Adhyaya 119
Adhyāya 119: Vyāsa–Kīṭa-saṃvāda (Tapas-bala and karmic ascent across yoni)
Upa-parva: Dharma–Karma–Gati Upākhyāna (Didactic episode on karmic ascent across yoni)
Vyāsa addresses a being in a low birth (kīṭa), asserting that non-delusion in an animal/low yoni is itself linked to prior śubha-karma, while also emphasizing the unique efficacy of tapas-bala as a force capable of deliverance by mere encounter. He states awareness that the kīṭa’s present condition arose from self-made pāpa, yet proposes the possibility of attaining higher dharma if the being aligns with dharma. The discourse outlines that beings—devas and animals alike—experience the results of karma, and that human embodiment is distinguished by capacities of speech, intellect, and action, enabling worship and the recitation of meritorious narratives. The kīṭa subsequently follows a path of successive births across multiple species and social stations, repeatedly seeking the sage. Eventually, now a royal prince, he describes his elevated worldly condition and attributes it to Vyāsa’s favor, requesting further instruction. Vyāsa replies that while remembrance of the kīṭa-state has arisen, the earlier accumulated pāpa does not vanish; yet prior merit and reverence toward the sage contributed to the present rise. Vyāsa then projects a future ascent: from princely status to brāhmaṇya through a decisive duty-act (offering one’s life in battle for the protection of cows and brāhmaṇas), followed by heavenly enjoyment and a brahma-like state. The chapter closes with a schematic ladder of movement from lower yoni upward through śūdra, vaiśya, kṣatriya, and brāhmaṇa, with conduct praised as the differentiator and heaven as the meritorious outcome for the well-conducted brāhmaṇa.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से एक सनातन धर्म का तत्त्वतः निर्णय चाहता है—मद्य और मांस-भक्षण में दोष क्या है, और त्याग का विधान क्या है। → भीष्म मांस-भक्षण के पाप-चक्र को क्रमशः खोलते हैं—जो स्वयं पशु-वध कर खाता है, जो दूसरे के लिए वध कराता है, जो खरीदा हुआ या परोसा हुआ मांस खाता है—सब किसी न किसी रूप में हिंसा के भागी बनते हैं। युधिष्ठिर का आग्रह ‘निश्चयेन चिकीर्षामि’ इस उपदेश को केवल सुनने नहीं, जीवन में उतारने की तीव्रता देता है। → भीष्म मांस-त्याग के फल को अत्युच्च लोक-प्रतिष्ठा से जोड़ते हैं—प्राचीन राजर्षि (हर्यश्व, क्षुप, भरत आदि) मांस न खाने से ब्रह्मलोक में तेजस्वी होकर विराजते हैं; और जो इस ‘अमांस’ धर्म का आचरण करता या दूसरों को सुनाता है, वह अत्यन्त दुराचार होने पर भी नरक को नहीं जाता—यह वचन अध्याय का निर्णायक शिखर बनता है। → भीष्म ‘प्रवृत्ति’ और ‘निवृत्ति’—दोनों मार्गों के संदर्भ में ऋषि-निर्मित विधान बताकर उपदेश को पूर्ण करते हैं: मांस-परित्याग का नियम, उसका नैतिक आधार, और उसका फल स्पष्ट कर दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल २१ श्लोक हैं) अपन बक। ] अति्शशाएड पञ्चदशाधिकशततमो< ध्याय: मद्य और मांसके भक्षणमें महान् दोष
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପିତାମହ! ଆପଣ ବହୁବାର କହିଛନ୍ତି ଯେ ଅହିଂସା ପରମ ଧର୍ମ। ତେଣୁ ମାଂସ-ପରିତ୍ୟାଗରୂପ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ମୋ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମିଛି। ଏହିପରି କହନ୍ତୁ— ମାଂସ ଭକ୍ଷଣକାରୀଙ୍କୁ କେଉଁ ଦୋଷ ଲାଗେ, ଏବଂ ଯେ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରେନି ତାଙ୍କୁ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ?
Verse 2
हत्वा भक्षयतो वापि परेणोपह्ृतस्य वा | हन्याद् वा यः परस्यार्थे क्रीत्वा वा भक्षयेन्नर:
ଯେ ନିଜେ ପଶୁକୁ ହତ୍ୟା କରି ତାହାର ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟେ ଦିଆ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ଭୋଜନ ପାଇଁ ପଶୁକୁ ହତ୍ୟା କରେ, କିମ୍ବା କିଣି ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରେ— ଏମିତି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ କେଉଁ ଦଣ୍ଡ ମିଳେ?
