଚାତୁର୍ୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିର୍ଜନ ବନରେ ଘୁରୁଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଜଣେ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ଧରିନେଲା। ଧରାପଡ଼ି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 6
स बुद्धिश्रुतिसम्पन्नस्तं दृष्टवातीव भीषणम् | सामैवास्मिन् प्रयुयुजे न मुमोह न विव्यथे
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଶ୍ରୁତି (ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ)ରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ। ତେଣୁ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ନ ମୋହିତ ହେଲେ, ନ ଭୟକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ବରଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସାମନୀତିକୁ ହିଁ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ।
Verse 7
रक्षस्तु वाचं सम्पूज्य प्रश्न॑ पप्रच्छ तं द्विजम् मोक्ष्यसे ब्रूहि मे प्रश्न केनास्मि हरिण: कृश:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାକ୍ଷସ ଶାନ୍ତିମୟ ବ୍ରାହ୍ମଣବାଣୀକୁ ସମ୍ମାନ କରି ସେହି ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲା—“ତୁମେ ମୋ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଲେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେବି। କହ, କେଉଁ କାରଣରୁ ମୁଁ ହରିଣ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃଶ ଓ ପାଣ୍ଡୁର (ଫିକା/ଧଳା) ହୋଇଗଲି?”
Verse 8
मुहूर्तमथ संचिन्त्य ब्राह्मणस्तस्य रक्षस: । आभिर्गाथाभिरव्यग्र: प्रश्न प्रतिजगाद ह
ଏହା ଶୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣ କିଛିକ୍ଷଣ ଚିନ୍ତା କଲେ; ପରେ ଅବ୍ୟଗ୍ର ଓ ଶାନ୍ତଚିତ୍ତରେ ଏହି ଗାଥାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ରାକ୍ଷସର ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 9
ब्राह्मण उवाच विदेशस्थो विलोकस्थो विना नूनं सुहृज्जनै: । विषयानतुलान् भुड्क्षे तेनासि हरिण: कृश:
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—“ହେ ରାକ୍ଷସ! ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ସୁହୃଦ୍ଜନମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ପରଦେଶରେ ପରାୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସୁଛ ଏବଂ ଅତୁଲ ବିଷୟଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରୁଛ; ସେହିପାଇଁ ଅନ୍ତଃଚିନ୍ତାରେ ତୁମେ ହରିଣ ପରି କୃଶ ଓ ପାଣ୍ଡୁର ହେଉଛ।”
Verse 10
नूनं मित्राणि ते रक्ष: साधूपचरितान्यपि । स्वदोषादपरज्यन्ते तेनासि हरिण: कृशः
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—“ହେ ନିଶାଚର! ତୁମେ ଭଲଭାବେ ସତ୍କାର କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ମିତ୍ରମାନେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବଦୋଷରୁ ତୁମଠାରୁ ଦୂରେଇଯାଆନ୍ତି; ସେହିପାଇଁ ତୁମେ ହରିଣ ପରି କୃଶ ଓ ପାଣ୍ଡୁର ହେଉଛ।”
Verse 11
धनैश्वर्याधिका: स्तब्धास्त्वद्गुणै: परमावरा: । अवजानन्ति नून॑ त्वां तेनासि हरिण: कृश:
