Adhyaya 120
Kīṭopākhyāna: Prajā-pālana as Kṣatra-vrata and the Attainment of Brāhmaṇya
Upa-parva: Dharma-anuśāsana (Exempla on Kṣatra-dharma, Protection of Subjects, and Karmic Ascent)
Bhīṣma narrates to Yudhiṣṭhira an exemplum concerning a being described as a kīṭa who undertakes extensive tapas while remembering kṣatra-dharma. Observing this discipline, Vyāsa approaches and instructs that the true kṣātra-vrata is the protection of beings (bhūta-paripālana) and the proper governance of subjects (prajā-pālana), including discerning auspicious and inauspicious actions and administering benefits and purificatory measures accordingly. Vyāsa further advises steadfastness in one’s own dharma, asserting that relinquishing the kṣatriya embodiment through fulfilled duty leads to attainment of brāhmaṇya. After hearing and implementing this counsel, the exemplar is said to attain brāhmaṇ status in due course. Vyāsa returns to reassure him regarding the lawful operation of karmic rebirth—good deeds leading to favorable births and harmful deeds to unfavorable births—emphasizing that fear should attach not to death but to dharma-lopa. The narrative closes with the exemplar’s acknowledgment of improved well-being through dharma-rooted prosperity, followed by a result statement: he contributes to ritual and social order (symbolized by many sacrificial posts) and attains proximity to Brahmā and realization of the eternal Brahman; Bhīṣma adds a consolatory application that others who fell according to their nature attained meritorious destinations, advising against grief.
Chapter Arc: युधिष्ठिर मनुष्यों की एक विचित्र दुर्बलता पर प्रश्न उठाते हैं—जब संसार में अपूप, शाक, खाण्डव और रसयुक्त मिष्ठान उपलब्ध हैं, तब भी लोग ‘आमिष’ के लिए क्यों ललचाते हैं। → वे स्पष्ट रूप से जानना चाहते हैं: मांस न खाने के गुण क्या हैं, और मांस-भक्षण के दोष कौन-कौन से। प्रश्न केवल आहार का नहीं, जीवों के प्राण और मनुष्य की नृशंसता का बन जाता है। → अहिंसा का सर्वोच्च प्रतिपादन होता है—‘प्राणदानात् परं दानं न भूतं न भविष्यति’; और साथ ही कर्म-प्रतिफल का कठोर विधान: जो जीवित रहने की इच्छा रखने वाले प्राणियों का मांस खाते हैं, वे भी भूतों द्वारा ‘भक्ष्य’ बनते हैं—यह हिंसा का प्रत्यावर्तन है। → अध्याय अहिंसा के फल को असीम बताकर निष्कर्ष देता है—उसके गुणों का वर्णन सौ वर्षों में भी पूरा नहीं हो सकता; अतः मांस-त्याग और अहिंसा-धर्म का आश्रय ही कल्याणकारी है।
Shlokas
Verse 1
अड-#-#रू+ षोडशाधिकशततमोब<्ध्याय: मांस न खानेसे लाभ और अहिंसाधर्मकी प्रशंसा युधिछिर उवाच इमे वै मानवा लोके नृशंसा मांसगृद्धिन: । विसृज्य विविधान् भक्ष्यान् महारक्षोगणा इव
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଦୁଃଖର କଥା, ଏହି ଲୋକରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିର୍ଦୟ ଓ ମାଂସଲୋଭୀ। ନାନାପ୍ରକାର ଉତ୍ତମ ଭକ୍ଷ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ମହା ରାକ୍ଷସଗଣଙ୍କ ପରି ମାଂସର ସ୍ୱାଦକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି।
Verse 2
अपूपान् विविधाकाराज्शाकानि विविधानि च । खाण्डवान् रसयोगाजन्न तथेच्छन्ति यथा5डमिषम्
ନାନା ଆକାରର ଅପୂପ, ନାନା ପ୍ରକାର ଶାକ, ଏବଂ ରସଯୁକ୍ତ ମିଠା—ଏସବୁକୁ ସେମାନେ ମାଂସ ପରି ଏତେ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 3