Verse 3
एतदिच्छामि तत्त्वेन कथ्यमानं त्वयानघ । निश्चयेन चिकीर्षामि धर्ममेतं सनातनम्
ନିଷ୍ପାପ ପିତାମହ! ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ଆପଣ ଏହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଏହି ସନାତନ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 4
कथमायुरवाप्रोति कथं भवति सत्त्ववान् | कथमव्यंगतामेति लक्षण्यो जायते कथम्
ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଏ? କିପରି ସେ ବଳବାନ ଓ ଅନ୍ତଃଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? କେଉଁ ଉପାୟରେ ସେ ଅବ୍ୟଙ୍ଗତା—ଦୋଷରହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣତା—କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ? ଏବଂ କିପରି ସେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ?
Verse 5
भीष्म उवाच मांसस्याभक्षणाद् राजन् यो धर्म: कुरुनन्दन । तन्मे शूणु यथातत्त्वं यथास्य विधिरुत्तम:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ, କୁରୁନନ୍ଦନ! ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ ନ କରିବାରୁ ଯେ ଧର୍ମ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ତାହା ପାଳନର ଉତ୍ତମ ବିଧି ମୋ ପାଖରୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଶୁଣ।
Verse 6
भीष्मजीने कहा--राजन्! कुरुनन्दन! मांस न खानेसे जो धर्म होता है, उसका मुझसे यथार्थ वर्णन सुनो तथा उस धर्मकी जो उत्तम विधि है, वह भी जान लो ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍, କୁରୁନନ୍ଦନ! ମାଂସ ନ ଖାଇବାରୁ ଯେ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାର ଯଥାର୍ଥ ବର୍ଣ୍ଣନା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ; ଏବଂ ସେ ଧର୍ମର ଉତ୍ତମ ବିଧି ମଧ୍ୟ ଜାଣ। ଯେମାନେ ସୁନ୍ଦର ରୂପ, ଅଙ୍ଗସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ବୁଦ୍ଧି, ଅନ୍ତଃସତ୍ତ୍ୱ, ବଳ ଓ ଦୃଢ଼ ସ୍ମୃତି ପାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ହିଂସା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ମହାତ୍ମାମାନେ ପ୍ରାଣୀହିଂସାକୁ ଏଡ଼ାନ୍ତି।
Verse 7
जो सुन्दर रूप, पूर्णांगता, पूर्ण आयु, उत्तम बुद्धि, सत्त्व, बल और स्मरणशक्ति प्राप्त करना चाहते थे, उन महात्मा पुरुषोंने हिंसाका सर्वथा त्याग कर दिया था ।।
ଯେମାନେ ସୁନ୍ଦର ରୂପ, ଅଙ୍ଗସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁ, ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି, ସତ୍ତ୍ୱ, ବଳ ଓ ସ୍ମରଣଶକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ସେହି ମହାତ୍ମାମାନେ ହିଂସାକୁ ସର୍ବଥା ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ। କୁରୁନନ୍ଦନ! ଏହି ବିଷୟକୁ ନେଇ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକଥର ସଂବାଦ ହୋଇଛି; ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଶେଷରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ଯେ ନିଷ୍କର୍ଷ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି, ତାହା ଶୁଣ।
Verse 8
यो यजेताश्वमेधेन मासि मासि यतव्रतः । वर्जयेन्मधु मांसं च सममेतद् युधिष्ठिर
ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯେ ପୁରୁଷ ନିୟମପୂର୍ବକ ବ୍ରତ ପାଳନ କରି ମାସେ ମାସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରେ, ଏବଂ ଯେ କେବଳ ମଦ୍ୟ ଓ ମାଂସକୁ ବର୍ଜନ କରେ—ଉଭୟଙ୍କୁ ସମାନ ଫଳ ମିଳେ।
Verse 9
सप्तर्षयो वालखिल्यास्तथैव च मरीचिपा: । अमांसभक्षणं राजन् प्रशंसन्ति मनीषिण:,राजन! सप्तर्षि, वालखिल्य तथा सूर्यकी किरणोंका पान करनेवाले अन्यान्य मनीषी महर्षि मांस न खानेकी ही प्रशंसा करते हैं
ରାଜନ୍! ସପ୍ତର୍ଷି, ବାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣକୁ ଆହାର କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ମନୀଷୀ ମହର୍ଷିମାନେ—ସମସ୍ତେ ମାଂସ ନ ଖାଇବାକୁ ହିଁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
Verse 10
न भक्षयति यो मांसं न च हन्यान्न घातयेत् । तम्मित्रं सर्वभूतानां मनु: स्वायम्भुवोडब्रवीत्
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ କହିଛନ୍ତି—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରେନାହିଁ, ନିଜେ ହତ୍ୟା କରେନାହିଁ ଏବଂ ଅନ୍ୟକୁ ହତ୍ୟା କରାଏ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମିତ୍ର।
Verse 11
अधृष्य: सर्वभूतानां विश्वास्य: सर्वजन्तुषु । साधूनां सम्मतो नित्यं भवेन्मांसं विवर्जयन्
ଯେ ପୁରୁଷ ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରେ, କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ତାକୁ ତିରସ୍କାର କରେ ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସପାତ୍ର ହୁଏ ଏବଂ ସଜ୍ଜନମାନେ ତାକୁ ସଦା ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।
Verse 12
स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छति । नारद: प्राह धर्मात्मा नियतं सोडवसीदति,धर्मात्मा नारदजी कहते हैं--जो दूसरेके मांससे अपना मांस बढ़ाना चाहता है, वह निश्चय ही दुःख उठाता है
ଧର୍ମାତ୍ମା ନାରଦ କହିଛନ୍ତି—ଯେ ଅନ୍ୟର ମାଂସରେ ନିଜ ମାଂସ ବଢ଼ାଇବାକୁ ଚାହେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ ଏବଂ ପତନ ପାଏ।
Verse 13
ददाति यजते चापि तपस्वी च भवत्यपि । मधुमांसनिवृत्त्येति प्राह चैवं बृहस्पति:
ବୃହସ୍ପତି କହିଛନ୍ତି—ଯେ ମଦ୍ୟ ଓ ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଦାନ କରେ, ଯଜ୍ଞ କରେ ଏବଂ ତପ କରେ; ଅର୍ଥାତ୍ ଦାନ-ଯଜ୍ଞ-ତପସ୍ୟାର ଫଳ ପାଏ।
Verse 14
मासि मास्यश्वमेधेन यो यजेत शतं समा: । न खादति च यो मांसं सममेतन्मतं मम,जो सौ वर्षोतक प्रतिमास अश्वमेध यज्ञ करता है और जो कभी मांस नहीं खाता है-- इन दोनोंका समान फल माना गया है
ଯେ ଶତ ବର୍ଷ ଧରି ପ୍ରତିମାସ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରେ ଏବଂ ଯେ କେବେ ମାଂସ ଖାଏ ନାହିଁ—ମୋ ମତରେ ଉଭୟଙ୍କର ଫଳ ସମାନ।
Verse 15
सदा यजति सत्रेण सदा दान प्रयच्छति । सदा तपस्वी भवति मधुमांसविवर्जनात्,मद्य और मांसका परित्याग करनेसे मनुष्य सदा यज्ञ करनेवाला, सदा दान देनेवाला और सदा तप करनेवाला होता है
ମଦ୍ୟ ଓ ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ସଦା ଦାନ ଦେଉଥିବା ଏବଂ ସଦା ତପ କରୁଥିବା ହୋଇଯାଏ।
Verse 16
सर्वे वेदा न तत् कुर्यु: सर्वे यज्ञाश्न भारत | यो भक्षयित्वा मांसानि पश्चादपि निवर्तते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ପୂର୍ବେ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରି ପରେ ତାହାରୁ ଫେରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଯେ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ, ତାହା ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 17
दुष्करं च रसज्ञाने मांसस्य परिवर्जनम् | चर्तु व्रतमिदं श्रेष्ठ सर्वप्राण्यभयप्रदम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ମାଂସର ରସ ଜାଣି ଆସ୍ୱାଦନ କରିଛି, ତାହା ପାଇଁ ମାଂସ ପରିତ୍ୟାଗ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଷ୍କର। ତଥାପି ଏହି ଚତୁର୍ବ୍ରତ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦିଏ।
Verse 18