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—“ଗୁଣରେ ତୁମଠାରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିମ୍ନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଧନ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ଅଧିକ ଥିବାରୁ ଗର୍ବିତ ହୋଇ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ଅବଜ୍ଞା କରନ୍ତି; ସେହି ନିରନ୍ତର ଅବହେଳାରେ ତୁମେ ହରିଣ ପରି କୃଶ ଓ ପାଣ୍ଡୁର ହେଉଛ।”
Verse 12
गुणवान् विगुणानन्यान् नूनं पश्यसि सत्कृतान् । प्राज्ञो5प्राज्ञान् विनीतात्मा तेनासि हरिण: कृश:
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଦେଖୁଛ, ଗୁଣହୀନ ଲୋକମାନେ ସମ୍ମାନିତ ହେଉଛନ୍ତି, ଗୁଣବାନମାନେ ଅବହେଳିତ। ତୁମେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଓ ବିନୀତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରାଜ୍ଞମାନେ ଆଦର ପାଉଥିବା ଦେଖି, ସେଇ ଅନ୍ୟାୟରେ ହରିଣ ପରି ଫିକା ଓ କୃଶ ହୋଇପଡ଼ିଛ।”
Verse 13
अवृत्त्या क्लिश्यमानो<पि वृत्त्युपायान् विगर्हयन् | माहात्म्याद् व्यथसे नूनं तेनासि हरिण: कृश:
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—“ଜୀବିକାର କୌଣସି ଉପାୟ ନଥିବାରୁ ତୁମେ କ୍ଲେଶ ଭୋଗୁଛ; ତଥାପି ଜୀବନ-ନିର୍ବାହର ଉପଲବ୍ଧ ଉପାୟମାନଙ୍କୁ ତୁମେ ନିନ୍ଦା କରୁଛ। ନିଜ ଗୌରବବୋଧରେ ସେ ସହାୟତା ଗ୍ରହଣ କରୁନାହ; ତେଣୁ ତୁମେ ବ୍ୟଥିତ ହୋଇ ହରିଣ ପରି କୃଶ ହୋଇଛ।”
Verse 14
सम्पीड्यात्मानमारर्यत्वात् त्वया कश्चिदुपस्कृत: । जितं त्वां मन्यते साधो तेनासि हरिण: कृश:
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—“ସାଧୁ! ତୁମ ଆର୍ଯ୍ୟତ୍ୱରେ ତୁମେ ନିଜ ଦେହକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ କାହାରୋ ଉପକାର କର, ସେ ତୁମକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଜିତିଲା ବୋଲି ଭାବେ। ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ହରିଣ ପରି କୃଶ ଓ ଫିକା ହେଉଛ।”
Verse 15
क्लिश्यमानान् विमार्गेषु कामक्रोधावृतात्मन: । मन्ये त्वं ध्यायसि जनांस्तेनासि हरिण: कृश:
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—“ଯାହାଙ୍କ ଚିତ୍ତ କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆବୃତ, ଏବଂ ଯେମାନେ କୁମାର୍ଗରେ ଚାଲି କ୍ଲେଶ ଭୋଗୁଛନ୍ତି—ମୋ ମତରେ ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରୁଛ। ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ହରିଣ ପରି କୃଶ ଓ ଫିକା ହୋଇଛ।”
Verse 16
प्रज्ञासम्भावितो नूनमप्रजञ्जैरुपसंहित: । हीयमानो$सि दुर्वत्तैस्तेनासि हरिण: कृश:
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ନିଜ ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ସମ୍ମାନଯୋଗ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅପ୍ରାଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘେରାଯାଇଛ। ଦୁର୍ବୃତ୍ତମାନଙ୍କ ତିରସ୍କାରରେ ତୁମେ ନିତ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହେଉଛ; ସେଇ ଚିନ୍ତାରୁ ତୁମେ ହରିଣ ପରି କୃଶ ଓ ଫିକା ହୋଇପଡ଼ିଛ।”
Verse 17
नूनं मित्रमुख: शत्रु: कश्चिदार्यवदाचरन् । वज्चयित्वा गतस्त्वां वै तेनासि हरिण: कृश:
ନିଶ୍ଚୟ କେହି ଶତ୍ରୁ ମିତ୍ରମୁଖ ଧରି ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲା—ହିତେଷୀ ପରି କଥା କହି, ଆର୍ଯ୍ୟ ପୁରୁଷ ପରି ଆଚରଣ କରି। ତୁମକୁ ଠକି ସେ ଚାଲିଗଲା; ତେଣୁ ତୁମେ ହରିଣ ପରି କୃଶ ଓ ପାଣ୍ଡୁବର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛ।
Verse 18
प्रकाशार्थगतिर्नूनं रहस्यकुशल: कृती । तज्ज्ैर्न पूज्यसे नूनं तेनासि हरिण: कृश:
ତୁମର ଅର୍ଥଗତି—କାର୍ଯ୍ୟପଦ୍ଧତି—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ; ତୁମେ ରହସ୍ୟବିଷୟରେ କୁଶଳ ଓ ପ୍ରାଜ୍ଞ, ତଥାପି ଗୁଣଜ୍ଞମାନେ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ହରିଣ ପରି ପାଣ୍ଡୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ କୃଶ ହେଉଛ।
Verse 19
असत्स्वपि निविष्ठेषु ब्रुवतो मुक्तसंशयम् । गुणास्ते न विराजन्ते तेनासि हरिण: कृश:
ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ସନ୍ଦେହରହିତ ଭାବେ ଉତ୍ତମ କଥା କହ; ତଥାପି ସେଠାରେ ତୁମ ଗୁଣ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ତୁମେ ହରିଣ ପରି କୃଶ ହେଉଛ ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଉଛ।
Verse 20
धनबुद्धिश्रुतैहीन: केवल तेजसान्वित: । महत प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिण: कृश:
ଧନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଶ୍ରୁତି(ବିଦ୍ୟା) ହୀନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଦେହତେଜରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ମହତ୍ ପଦ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରିଥିଲ। ତାହା ନ ପାଇ ତୁମେ ପାଣ୍ଡୁବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛ ଏବଂ ଶରୀର ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ହେଉଛି।
Verse 21
तपः:प्रणिहितात्मानं मन्ये त्वारण्यकाड्क्षिणम् । बान्धवा नाभिनन्दन्ति तेनासि हरिण: कृश:
ମୁଁ ଭାବୁଛି ତୁମ ଆତ୍ମା ତପସ୍ୟାରେ ନିବିଷ୍ଟ; ସେହିପାଇଁ ତୁମେ ଅରଣ୍ୟବାସ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରୁଛ। କିନ୍ତୁ ତୁମ ବାନ୍ଧବମାନେ ଏହାକୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କରୁନାହାନ୍ତି। ତେଣୁ ତୁମେ ହରିଣ ପରି ପାଣ୍ଡୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ କୃଶ ହୋଇପଡ଼ିଛ।
Verse 22
(सुदुर्विनीत: पुत्रो वा जामाता वा प्रमार्जक: । दारा वा प्रतिकूलास्ते तेनासि हरिण: कृश: ।।
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— “ସମ୍ଭବତଃ ତୁମ ପୁଅ ଦୁର୍ବିନୀତ; କିମ୍ବା ଜ୍ୱାଇଁ ଘରର ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ‘ଝାଡ଼ୁ ମାରି’ ସବୁ ସଫା କରି ନେଇଯାଇଛି; କିମ୍ବା ତୁମ ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରତିକୂଳ ସ୍ୱଭାବର—ତେଣୁ, ହେ ହରିଣ, ତୁମେ କୃଶ ଓ ଫିକା ହେଉଛ। କିମ୍ବା ତୁମ ଭାଇମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୁଟିଳ; କିମ୍ବା ତୁମ ପିତା ଭୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ମରିଗଲେ; କିମ୍ବା ମାତା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ଓ ଗୁରୁଜନ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ପରଲୋକଗତ—ତେଣୁ ତୁମେ କୃଶ ଓ ଫିକା। କିମ୍ବା ପୂର୍ବେ ତୁମେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଗାଈକୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲ; କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଧନ ହରଣ କରିଥିଲ; କିମ୍ବା କେତେବେଳେ ଦେବସ୍ୱକୁ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବେ ନେଇଥିଲ—ତେଣୁ ତୁମେ କୃଶ ଓ ଫିକା। କିମ୍ବା ତୁମ ସ୍ତ୍ରୀ ଅପହୃତ; କିମ୍ବା ତୁମେ ବୃଦ୍ଧ; କିମ୍ବା ଲୋକେ ତୁମକୁ ଦ୍ୱେଷ କରୁଛନ୍ତି; କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନରେ ତୁମେ ‘ବଢ଼ି’ ଯାଇଛ—ତେଣୁ ତୁମେ କୃଶ ଓ ଫିକା। କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ପାଇଁ ସଞ୍ଚିତ ଧନ ଦେଖି ଅନ୍ୟେ ତୁମ ନିଜ ଶ୍ରୀ-ସମ୍ପତ୍ତି ଛିନିନେଇଛନ୍ତି; କିମ୍ବା ଜୀବିକା ପାଇଁ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି—ତେଣୁ ତୁମେ କୃଶ ଓ ଫିକା। କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମ ପ୍ରିୟା ସ୍ତ୍ରୀ ଥିବାରୁ ତୁମ ପଡ଼ୋଶରେ ଜଣେ ମହାଧନୀ—ଯୁବା, ସୁନ୍ଦର ଓ କାମୀ—ବସୁଛନ୍ତି; ତେଣୁ, ହେ ହରିଣ, ତୁମେ କୃଶ ଓ ଫିକା।”
Verse 23
नूनमर्थवतां मध्ये तव वाक्यमनुत्तमम् । न भाति काले5भिहितं तेनासि हरिण: कृश:
“ନିଶ୍ଚୟ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମ ବାକ୍ୟ ଅନୁତ୍ତମ; କିନ୍ତୁ ଅସମୟରେ କହାଯାଇଥିବାରୁ ତାହା ଶୋଭା ପାଉନାହିଁ—ତେଣୁ, ହେ ହରିଣ, ତୁମେ କୃଶ ହୋଇଛ।”
Verse 24
निश्चय ही तुम धनवानोंके बीच परम उत्तम और समयोचित बात कहते होगे, किंतु वह उन्हें पसंद न आती होगी। इसीलिये तुम सफेद और दुर्बल हो रहे हो ।।
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— “ତୁମର ଜଣେ ପ୍ରିୟଜନ—ଯେ ପୂର୍ବେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପୀ ଥିଲେ ଓ ଦୀର୍ଘଦିନର ପରିଚିତ—ମୂର୍ଖତାରେ ତୁମ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ତୁମେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଓ ବିନୟରେ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି ପୁନଃ ଆପଣା କରିପାରୁନାହ—ତେଣୁ, ହେ ହରିଣ, ତୁମେ କୃଶ ଓ ଫିକା ହୋଇଛ।”
Verse 25
नूनमासंजयित्वा त्वां कृत्ये कम्मिंश्विदीप्सिते । कश्चिदर्थयते नित्यं तेनासि हरिण: कृश:
“ନିଶ୍ଚୟ କେହି ଜଣେ ତୁମକୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗାଇ ନିତ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ସାଧିବାକୁ ଚାହୁଁଛି—ତେଣୁ, ହେ ହରିଣ, ତୁମେ କୃଶ ଓ ଫିକା ହେଉଛ।”
Verse 26
नून॑ त्वां सुगुणर्युक्ते पूजयानं सुह्ृद्ध्रुवम् । ममार्थ इति जानीते तेनासि हरिण: कृश:
“ନିଶ୍ଚୟ, ସୁଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଥିବାରୁ ଲୋକେ ତୁମକୁ ପୂଜା-ସମ୍ମାନ କରୁଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତୁମ ମିତ୍ର ଦୃଢ଼ଭାବେ ଭାବୁଛି—‘ଏହି ସମ୍ମାନ ମୋ ପ୍ରଭାବରୁ।’ ସେଇ ଚିନ୍ତାରେ, ହେ ହରିଣ, ତୁମେ କୃଶ ଓ ଫିକା ହେଉଛ।”
Verse 27
अन्तर्गतमभिप्रायं नूनं नेच्छसि लज्जया । विवेक्तुं प्राप्तिशैथिल्यात् तेनासि हरिण: कृश:
ନିଶ୍ଚୟ ଲଜ୍ଜାବଶତଃ ତୁମେ ହୃଦୟରେ ଲୁଚିଥିବା ଅଭିପ୍ରାୟ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନାହ। ଇଷ୍ଟବସ୍ତୁ ପ୍ରାପ୍ତି ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ ଥିବାରୁ ତୁମ ନିଶ୍ଚୟ ଶିଥିଳ ହୋଇଛି; ସେହିକାରଣେ, ହେ ହରିଣ, ତୁମେ ଚିନ୍ତାରେ କ୍ଷୀଣ ହେଉଛ।
Verse 28
नानाबुद्धिरुचो लोके मनुष्यान् नूनमिच्छसि । ग्रहीतुं स्वगुणै: सर्वास्तेनासि हरिण: कृश:
ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଲୋକରେ ନାନା ପ୍ରକାର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ରୁଚି ଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତୁମେ ନିଜ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରି ବଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ସେହି ଚେଷ୍ଟାର ଭାରରୁ, ହେ ହରିଣ, ତୁମେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଛ।
Verse 29
अविद्दान् भीरुरल्पार्थे विद्याविक्रमदानजम् । यशः प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिण: कृश:
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ବିଦ୍ୱାନ୍ ନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟାଜନିତ ଯଶ ଚାହୁଁଛ। ଭୀରୁ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ପରାକ୍ରମଜନିତ କୀର୍ତ୍ତିର ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛ; ଏବଂ ଅଳ୍ପ ଧନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମହାଦାତା ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ସେହିକାରଣେ, ହେ ହରିଣ, ତୁମେ ଯଶଲୋଭରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ପାଣ୍ଡୁ ହେଉଛ।
Verse 30
चिराभिलषितं किंचित्फलमप्राप्तमेव ते । कृतमन्यैरपह्तं तेनासि हरिण: कृश:
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ତୁମେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଯେଉଁ ଫଳକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରିଥିଲ, ସେହି ଫଳ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିବାକୁ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ତାହା ପାଇଲ ନାହିଁ। ତୁମେ ଯାହା କରିଥିଲ, ଅନ୍ୟମାନେ ତାହା ହରିନେଲେ। ସେହିକାରଣେ, ହେ ହରିଣ, ନିରାଶା ଓ ହାନିରେ ତୁମ କାନ୍ତି ମ୍ଲାନ ହୋଇଛି, ତୁମେ କ୍ଷୀଣ ହେଉଛ।
Verse 31
नूनमात्मकृतं दोषमपश्यन् किंचिदात्मन: । अकारणेड5भिशप्तोडसि तेनासि हरिण: कृश:
ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ନିଜେ କରିଥିବା କୌଣସି ଦୋଷକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖୁନାହ; ତଥାପି ଲୋକେ ଅକାରଣେ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଉଛନ୍ତି। ସେହିକାରଣେ, ହେ ହରିଣ, ତୁମେ କାନ୍ତିହୀନ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଛ।
Verse 32
साधून् गृहस्थान् दृष्टवा च तथा साधून् वनेचरान् । मुक्तांक्षावसथे सक्तांस्तेनासि हरिण: कृश:
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାଧୁଜନଙ୍କୁ, ଏବଂ ବନବାସୀ ସାଧୁଜନଙ୍କୁ, ଆଉ ଯେମାନେ ବିରକ୍ତି କହି ମଧ୍ୟ ‘ମୁକ୍ତି’ର ଆଶ୍ରମ (ମଠ-ଆଶ୍ରମ)ରେ ଆସକ୍ତ ରହନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି—ହେ ହରିଣ, ତୁମେ ଫିକା ଓ କୃଶ ହୋଇପଡ଼ିଛ।
Verse 33
सुह्दां दुःखमार्तानां न प्रमोक्ष्यसि चार्तिजम् । अलमर्थगुणैहीनं तेनासि हरिण: कृश:
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ତୁମ ସୁହୃଦ ଓ ସ୍ନେହୀଜନ ଦୁଃଖରେ ଆର୍ତ୍ତ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତିଜନିତ କଷ୍ଟ ଦୂର କରିପାରୁନାହ। ଆଉ ତୁମେ ନିଜକୁ ଧନ-ଲାଭ ଓ ସୁବିଧାରେ ହୀନ ଭାବୁଛ; ତେଣୁ, ହେ ହରିଣ, ତୁମେ ଫିକା ଓ କୃଶ ହୋଇଛ।
