Adhyaya 122
Adhyāya 122 — Śruta-vṛtta-yukta Brāhmaṇa and the Ethics of Dāna (Maitreya–Vyāsa Saṃvāda)
Upa-parva: Dāna-Dharma (Gift-Ethics) Instructional Unit — Recipient Qualification and Merit
This chapter presents an embedded exchange in which Maitreya, characterized as devoted to karmic observance, responds after being invited to speak. He acknowledges Vyāsa’s purified, faultless speech aligned with giving and grounded in knowledge and austerity. The discourse then formalizes criteria for brāhmaṇahood—tapas (austerity), śruta (learning), and yoni (lineage)—and argues that supporting the learned and disciplined yields stable merit for the donor. The text extends the logic to cosmic and social reciprocity: when such a recipient is satisfied, ancestors and deities are also satisfied; giving to a worthy ‘field’ is likened to sowing in fertile land. Conversely, it warns that wealth offered where the recipient lacks śruta-vṛtta becomes fruitless, and it employs a sharp ethical caution about the harm associated with an unlearned person consuming offerings. The chapter closes by reaffirming mutuality in merit (giver and receiver) and by identifying learned, pure, ascetic, giving-and-study-oriented brāhmaṇas as enduring guides who establish a reliable path and function as carriers toward heavenly outcomes.
Chapter Arc: दानधर्मपर्व में ‘कीटोपाख्यान’ का आरम्भ होता है—एक जीव, जो पूर्वकृत पापों से कीट-योनि में गिरा है, क्रमशः क्षत्रिय-योनि तक जन्म लेता हुआ व्यास के दर्शन की ओर खिंचता है। → कीट अपने पतन का कारण जानता है और धर्म के प्रति श्रद्धा जगती है; व्यास उसे तपोबल से उद्धार का आश्वासन देते हैं, पर साथ ही यह शर्त उभरती है कि धर्म-प्राप्ति केवल इच्छा नहीं, आचरण और समर्पण से सिद्ध होगी। → व्यास का निर्णायक वचन—‘दर्शनमात्र से, तपोबल द्वारा, मैं तुम्हारा उद्धार कर दूँगा’—और कीट का भीतर से पलटना: पाप-स्वीकृति, धर्म-आकांक्षा, और गुरु-आज्ञा को जीवन-मूल्य से ऊपर रखना। → कीट व्यास की आज्ञा स्वीकार करता है; कथा संकेत देती है कि धर्म-श्रद्धा और गुरु-कृपा से योनि-बंधन टूटता है और जीव पुनः धर्ममार्ग की ओर लौटता है। → कीट आज्ञा मानकर मार्ग में ही प्राण त्याग देता है—उद्धार का फल किस रूप में प्रकट होगा, यह आगे के प्रसंग की ओर कथा को धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-आ प्रात बछ। आर: अ2 अष्टादशाधिकशततमोब<् ध्याय: कीडेका क्रमश: क्षत्रिययोनिमें जन्म लेकर व्यासजीका दर्शन करना और व्यासजीका उसे ब्राह्मण होने तथा स्वर्गसुख और अक्षय सुखकी प्राप्ति होनेका वरदान देना व्यास उवाच शुभेन कर्मणा यद्दै तिर्यग्योनौ न मुहा[से । ममैव कीट तत् कर्म येन त्वं न प्रमुहासे
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ କୀଟ! ତିର୍ୟଗ୍ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଯେ ମୋହିତ ହେଉନାହ, ଯେ ଶୁଭକର୍ମର ପ୍ରଭାବ ତାହାର କାରଣ, ସେ କର୍ମ ମୋର ହିଁ। ମୋ ଦର୍ଶନର ପ୍ରଭାବରୁ ହିଁ ତୁମର ମୋହ ହୁଏନାହିଁ।
Verse 2
अहं त्वां दर्शनादेव तारयामि तपोबलात् । तपोबलाद्धि बलवद् बलमन्यजन्न विद्यते,मैं अपने तपोबलसे केवल दर्शनमात्र देकर तुम्हारा उद्धार कर दूँगा; क्योंकि तपोबलसे बढ़कर दूसरा कोई श्रेष्ठ बल नहीं है
ମୋ ତପୋବଳରେ କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଦେବି; କାରଣ ତପୋବଳଠାରୁ ବଡ଼ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବଳ ନାହିଁ।
Verse 3
जानामि पापै: स्वकृतैर्गतं त्वां कीट कीटताम् । अवाप्स्यसि पुनर्धर्म धर्म तु यदि मन्यसे