सर्वभूतेषु यो विद्वान् ददात्यभयदक्षिणाम् । दाता भवति लोके स प्राणानां नात्र संशय:,जो विद्वान सब जीवोंको अभयदान कर देता है, वह इस संसारमें निःसंदेह प्राणदाता माना जाता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଜ୍ଞାନୀ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ ଅଭୟ-ଦକ୍ଷିଣା (ଅଭୟଦାନ) ଦିଏ, ସେ ଏହି ଲୋକରେ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରାଣଦାତା ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 19
एवं वै परम धर्म प्रशंसन्ति मनीषिण: । प्राणा यथा55त्मनो5भीष्टा भूतानामपि वै तथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହିପରି ମନୀଷୀମାନେ ଅହିଂସାରୂପ ପରମଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଯେପରି ନିଜ ପ୍ରାଣ ନିଜକୁ ପ୍ରିୟ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ପ୍ରାଣ ପ୍ରିୟ।
Verse 20
आत्मौपम्येन मन्तव्यं बुद्धिमद्धिः कृतात्मभि: । मृत्युतो भयमस्तीति विदुषां भूतिमिच्छताम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମୀମାନେ ଆତ୍ମୌପମ୍ୟରେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ, ଅର୍ଥାତ୍ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନିଜ ସମାନ ଭାବିବା ଉଚିତ। ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ବିଦ୍ୱାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁଭୟ ରହେ; ତେବେ ଯେ ନିରପରାଧ, ନିରୋଗ ପ୍ରାଣୀ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମାଂସରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ପାପୀମାନେ ବଳପୂର୍ବକ ହତ୍ୟା କଲେ, ସେମାନେ ଭୟ ପାଇବେ ନାହିଁ କିପରି?
Verse 21
कि पुनर्हन्यमानानां तरसा जीवितार्थिनाम् | अरोगाणामपापानां पापैर्मासोपजीविभि:
ତେବେ ଯେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଯେମାନେ ନିରୋଗୀ ଓ ନିରପରାଧ—ସେମାନଙ୍କୁ ମାଂସରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ପାପୀ ଲୋକେ ବଳପୂର୍ବକ ହତ୍ୟା କରିଦେଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଭୟ ଆଉ କେତେ ଅଧିକ ହେବ ନାହିଁ? ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ଲୋକ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ସମାନ ଭାବି, ସେମାନଙ୍କ ହିତରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ନିଜ କଲ୍ୟାଣ ଚାହୁଁଥିବା ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁଭୟ ରହେ, ସେତେବେଳେ ବଳପୂର୍ବକ ହତ ହେଉଥିବା ନିର୍ଦୋଷ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଭୟ କାହିଁକି ହେବ ନାହିଁ?
Verse 22
तस्माद् विद्धि महाराज मांसस्य परिवर्जनम् | धर्मस्यायतन श्रेष्ठ स्वर्गस्य च सुखस्य च,इसलिये महाराज! तुम्हें यह विदित होना चाहिये कि मांसका परित्याग ही धर्म, स्वर्ग और सुखका सर्वोत्तम आधार है
ଏହେତୁ, ହେ ମହାରାଜ, ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣ: ମାଂସ ପରିତ୍ୟାଗ ହିଁ ଧର୍ମର, ସ୍ୱର୍ଗର ଓ ସୁଖର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆଧାର।
Verse 23
अहिंसा परमो धर्मस्तथाहिंसा परं तप: । अहिंसा परम सत्यं यतो धर्म: प्रवर्तते,अहिंसा परम धर्म है, अहिंसा परम तप है और अहिंसा परम सत्य है; क्योंकि उसीसे धर्मकी प्रवृत्ति होती है
ଅହିଂସା ହିଁ ପରମ ଧର୍ମ; ଅହିଂସା ହିଁ ପରମ ତପ। ଅହିଂସା ହିଁ ପରମ ସତ୍ୟ, କାରଣ ଅହିଂସାରୁ ହିଁ ଧର୍ମର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ପ୍ରସାର ହୁଏ।
Verse 24
न हि मांसं तृणात् काष्ठादुपलाद् वापि जायते । हत्वा जन्तुं ततो मांसं तस्माद् दोषस्तु भक्षणे
ମାଂସ ନ ତୃଣରୁ ଜନ୍ମେ, ନ କାଠରୁ, ନ ପଥରରୁ ମଧ୍ୟ। ପ୍ରାଣୀକୁ ହତ୍ୟା କଲେ ହିଁ ମାଂସ ମିଳେ; ତେଣୁ ତାହା ଭକ୍ଷଣରେ ନିଶ୍ଚୟ ମହାଦୋଷ ଅଛି।
Verse 25