Verse 34
धर्म्यमर्थ्य च काम्यं च काले चाभिटह्तितं वच: । न प्रतीयन्ति ते नूनं तेनासि हरिण: कृश:
ତୁମ କଥା ଧର୍ମସମ୍ମତ, ଅର୍ଥସାଧକ ଓ କାମ୍ୟ, ଏବଂ ସମୟୋଚିତ; ତଥାପି ଲୋକେ ସେଥିରେ ଯଥାର୍ଥ ବିଶ୍ୱାସ କରୁନାହାନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ହରିଣ, ତୁମେ କାନ୍ତିହୀନ ଓ କୃଶ ହୋଇଛ।
Verse 35
दत्तानकुशलैरर्थान् मनीषी संजिजीविषु: । प्राप्प वर्तयसे नूनं तेनासि हरिण: कृश:
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ତୁମେ ମନୀଷୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବନ ଚାଲାଇବାର ଇଚ୍ଛାରେ, ଅକୁଶଳ ଓ ଅବିବେକୀ ଲୋକମାନେ ଦେଇଥିବା ଧନ ଗ୍ରହଣ କରି ସେଥିରେ ମାତ୍ର ନିର୍ଭର କରି ଚାଲୁଛ। ତେଣୁ, ହେ ହରିଣ, ତୁମେ କାନ୍ତିହୀନ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଛ।
Verse 36
पापात् प्रवर्धतो दृष्टया कल्याणानावसीदत: । ध्रुवं गर्हयसे नित्यं तेनासि हरिण: कृश:
ପାପ ବଢ଼ୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଏବଂ କଲ୍ୟାଣକର କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମାମାନେ ଦବାଯାଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସଦା ଗର୍ହା କରୁଛ। ସେଇ ନିରନ୍ତର ମନୋବେଦନାରୁ, ହେ ହରିଣ, ତୁମେ କୃଶ ଓ ପାଣ୍ଡୁବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛ।
Verse 37
परस्परविरुद्धानां प्रियं नूनं चिकीर्षसि । सुहृदामुपरोधेन तेनासि हरिण: कृश:
ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ସୁହୃଦମାନଙ୍କୁ ରୋକି ରଖିବାରୁ ଚିନ୍ତାର ଭାରେ ତୁମେ ହରିଣ ପରି କୃଶ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼ିଛ।
Verse 38
श्रोत्रियांश्व विकर्मस्थान् प्राज्ञांक्षाप्पजितेन्द्रियान् । मन्येडनुध्यायसि जनांस्तेनासि हरिण: कृश:
ମୋ ମତରେ ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତା କରୁଛ—ଯେମାନେ ବେଦଜ୍ଞ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ବିକର୍ମରେ ଲିପ୍ତ; ଯଦ୍ୟପି ସେମାନେ ପ୍ରାଜ୍ଞ, କ୍ଷମାଶୀଳ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ। ସେହି ଚିନ୍ତାରୁ ତୁମେ ହରିଣ ପରି କୃଶ ହୋଇଛ।
Verse 123
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें शाण्डिली और सुमनाका संवादविषयक एक सौ तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଶାଣ୍ଡିଲୀ ଓ ସୁମନାଙ୍କ ସଂବାଦବିଷୟକ ଏକଶେ ତେଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Umā asks how dharma is defined (kiṃ-lakṣaṇa) and how it can be practiced by humans; the response frames dharma as concrete virtues and disciplined, role-appropriate conduct.
Dharma is presented as a practicable set: non-violence, truthful speech, compassion toward all beings, self-restraint, and proportionate charity, with household life treated as a prime site for ethical accumulation.
Yes; Śiva argues that medhyatā (ritual aptness) is not reducible to sensory cleanliness—śmaśāna is portrayed as spiritually potent and worthy of veneration by those seeking purity through doctrinal understanding.