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ମୁଁ ଜାଣେ, ନିଜ କୃତ ପାପରେ ତୁମେ କୀଟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପତିତ ହୋଇଛ। ତଥାପି ଯଦି ତୁମେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ମାନ, ତେବେ ପୁନଃ ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।
Verse 4
कीट! मैं जानता हूँ, अपने पूर्वकृत पापोंके कारण तुम्हें कीटयोनिमें आना पड़ा है। यदि इस समय तुम्हारी धर्मके प्रति श्रद्धा है तो तुम्हें धर्म अवश्य प्राप्त होगा ।।
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ କୀଟ! ପୂର୍ବକୃତ ପାପର କାରଣରେ ତୁମେ କୀଟ-ଯୋନିକୁ ଆସିଛ, ଏହା ମୁଁ ଜାଣେ। ତଥାପି ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯଦି ତୁମର ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅଛି, ତେବେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ। ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନିର ପ୍ରାଣୀ—ସମସ୍ତେ କର୍ମଭୂମିରେ କୃତ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଅଜ୍ଞ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଧର୍ମ’ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟ କାମନାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ; ଏବଂ ସେମାନେ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଖ୍ୟତଃ କାମନାସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
Verse 5
वाग्बुद्धिपाणिपादैश्व व्यपेतस्य विपश्चित: । कि हास्यति मनुष्यस्य मन्दस्यापि हि जीवत:
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟ ଯଦି ବିଦ୍ୱାନ ମଧ୍ୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ବାକ୍, ବୁଦ୍ଧି ଓ ହାତ-ପାଦର ପ୍ରୟୋଗରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଜୀବିତ ରହେ, ତେବେ ସେ କ’ଣ ସାଧିପାରିବ? ଏବଂ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସାମର୍ଥ୍ୟ ସହିତ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବିତ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କମେ କମେ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ।
Verse 6
मनुष्य मूर्ख हो या विद्वान, यदि वह वाणी, बुद्धि और हाथ-पैरसे रहित होकर जीवित है तो उसे कौन-सी वस्तु त्यागेगी, वह तो सभी पुरुषार्थोंसे स्वयं ही परित्यक्त है ।।
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟ ମୂର୍ଖ ହେଉ କି ବିଦ୍ୱାନ, ଯଦି ସେ ବାକ୍, ବୁଦ୍ଧି ଓ ହାତ-ପାଦ ବିହୀନ ହୋଇ ଜୀବିତ ରହେ, ତେବେ ତାକୁ ଆଉ କ’ଣ ତ୍ୟାଗ କରିବ? ସେ ତ ସତ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଆଗରୁ ହିଁ ପରିତ୍ୟକ୍ତ। ଏକ ସ୍ଥାନରେ ‘ଜୀବନ’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି; ସେ ନିତ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି ଏବଂ ପବିତ୍ର କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି। ହେ କୀଟ! କ୍ରମେ ତୁମେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରରୂପେ ଜନ୍ମ ନେବ।
Verse 7
गुणभूतानि भूतानि तत्र त्वमुपभोक्ष्यसे । तत्र ते5हं विनेष्यामि ब्रह्मा त्वं यत्र वैष्यसि
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ସେଠାରେ ତୁମେ ଭୋଗ୍ୟ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ପଞ୍ଚମହାଭୂତର ବିକାରମାତ୍ର ବୋଲି ଜାଣି, ଅନାସକ୍ତ ଭାବରେ ଉପଭୋଗ କରିବ। ତାପରେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଉପଦେଶ ଦେବି; ଏବଂ ତୁମେ ଯେ ଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିବ, ସେଇ ଲୋକକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ପହଞ୍ଚାଇଦେବି।
Verse 8
स तथेति प्रतिश्रुत्य कीटो वर्त्मन्यतिष्ठत । शकटो व्रजंश्व॒ सुमहानागतश्न यद्च्छया
“ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ସମ୍ମତି ଦେଇ ସେ କୀଟଟି ପଥରେ ଅଚଳ ରହିଲା। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯଦୃଚ୍ଛାବଶତଃ ସେଇ ପଥେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼ ଶକଟ ଗଡ଼ଗଡ଼ି ଆସିପହଞ୍ଚିଲା—ନିଜ ନିର୍ବାଚିତ ପଥରେ ଅଡ଼ିଗ ରହିବାର ପରିଣାମ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲା।