स्वाहास्वधामृतभुजो देवा: सत्यार्जवप्रिया: । क्रव्यादान् राक्षसान् विद्धि जिह्मानृतपरायणान्
ଯେମାନେ ସ୍ୱାହା (ଦେବଯଜ୍ଞ) ଓ ସ୍ୱଧା (ପିତୃଯଜ୍ଞ)ର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟ ଅମୃତସମ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଓ ସରଳତାକୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ଆଚରଣରେ ଦେବତା। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ମାଂସଭକ୍ଷଣରେ ଲିପ୍ତ, କୁଟିଳତା ଓ ଅସତ୍ୟବାଦରେ ପରାୟଣ—ସେମାନଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସ ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 26
कान्तारेष्वथ घोरेषु दुर्गेषु गहनेषु च । रात्रावहनि संध्यासु चत्वरेषु सभासु च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ଯେ ମଣିଷ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରେ ନାହିଁ, ସେ ଭୟଙ୍କର କାନ୍ତାର, ଦୁର୍ଗମ ଦୁର୍ଗ ଓ ଘନ ଅରଣ୍ୟରେ; ରାତି-ଦିନ, ଉଭୟ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ, ଚଉମୁହାଣୀରେ ଓ ସଭାରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଭୟ ପାଉନାହିଁ। ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଶସ୍ତ୍ର ଉଠିଲେ ବା ହିଂସ୍ର ପଶୁ ଓ ସର୍ପର ଭୟ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କାହାକୁ ଭୟ କରେ ନାହିଁ।
Verse 27
उद्यतेषु च शस्त्रेषु मृग॒व्यालभयेषु च । अमांसभक्षणे राजन् भयमन्यैर्न गच्छति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ଶସ୍ତ୍ର ଉଠିଥିବାବେଳେ ଓ ମୃଗ-ବ୍ୟାଳ ଆଦିର ଭୟ ଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ, ଯେ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରେ ନାହିଁ, ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଭୟ ପାଉନାହିଁ।
Verse 28
शरण्य: सर्वभूतानां विश्वास्य: सर्वजन्तुषु । अनुद्वेगकरो लोके न चाप्युद्धिजते सदा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶରଣ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ। ଲୋକରେ ସେ ଅନ୍ୟକୁ ଉଦ୍ବେଗ ଦିଏ ନାହିଁ, ନିଜେ ମଧ୍ୟ କେବେ କାହାରୁ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 29
यदि चेत् खादको न स्यान्न तदा घातको भवेत् | घातक: खादकार्थाय तद् घातयति वै नरः
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯଦି ମାଂସ ଭକ୍ଷଣକାରୀ କେହି ନ ଥାଏ, ତେବେ ହତ୍ୟାକାରୀ ମଧ୍ୟ ନ ଥାଏ। କାରଣ ମାଂସ ଖାଇବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ହିଁ ହତ୍ୟାକାରୀ ମଣିଷ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ମାରାଇଥାଏ।
Verse 30
अभक्ष्यमेतदिति वै इति हिंसा निवर्तते । खादकार्थमतो हिंसा मृगादीनां प्रवर्तते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଲୋକେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ‘ଏହା ଅଭକ୍ଷ୍ୟ’ ବୋଲି ଜାଣିଲେ ହିଂସା ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ। କାରଣ ମୃଗ ଆଦି ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହତ୍ୟା ମାଂସ ଭକ୍ଷଣକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ହିଁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
Verse 31
यस्माद् ग्रसति चैवायुरहिसकानां महाद्युते । तस्माद् विवर्जयेन्मांसं य इच्छेद् भूतिमात्मन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାଜନ! ହିଂସାକାରୀମାନଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟକୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ପାପ ହିଁ ଗ୍ରସି ନେଇଥାଏ। ତେଣୁ ଯେ ନିଜ କଲ୍ୟାଣ ଓ ସତ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି ଚାହେ, ସେ ମାଂସଭକ୍ଷଣକୁ ସର୍ବଥା ପରିତ୍ୟାଗ କରୁ।