तदिच्छामि गुणान् श्रोतुं मांसस्याभक्षणे प्रभो । भक्षणे चैव ये दोषास्तांश्वैव पुरुषर्षभ,प्रभो! पुरुषप्रवर! अतः मैं मांस न खानेसे होनेवाले लाभ और उसे खानेसे होनेवाली हानियोंको पुनः सुनना चाहता हूँ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପ୍ରଭୋ, ମାଂସ ନ ଖାଇବାରୁ ଯେ ଗୁଣ ହୁଏ ଏବଂ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣରୁ ଯେ ଦୋଷ ହୁଏ, ସେସବୁକୁ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 4
सर्व तत्त्वेन धर्मज्ञ यथावदिह धर्मतः । कि च भक्ष्यमभक्ष्यं वा सर्वमेतद् वदस्व मे
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ଧର୍ମଜ୍ଞ ପିତାମହ! ଧର୍ମାନୁସାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟରେ ଏବଂ ଯଥାକ୍ରମେ ଏଠାରେ ସବୁ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ତାହାସହ କ’ଣ ଭକ୍ଷ୍ୟ ଏବଂ କ’ଣ ଅଭକ୍ଷ୍ୟ— ସେସବୁ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତୁ।
Verse 5
यथैतद् यादृशं चैव गुणा ये चास्य वर्जने । दोषा भक्षयतो येडपि तनमे ब्रूहि पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପିତାମହ! ମାଂସ ଆସଲେ କ’ଣ, ତାହାର ସ୍ୱରୂପ କିପରି— ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହନ୍ତୁ। ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଯେ ଗୁଣ ହୁଏ ଏବଂ ତାହା ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଯେ ଦୋଷ ଲାଗେ— ସେସବୁ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 6
भीष्म उवाच एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत | विवर्जिते तु बहवो गुणा: कौरवनन्दन । ये भवन्ति मनुष्याणां तान् मे निगदतः शृणु
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ମହାବାହୋ ଭାରତ! ତୁମେ ଯେପରି କହୁଛ, କଥା ସେପରି ହିଁ। କୌରବନନ୍ଦନ! ମାଂସ ବର୍ଜନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅନେକ ଗୁଣ ଓ ଲାଭ ସୁଲଭ ହୁଏ; ମୁଁ କହୁଛି— ଶୁଣ।
Verse 7
स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छति । नास्ति क्षुद्रतरस्तस्मात् स नृशंसतरो नर:,जो दूसरेके मांससे अपना मांस बढ़ाना चाहता है, उससे बढ़कर नीच और निर्दयी मनुष्य दूसरा कोई नहीं है
ଯେ ଅନ୍ୟର ମାଂସରେ ନିଜ ମାଂସ ବଢ଼ାଇବାକୁ ଚାହେ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ କ୍ଷୁଦ୍ର କେହି ନାହିଁ; ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ନିର୍ଦୟ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
Verse 8
नहि प्राणात् प्रियतरं लोके किंचन विद्यते । तस्माद् दयां नर: कुर्याद् यथा55त्मनि तथा परे
ଏହି ଜଗତରେ ନିଜ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ତେଣୁ ମଣିଷ ଯେପରି ନିଜ ପାଇଁ ଦୟା ଚାହେ, ସେପରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଦୟା କରୁ।
Verse 9
शुक्राच्च तात सम्भूतिर्मांसस्येह न संशय: । भक्षणे तु महान् दोषो निवृत्त्या पुण्यमुच्यते
ତାତ, ଏଠାରେ ମାଂସର ଉତ୍ପତ୍ତି ଶୁକ୍ରରୁ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ମାଂସଭକ୍ଷଣରେ ମହାଦୋଷ ଅଛି; ତେଣୁ ତାହାରୁ ନିବୃତ୍ତିରେ ହିଁ ପୁଣ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି, ପୁତ୍ର।
Verse 10
न हातः सदृशं किंचिदिह लोके परत्र च । यत् सर्वेष्विह भूतेषु दया कौरवनन्दन,कौरवनन्दन! इस लोक और परलोकमें इसके समान दूसरा कोई पुण्यकार्य नहीं है कि इस जगतमें समस्त प्राणियोंपर दया की जाय
କୌରବନନ୍ଦନ, ଏହି ଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସମାନ ଆଉ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ନାହିଁ—ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା କରିବା।
Verse 11
न भयं विद्यते जातु नरस्येह दयावत: । दयावतामिमे लोका: परे चापि तपस्विनाम्