Verse 9
सम्भूत: क्षत्रियकुले प्रसादादमितौजस:
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟକୁଳରେ ଜନ୍ମ ଲାଭ କଲା। ତାପରେ କ୍ରମେ ଶ୍ୱପାକ, ଶୂଦ୍ର, ବୈଶ୍ୟ ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟ—ଏହି ଯୋନିମାନଙ୍କରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଚାଲିଲା। ଅନେକ ଯୋନିରେ ଭ୍ରମଣ କରି ଶେଷରେ ପୁନର୍ବାର ଦୀପ୍ତିମାନ ବ୍ୟାସଙ୍କ କୃପାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟକୁଳରେ ଜନ୍ମି, ସେଇ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା।
Verse 10
तमृषिं द्रष्टमगमत् सर्वास्वन्यासु योनिषु । श्वाविद्वोधावराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम्
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ସେ ଋଷିଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଗଲା; କିନ୍ତୁ ତା’ପୂର୍ବରୁ ସେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୋନିମାନଙ୍କରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲା—ଶାହି, ଗୋଧା, ବରାହ; ତଥା ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ; ଏବଂ ଶ୍ୱପାକ, ଶୂଦ୍ର, ବୈଶ୍ୟ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯୋନିମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ। ଏଭଳି ଅନେକ ଯୋନିରେ ଭ୍ରମଣ କରି ଶେଷରେ ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟକୁଳରେ ଜନ୍ମ ଲାଭ କଲା; ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ବ୍ୟାସଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ଋଷିଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଗଲା।
Verse 11
।। स कीट एवमाभाष्य ऋषिणा सत्यवादिना । प्रतिस्मृत्याथ जग्राह पादौ मूर्थ्नि कृताउ्जलि:
ସତ୍ୟବାଦୀ ଋଷିଙ୍କ ସହ ଏଭଳି କଥା ହୋଇ ସେ (ପୂର୍ବ କୀଟଭାବକୁ) ସ୍ମରଣ କଲା। ତା’ପରେ କରଯୋଡ଼ି ଋଷିଙ୍କ ପାଦ ଧରି ନିଜ ମସ୍ତକକୁ ସେହି ପାଦରେ ରଖିଲା।
Verse 12
कीट उवाच इदं तदतुलं स्थानमीप्सितं दशभिर्गुणै: । यदहं प्राप्य कीटत्वमागतो राजपुत्रताम्
କୀଟ (କ୍ଷତ୍ରିୟ) କହିଲା—ଭଗବନ୍! ଆଜି ମୁଁ ସେଇ ଅତୁଲ୍ୟ ପଦ ପାଇଲି, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଦଶ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ପାଇବାକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରୁଥିଲି। ନିଜ ଦୋଷରେ କୀଟ-ଯୋନିକୁ ପତିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ଆଜି ମୁଁ ରାଜପୁତ୍ର ହୋଇଛି।
Verse 13
वहन्ति मामतिबला: कुञ्जरा हेममालिन: । स्यन्दनेषु च काम्बोजा युक्ता: परमवाजिन:
ସୁବର୍ଣ୍ଣମାଳାରେ ଶୋଭିତ ଅତିବଳବାନ ଗଜରାଜମାନେ ମୋତେ ବହନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ମୋର ରଥମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜାତିର ପରମ ବେଗଶାଳୀ କାମ୍ବୋଜ ଅଶ୍ୱମାନେ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛନ୍ତି।
Verse 14
उष्टाश्वतरयुक्तानि यानानि च वहन्ति माम् । सबान्धव: सहामात्यश्नचाश्रामि पिशितौदनम्,ऊँटों और खच्चरोंसे जुती हुई गाड़ियाँ मुझे ढोती हैं। मैं भाई-बन्धुओं और मन्त्रियोंके साथ मांस-भात खाता हूँ
ଉଠ ଓ ଖଚ୍ଚର ଯୋଡ଼ା ଯାନମାନେ ମୋତେ ବହନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ମାଂସ ଓ ଭାତ ଭୋଜନ କରେ।
Verse 15
गृहेषु स्वनिवासेषु सुखेषु शयनेषु च । वरार्हेषु महाभाग स्वपामि च सुपूजित:,महाभाग! श्रेष्ठ पुरुषोंमें रहने योग्य अपने निवासभूत सुन्दर महलोंके भीतर सुखद शय्याओंपर मैं बड़े सम्मानके साथ शयन करता हूँ
ମହାଭାଗ! ମୋର ନିଜ ନିବାସସ୍ଥାନର ଗୃହମାନେ, ସୁଖଦ ଶୟ୍ୟାମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠଜନଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ନିବାସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ଶୋଇଥାଏ।
Verse 16