Verse 32
त्रातारं नाधिगच्छन्ति रौद्रा: प्राणिविहिंसका: । उद्वेजनीया भूतानां यथा व्यालमृगास्तथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କ୍ରୂର ଓ ପ୍ରାଣିହିଂସକମାନେ କୌଣସି ରକ୍ଷକକୁ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପରି ହିଂସ୍ର ବନ୍ୟମୃଗମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଭୟର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ପ୍ରାଣିହିଂସକ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପରଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ବେଗର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ କିମ୍ବା ସଂରକ୍ଷକ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 33
लोभाद् वा बुद्धिमोहाद् वा बलवीर्यार्थमेव च । संसर्गादथ पापानामधर्मरुचिता नृणाम्,लोभसे, बुद्धिके मोहसे, बल-वीर्यकी प्राप्तिके लिये अथवा पापियोंके संसर्गमें आनेसे मनुष्योंकी अधर्ममें रुचि हो जाती है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଲୋଭରୁ, ବୁଦ୍ଧିର ମୋହରୁ, ବଳ-ବୀର୍ୟ ଲାଭ କରିବା ଇଚ୍ଛାରୁ, କିମ୍ବା ପାପୀମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଅଧର୍ମରେ ରୁଚି ଜନ୍ମେ; ଅନ୍ତର୍ଦୁର୍ବଳତା ଓ ଦୁଷ୍ସଙ୍ଗ ମିଶି ମନକୁ ଅନ୍ୟାୟ ପଥକୁ ମୋଡ଼ି ଦିଏ।
Verse 34
स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छति । उद्विग्नवासो वसति यत्र यत्राभिजायते,जो दूसरोंके मांससे अपना मांस बढ़ाना चाहता है, वह जहाँ कहीं भी जन्म लेता है, चैनसे नहीं रहने पाता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଅନ୍ୟର ମାଂସ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମାଂସ ବଢ଼ାଇବାକୁ ଚାହେ, ସେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଉ, ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ ବସେ; ତାହାକୁ କେବେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ।
Verse 35
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्य स्वस्त्ययनं महत् | मांसस्याभक्षणं प्राहुर्नियता: परमर्षय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନିୟମନିଷ୍ଠ ପରମର୍ଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ମାଂସ ନ ଖାଇବା ହିଁ ଧନ୍ୟତା, ଯଶ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ମହାକଲ୍ୟାଣର ପ୍ରଧାନ ଉପାୟ।
Verse 36
इदं तु खलु कौन्तेय श्रुतमासीत् पुरा मया । मार्कण्डेयस्य वदतो ये दोषा मांसभक्षणे,कुन्तीनन्दन! मांसभक्षणमें जो दोष हैं, उन्हें बतलाते हुए मार्कण्डेयजीके मुखसे मैंने पूर्वकालमें ऐसा सुन रखा है--
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୌନ୍ତେୟ! ଏହା ମୁଁ ପୂର୍ବକାଳରେ ଶୁଣିଥିଲି—ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମାଂସଭକ୍ଷଣର ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ।
Verse 37
यो हि खादति मांसानि प्राणिनां जीवितैषिणाम् । हतानां वा मृतानां वा यथा हन्ता तथैव सः:
ଯେ ଜୀବିତ ରହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମାଂସ—ସେମାନଙ୍କୁ ମାରି କିମ୍ବା ସେମାନେ ନିଜେ ମରିଗଲେ ମଧ୍ୟ—ଯେ ଭକ୍ଷଣ କରେ, ସେ ହନ୍ତା ସମାନ ଗଣ୍ୟ।
Verse 38
धनेन क्रयिको हन्ति खादकश्नोपभोगत: । घातको वधबन्धाभ्यामित्येष त्रिविधो वध:
କ୍ରୟକର୍ତ୍ତା ଧନ ଦ୍ୱାରା ହନନ କରେ, ଭୋକ୍ତା ଉପଭୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଘାତକ ବଧ ଓ ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା—ଏହିପରି ବଧ ତିନି ପ୍ରକାର।
Verse 39
खरीदनेवाला धनके द्वारा, खानेवाला उपभोगके द्वारा और घातक वध एवं बन्धनके द्वारा पशुओंकी हिंसा करता है। इस प्रकार यह तीन तरहसे प्राणियोंका वध होता है ।।