ଏହି ଜଗତରେ ଦୟାବାନ ମଣିଷଙ୍କୁ କେବେ ଭୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଦୟାବାନ ଓ ତପସ୍ବୀ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହେଁ ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ସୁଖଦ ହୁଏ।
Verse 12
अहिंसालक्षणो धर्म इति धर्मविदो विदु: । यदहिंसात्मकं कर्म तत् कुर्यादात्मवान् नर:,धर्मज्ञ पुरुष यह जानते हैं कि अहिंसा ही धर्मका लक्षण है। मनस्वी पुरुष वही कर्म करे, जो अहिंसात्मक हो
ଧର୍ମବିଦ୍ମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ଅହିଂସା ହିଁ ଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ। ତେଣୁ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଓ ବିବେକୀ ମଣିଷ ଅହିଂସାତ୍ମକ କର୍ମ ହିଁ କରୁ।
Verse 13
अभयं सर्वभूतेभ्यो यो ददाति दयापर: । अभयं तस्य भूतानि ददतीत्यनुशुश्रुम,जो दयापरायण पुरुष सम्पूर्ण भूतोंको अभयदान देता है, उसे भी सब प्राणी अभयदान देते हैं। ऐसा हमने सुन रखा है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ କରୁଣାପରାୟଣ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦାନ କରେ, ତାହା ବିଷୟରେ ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଯେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଦାନରୂପେ ତାକୁ ଅଭୟ ଦିଅନ୍ତି; ଏହି ହେଉଛି ପରମ୍ପରା।
Verse 14
क्षतं च स्खलितं चैव पतितं कृष्टमाहतम् । सर्वभूतानि रक्षन्ति समेषु विषमेषु च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଆହତ, ଠୋକର ଖାଉଛି, ପଡ଼ିଯାଇଛି, ପ୍ରବାହରେ ଟାଣି ନେଇଯାଉଛି, ଆଘାତ ପାଇଛି—କିମ୍ବା ସମ ଅଥବା ବିଷମ ଯେକୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଛି—ତାହାକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
Verse 15
नैनं ब्यालमृगा घ्नन्ति न पिशाचा न राक्षसा: । मुच्यते भयकालेषु मोक्षयेद् यो भये परान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ କରେ, ତାକୁ ନ ହିଂସ୍ର ପଶୁ ମାରନ୍ତି, ନ ପିଶାଚ, ନ ରାକ୍ଷସ ଆଘାତ କରନ୍ତି। ଭୟର ସମୟ ଆସିଲେ ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 16
प्राणदानात् परं दानं न भूतं न भविष्यति । न हात्मन: प्रियतरं किंचिदस्तीह निश्चितम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପ୍ରାଣଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ ପୂର୍ବେ ଥିଲା ନାହିଁ, ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ। କାରଣ ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ—ନିଜ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
Verse 17
अनिष्ट सर्वभूतानां मरणं नाम भारत । मृत्युकाले हि भूतानां सद्यो जायति वेपथु:,भरतनन्दन! किसी भी प्राणीको मृत्यु अभीष्ट नहीं है; क्योंकि मृत्युकालमें सभी प्राणियोंका शरीर तुरंत काँप उठता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅନିଷ୍ଟ; କାରଣ ମୃତ୍ୟୁକାଳରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦେହରେ ସତ୍ୱର କମ୍ପନ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
Verse 18
जातिजन्मजरादु:खैरनित्यं संसारसागरे | जन्तव: परिवर्तन्ते मरणादुद्धिजन्ति च
ସଂସାର-ସାଗରରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଗର୍ଭବାସ, ଜନ୍ମ ଓ ଜରାର ଦୁଃଖରେ ନିତ୍ୟ ପୀଡିତ ହୋଇ ଅବିରତ ଘୂରିବାକୁ ଲାଗିଥାନ୍ତି; ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁଭୟରେ ସଦା ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ରହନ୍ତି।
Verse 19
गर्भवासेषु पच्यन्ते क्षाराम्लकटुकै रसै: । मूत्रस्वेदपुरीषाणां परुषैर्भुशदारुणै:
ଗର୍ଭବାସରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ କ୍ଷାର, ଅମ୍ଲ ଓ କଟୁ ରସଦ୍ୱାରା ଯେନ ‘ପକାଯାଉଛନ୍ତି’; ଏବଂ ମୂତ୍ର, ଘାମ ଓ ପୁରୀଷର ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଦାରୁଣ ଅଶୁଚିଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣାଭୋଗ କରନ୍ତି।
Verse 20
गर्भमें आये हुए प्राणी मल-मूत्र और पसीनोंके बीचमें रहकर खारे, खट्टे और कड़वे आदि रसोंसे, जिनका स्पर्श अत्यन्त कठोर और दुःखदायी होता है, पकते रहते हैं, जिससे उन्हें बड़ा भारी कष्ट होता है ।।
ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଳ-ମୂତ୍ର ଓ ଘାମର ମଧ୍ୟରେ ରହି, ଲୁଣିଆ, ଖଟା, କଟୁ/ତିତା ଆଦି ରସର ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଓ ଦୁଃଖଦ ସ୍ପର୍ଶରେ ଯେନ ‘ପକାଯାଉଛନ୍ତି’; ତେଣୁ ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏବଂ ଜନ୍ମ ପରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଅସହାୟ—ବାରମ୍ବାର ଶସ୍ତ୍ରରେ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, କ୍ଲେଶରେ ‘ପକାଯାଉଛନ୍ତି’; ମାଂସଲୋଭୀ ଜୀବମାନଙ୍କ ଏହି ବିବଶତା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ।
Verse 21
कुम्भीपाके च पच्यन्ते तां तां योनिमुपागता: । आक्रम्य मार्यमाणाश्ष भ्राम्यन्ते वै पुन: पुन:
ନିଜ ପାପର ଫଳରେ ସେମାନେ କୁମ୍ଭୀପାକ ନରକରେ ‘ପକାଯାନ୍ତି’; ପରେ ନାନା ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ପୁନଃପୁନଃ ଆକ୍ରମିତ ହୋଇ ମରନ୍ତି—ଏଭଳି ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ସଂସାରଚକ୍ରରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି।
Verse 22
नात्मनो<स्ति प्रियतर: पृथिवीमनुसृत्य ह । तस्मात् प्राणिषु सर्वेषु दयावानात्मवान् भवेत्
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ନିଜ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟାବାନ ହେବା ଉଚିତ ଏବଂ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ହେବା ଉଚିତ—ଅନ୍ୟକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ସମାନ ଭାବିବା ଉଚିତ।
Verse 23
सर्वमांसानि यो राजन् यावज्जीवं न भक्षयेत् । स्वर्गे स विपुल स्थान प्राप्त॒ुयान्नात्र संशय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ୍! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନଭରି କୌଣସି ପ୍ରାଣୀର ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରେନାହିଁ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ବିଶାଳ ସ୍ଥାନ ପାଏ— ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 24
ये भक्षयन्ति मांसानि भूतानां जीवितैषिणाम् । भक्ष्यन्ते तेडपि भूतैस्तैरिति मे नास्ति संशय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯେମାନେ ଜୀବନ ରକ୍ଷାକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ସେହି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି— ଏଥିରେ ମୋର ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 25
मां स भक्षयते यस्माद् भक्षयिष्ये तमप्यहम् । एतन्मांसस्य मांसत्वमनुबुद्ध्यस्व भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ସେ ଯେହେତୁ ମୋତେ ଭକ୍ଷଣ କରେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ଭକ୍ଷଣ କରିବି।” ହେ ଭାରତ! ଏହିଏ ମାଂସର ‘ମାଂସତ୍ୱ’; ଏହି ଅର୍ଥକୁ ବୁଝ।
Verse 26
घातको वध्यते नित्यं तथा वध्यति भक्षिता । आक्रोष्टा क्रुध्यते राजंस्तथा द्वेष्यत्वमाप्तुते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ୍! ଘାତକ ସଦା ପ୍ରତିଘାତରେ ବଧ ହୁଏ; ଏବଂ ଯେ ଭକ୍ଷିତ ହୋଇଛି, ସେ ଭକ୍ଷକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଧ କରେ। ତଥା ଯେ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ସେ ନିଜେ ଅନ୍ୟଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ଦ୍ୱେଷର ପାତ୍ର ହୁଏ।
Verse 27