सर्वेष्वपररात्रेषु सूमागधबन्दिन: । स्तुवन्ति मां यथा देवा महेन्द्र प्रियवादिन:
ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାତିର ଶେଷ ପ୍ରହରମାନେ ସୂତ, ମାଗଧ ଓ ବନ୍ଦୀଜନ ମୋର ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ଯେପରି ଦେବମାନେ ପ୍ରିୟବଚନ କହି ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି।
Verse 17
प्रसादात् सत्यसंधस्य भवतोडमिततेजस: । यदहं कीटतां प्राप्य सम्प्राप्तो राजपुत्रताम्,आप सत्यप्रतिज्ञ हैं, अमित तेजस्वी हैं, आपके प्रसादसे ही आज मैं कीड़ेसे राजपूत हो गया हूँ
ଆପଣ ସତ୍ୟସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ; ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ମୁଁ କୀଟଦଶା ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆଜି ରାଜପୁତ୍ରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।
Verse 18
नमस्ते<स्तु महाप्राज्ञ कि करोमि प्रशाधि माम् । त्वत्तपोबलनिर्दिष्टमिदं हृधिगतं मया,महाप्राज्ञ) आपको नमस्कार है, मुझे आज्ञा दीजिये, मैं आपकी क्या सेवा करूँ; आपके तपोबलसे ही मुझे राजपद प्राप्त हुआ है
କୀଟ କହିଲା— ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆଜ୍ଞା କରନ୍ତୁ— ଆପଣଙ୍କ ସେବାରେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ଆପଣଙ୍କ ତପୋବଳରେ ହିଁ ମୁଁ ଏହି ରାଜପଦ ପାଇଛି; ଏହି ସତ୍ୟ ମୋ ହୃଦୟରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଛି।
Verse 19
व्यास उवाच अर्चितो5हं त्वया राजन् वाम्भिरद्य यदृच्छया । अद्य ते कीटतां प्राप्य स्मृतिर्जाता जुगुप्सिता
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ରାଜନ୍! ଆଜି ତୁମେ ତୁମ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରିଛ। କିନ୍ତୁ କୀଟ-ଯୋନି ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଭିତରେ ସେଇ ଘୃଣିତ ସ୍ମୃତି—ମାଂସଭକ୍ଷଣର ପ୍ରବୃତ୍ତି—ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗ୍ରତ ଅଛି।
Verse 20
न तु नाशो$स्ति पापस्य यस्त्वयोपचित: पुरा । शूद्रेणार्थप्रधानेन नृशंसेनाततायिना,तुमने पूर्वजन्ममें अर्थथरायण, नृशंस और आततायी शूद्र होकर जो पाप संचय किया था, उसका सर्वदा नाश नहीं हुआ है
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ତୁମେ ପୂର୍ବେ ସଞ୍ଚୟ କରିଥିବା ପାପର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ ହୋଇନାହିଁ। କାରଣ ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଅର୍ଥକୁ ପ୍ରଧାନ କରୁଥିବା, ନିର୍ଦୟ ଓ ଆତତାୟୀ ଶୂଦ୍ର ଥିଲ; ସେ କର୍ମର ଅବଶେଷ ଏଯାଁ ଶେଷ ହୋଇନାହିଁ।
Verse 21
मम ते दर्शन प्राप्तं तच्च वै सुकृतं त्वया । तिर्यग्योनौ सम जातेन मम चाभ्यर्चनात् तथा
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ତୁମେ ମୋର ଦର୍ଶନ ପାଇଛ; ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ସୁକୃତର ଫଳ। ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ମୋର ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ଚନା କରିଥିଲ; ସେହିପରି ଏହା ଲଭ୍ୟ ହୋଇଛି।
Verse 22
इतस्तवं राजपुत्रत्वाद् ब्राह्माण्यं समवाप्स्यसि । कीट-योनिमें जन्म लेकर भी जो तुमने मेरा दर्शन किया, उसी पुण्यका यह फल है कि तुम राजपूत हुए और आज जो तुमने मेरी पूजा की, इसके फलस्वरूप तुम इस क्षत्रिय- योनिके पश्चात ब्राह्मणत्वको प्राप्त करोगे ।।
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏହି ଅବସ୍ଥାରୁ ଆଗକୁ, ରାଜପୁତ୍ର ହେବାର କାରଣରେ, ତୁମେ କ୍ରମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ। କୀଟ-ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ମୋର ଦର୍ଶନ କରିଥିଲ— ସେହି ପୁଣ୍ୟର ଫଳରେ ତୁମେ ରାଜକୁମାର ହେଲ; ଏବଂ ଆଜି ତୁମେ ମୋର ପୂଜା କରିଛ, ତାହାର ଫଳସ୍ୱରୂପ ଏହି କ୍ଷତ୍ରିୟ-ଜନ୍ମ ପରେ ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣପଦ ପାଇବ। ହେ ରାଜକୁମାର! ନାନା ପ୍ରକାର ଭୋଗସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି ଶେଷରେ ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରଣଭୂମିରେ ପ୍ରାଣ ଆହୁତି ଦେବ। ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣରୂପେ ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣାସହିତ ଯଜ୍ଞ କରି ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିବ; ତଦନନ୍ତରେ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ଅକ୍ଷୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବ।