ଯେ ନିଜେ ମାଂସ ଖାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଖାଉଥିବାକୁ ଅନୁମୋଦନ କରେ, ସେ ଭାବଦୋଷରେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଯେ ହନନକାରୀକୁ ଅନୁମୋଦନ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ହିଂସାଦୋଷରେ ରଞ୍ଜିତ ହୁଏ।
Verse 40
अधृष्य: सर्वभूतानामायुष्मान् नीरुज: सदा । भवत्यभक्षयन् मांसं दयावान् प्राणिनामिह
ଯେ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରେ ନାହିଁ ଏବଂ ଏହି ଲୋକରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟାବାନ, ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପାଇଁ ଅଧୃଷ୍ୟ/ଅଜେୟ ହୁଏ; ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ସଦା ନିରୋଗ ରହେ।
Verse 41
हिरण्यदानैगोंदानैर्भूमिदानैश्न सर्वश: । मांसस्याभक्षणे धर्मो विशिष्ट इति न: श्रुति:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ, ଗୋଦାନ ଓ ଭୂମିଦାନ ଆଦି ସମସ୍ତ ଦାନରେ ନିଶ୍ଚୟ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୁତିଅନୁସାରେ ମାଂସ ନ ଭକ୍ଷଣ କରିବାର ଧର୍ମ ସେସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ବିଶିଷ୍ଟ।
Verse 42
खादकस्य कृते जन्तून् यो हन्यात् पुरुषाधम: । महादोषतरस्तत्र घातको न तु खादक:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅନ୍ୟର ଭୋଜନ ପାଇଁ ଯେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧମ। ଏଥିରେ ଘାତକଙ୍କ ଦୋଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାରୀ; ଭକ୍ଷକଙ୍କ ଦୋଷ ସେତେ ସମାନ ନୁହେଁ।
Verse 43
इज्यायज्ञश्रुतिकृतैर्यो मार्गरबुधो5धम: । हन्याज्जन्तून् मांसगृध्नु: स वै नरकभाड्नर:,“जो मांसलोभी मूर्ख एवं अधम मनुष्य यज्ञ-याग आदि वैदिक मार्गोंके नामपर प्राणियोंकी हिंसा करता है, वह नरकगामी होता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମାଂସଲୋଭୀ, ମୂର୍ଖ ଓ ଅଧମ ମନୁଷ୍ୟ ଯଜ୍ଞ-ଯାଗ ଓ ଶ୍ରୁତିମାର୍ଗର ନାମ ନେଇ ଯେ ଜୀବହିଂସା କରେ, ସେ ନରକର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 44
भक्षयित्वापि यो मांसं पश्चादपि निवर्तते । तस्यापि सुमहान् धर्मो यः पापाद् विनिवर्तते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୂର୍ବେ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପରେ ଯେ ତାହା ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ ଧର୍ମଫଳ ପାଏ; କାରଣ ସେ ପାପରୁ ଫେରିଆସିଛି।
Verse 45
आहर्ता चानुमन्ता च विशस्ता क्रयविक्रयी । संस्कर्ता चोपभोक्ता च खादका: सर्व एव ते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବଧ ପାଇଁ ପଶୁ ଆଣୁଥିବା, ଅନୁମତି ଦେଉଥିବା, ବଧ କରୁଥିବା, କିଣୁଥିବା-ବେଚୁଥିବା, ପକାଉଥିବା ଓ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିବା—ଏ ସମସ୍ତେ ‘ଭକ୍ଷକ’ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ; ପାପରେ ସମଭାଗୀ।
Verse 46
इदमन्यत्तु वक्ष्यामि प्रमाणं विधिनिर्मितम् । पुराणमृषिभिर्जुष्टं वेदेषु परिनिष्ठितम्
ଏବେ ମୁଁ ଏହି ବିଷୟରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ପ୍ରମାଣ କହୁଛି—ଯାହା ବିଧିଅନୁସାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିପାଦିତ, ପୁରାତନ, ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମାଦୃତ ଏବଂ ବେଦରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 47
प्रवृत्तिलक्षणो धर्म: प्रजार्थिभिरुदाह्ृत: । यथोक्तं राजशार्दूल न तु तन्मोक्षकाड्क्षिणाम्