येन येन शरीरेण यद् यत् कर्म करोति यः । तेन तेन शरीरेण तत्तत् फलमुपाश्षुते,जो जिस-जिस शरीरसे जो-जो कर्म करता है, वह उस-उस शरीरसे भी उस-उस कर्मका फल भोगता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଶରୀରରେ ଯେଉଁ ଯେଉଁ କର୍ମ କରେ, ସେ ସେହି ସେହି ଶରୀରରେ ତାହାର ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ।
Verse 28
अहिंसा परमो धर्मस्तथाहिंसा परो दम: । अहिंसा परमं दानमहिंसा परम तप:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅହିଂସା ପରମ ଧର୍ମ; ତଥା ଅହିଂସା ହିଁ ପରମ ସଂଯମ। ଅହିଂସା ପରମ ଦାନ, ଅହିଂସା ପରମ ତପ।
Verse 29
अहिंसा परम धर्म है, अहिंसा परम संयम है, अहिंसा परम दान है और अहिंसा परम तपस्या है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅହିଂସା ପରମ ଧର୍ମ ଓ ପରମ ସଂଯମ। ଅହିଂସା ପରମ ଦାନ ଓ ପରମ ତପ। ଅହିଂସା ପରମ ଯଜ୍ଞ, ଅହିଂସା ପରମ ଫଳ; ଅହିଂସା ପରମ ମିତ୍ର, ଅହିଂସା ପରମ ସୁଖ।
Verse 30
सर्वयज्ञेषु वा दानं॑ सर्वतीर्थेषु वा55प्लुतम् । सर्वदानफलं वापि नैतत्तुल्यमहिंसया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ନାନ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦାନର ସମଗ୍ର ଫଳ—ଏ ସବୁ ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ଅହିଂସା ସମାନ ନୁହେଁ।
Verse 31
अहिंस्नरस्य तपो$क्षय्यमहिंसत्रो यजते सदा । अहिंस्र: सर्वभूतानां यथा माता यथा पिता
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅହିଂସାନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତିର ତପ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ଅହିଂସାବ୍ରତୀ ସଦା ଯଜ୍ଞଫଳ ପାଏ। ଅହିଂସକ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ମାତା ସମାନ, ପିତା ସମାନ।
Verse 32
एतत् फलमहिंसाया भूयश्नच कुरुपुंगव । न हि शक््या गुणा वक्तुमपि वर्षशतैरपि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୁରୁପୁଙ୍ଗବ! ଏହା ଅହିଂସାର ଫଳ; ଏହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଅଛି, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଅହିଂସାଜନିତ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଶତବର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ।
Verse 115
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें मांसभक्षणका निषेधविषयक एक सौ पंद्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ମାଂସଭକ୍ଷଣ-ନିଷେଧବିଷୟକ ଏକଶ ପନ୍ଦରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 116
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अहिंसाफलकथने षोडशाधिकशततमोड<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଅହିଂସାଫଳକଥନକାରୀ ଏକଶ ଷୋଳତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Frequently Asked Questions
Whether ascetic effort (tapas) should be pursued as withdrawal from social duty or as intensified performance of svadharma; the chapter resolves this by defining prajā-pālana as the ruler’s authentic ascetic discipline.
Dharma is operationalized as protective responsibility: fear should focus on abandoning duty (dharma-lopa), while karmic outcomes follow conduct; sustained ethical governance can function as a path of purification and elevation.
Yes. The narrative supplies an explicit results frame: through dharma-aligned conduct and Vyāsa’s instruction, the exemplar attains brāhmaṇya, contributes to ordered ritual life, and reaches Brahmā’s sphere and realization of the eternal Brahman, reinforcing the soteriological value of duty.