Verse 23
राजपुत्र सुखं प्राप्य क्रतूंश्चैवाप्तदक्षिणान् । अथ मोदिष्यसे स्वर्गे ब्रह्मभूतो5व्यय: सुखी
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ରାଜପୁତ୍ର! ତୁମେ ଲୋକସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣାସହିତ ଯଜ୍ଞକ୍ରତୁ ସମ୍ପାଦନ କରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେବ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମସହ ଏକାତ୍ମ—ଅବିନାଶୀ ଓ ଶାନ୍ତ—ହୋଇ ଅକ୍ଷୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବ।
Verse 24
तिर्यग्योन्या: शूद्रताम भ्युपैति शूद्रो वैश्य॑ क्षत्रियत्वं च वैश्य: । वृत्तश्लाघी क्षत्रियो ब्राह्मणत्वं स्वर्ग पुण्यं ब्राह्मण: साधुवृत्त:
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ତିର୍ୟଗ୍ୟୋନିରେ ଜନ୍ମିଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଯେତେବେଳେ କର୍ମଗତିରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ହୁଏ, ସେ ପ୍ରଥମେ ଶୂଦ୍ରଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଶୂଦ୍ର ବୈଶ୍ୟଯୋନି, ବୈଶ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟଯୋନି, ଏବଂ ସଦାଚାରରେ ପ୍ରଶଂସିତ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଯୋନି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ପରେ ସଦ୍ବୃତ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଣ୍ୟମୟ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଏ।
Verse 117
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें कीटका उपाख्यानविषयक एक सौ सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ କୀଟକ-ଉପାଖ୍ୟାନବିଷୟକ ଏକଶ ସତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 118
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि कीटोपाख्याने अष्टादशाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें कीड़ेका उपाख्यानविषयक एक सौ अठारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘କୀଟୋପାଖ୍ୟାନ’ ବିଷୟକ ଏକଶ ଅଠାରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 836
चक्राक्रमेण भिन्नश्न कीट: प्राणान् मुमोच ह । व्यासजीके इस प्रकार कहनेपर उस कीड़ेने बहुत अच्छा कहकर उनकी आज्ञा स्वीकार कर ली और बीच रास्तेमें जाकर वह ठहर गया। इतनेहीमें वह विशाल छकड़ा अकस्मात् वहाँ आ पहुँचा और उसके पहियेसे दबकर चूर-चूर हो कीड़ेने प्राण त्याग दिये
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଚକ୍ରର ଚାପରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସେ କୀଟ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲା।
Frequently Asked Questions
That dāna yields dependable fruit when directed to recipients marked by learning and disciplined conduct (śruta-vṛtta), analogous to sowing in a well-prepared field.
The chapter lists tapas (austerity), śruta (learning), and yoni (lineage/origin) as constitutive factors, presenting brāhmaṇical authority as a composite of discipline, knowledge, and social grounding.
Yes. It cautions that gifts become ineffective when the recipient lacks śruta-vṛtta, and it frames the consumption of offerings by the unlearned as ethically harmful, underscoring the need for discernment in charitable acts.