ରାଜଶାର୍ଦ୍ଦୂଳ, ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପ୍ରଜା ଓ ଲୋକପ୍ରବାହର ଅବିରତତା ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବାମାନେ ପ୍ରବୃତ୍ତିଲକ୍ଷଣ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଯେପରି କହିଛି—ମୋକ୍ଷକାଂକ୍ଷୀ ବିରକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ପଥ ଇଷ୍ଟ ନୁହେଁ।
Verse 48
य इच्छेत् पुरुषो5त्यन्तमात्मानं निरुपद्रवम् | स वर्जयेत मांसानि प्राणिनामिह सर्वश:,जो मनुष्य अपने आपको अत्यन्त उपद्रवरहित बनाये रखना चाहता हो, वह इस जगतमें प्राणियोंके मांसका सर्वथा परित्याग कर दे
ଯେ ପୁରୁଷ ନିଜକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉପଦ୍ରବରହିତ ରଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ଏହି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମାଂସକୁ ସର୍ବଥା ପରିତ୍ୟାଗ କରୁ।
Verse 49
श्रूयते हि पुरा कल्पे नृणां ब्रीहिमय: पशु: । येनायजन्त यज्वान: पुण्यलोकपरायणा:
ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ପୁରାତନ କଳ୍ପରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞର ‘ପଶୁ’ ଧାନ୍ୟ—ବିଶେଷକରି ଚାଉଳ—ରେ ନିର୍ମିତ ଥିଲା। ପୁଣ୍ୟଲୋକପ୍ରାପ୍ତିରେ ନିବିଷ୍ଟ ଯଜମାନମାନେ ସେହି ଅର୍ପଣରେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପନ୍ନ କରୁଥିଲେ।
Verse 50
ऋषिभि: संशयं पृष्टो वसुश्नेदिपति: पुरा । अभक्ष्यमपि मांसं य: प्राह भक्ष्यमिति प्रभो
ପ୍ରଭୋ! ପୁରାତନ କାଳରେ ଋଷିମାନେ ଚେଦିରାଜ ବସୁଙ୍କୁ ସନ୍ଦେହ ପଚାରିଥିଲେ; ସେତେବେଳେ ବସୁ ମାଂସକୁ—ଯାହା ସର୍ବଥା ଅଭକ୍ଷ୍ୟ—ଭକ୍ଷ୍ୟ ବୋଲି କହିଦେଲେ।
Verse 51
आकाशाददवरनिं प्राप्तस्ततः स पृथिवीपति: । एतदेव पुनश्नोक्त्वा विवेश धरणीतलम्
ସେତେବେଳେ ସେ ପୃଥିବୀପତି ରାଜା ବସୁ ଆକାଶରୁ ପତିତ ହୋଇ ଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ପୁଣି ସେଇ ଅନ୍ୟାୟ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ଆବୃତ୍ତି କରି ସେ ଭୂମିଭିତରେ ଲୀନ ହୋଇ ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 52
इदं तु शृणु राजेन्द्र कीर्त्यमानं मयानघ । अभक्षणे सर्वसुखं मांसस्य मनुजाधिप,निष्पाप राजेन्द्र! मनुजेश्वर! मेरी कही हुई यह बात भी सुनो--मांस-भक्षण न करनेसे सब प्रकारका सुख मिलता है
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ହେ ନିଷ୍ପାପ! ମୋର କଥିତ ଏହି କଥାଟି ମଧ୍ୟ ଶୁଣ। ହେ ମନୁଜାଧିପ! ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ ନ କଲେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସୁଖ ମିଳେ।
Verse 53
यस्तु वर्षशतं पूर्ण तपस्तप्येत् सुदारुणम् । यश्चैव वर्जयेन्मांसं सममेतन्मतं मम,जो मनुष्य सौ वर्षोतक कठोर तपस्या करता है तथा जो केवल मांसका परित्याग कर देता है--ये दोनों मेरी दृष्टिमें एक समान हैं
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶତବର୍ଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ତପ କରେ ଏବଂ ଯେ କେବଳ ମାଂସକୁ ବର୍ଜନ କରେ—ମୋ ମତରେ ଏ ଦୁଇଜଣ ସମାନ।
Verse 54
कौमुदे तु विशेषेण शुक्लपक्षे नराधिप । वर्जयेन्मधुमांसानि धर्मों ह्वात्र विधीयते,नरेश्वर! विशेषतः शरदऋतु, शुक्लपक्षमें मद्य और मांसका सर्वथा त्याग कर दे; क्योंकि ऐसा करनेमें धर्म होता है
ହେ ନରାଧିପ! ବିଶେଷତଃ ଶରଦୃତୁର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ମଦ୍ୟ ଓ ମାଂସକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଜନ କର; କାରଣ ଏହି ଆଚରଣରେ ଧର୍ମ ବିଧିତ।
Verse 55
चतुरो वार्षिकान् मासान् यो मांसं परिवर्जयेत् । चत्वारि भद्राण्यवाप्रोति कीर्तिमायुर्यशोबलम्
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ବର୍ଷାଋତୁର ଚାରି ମାସ ମାଂସକୁ ବର୍ଜନ କରେ, ସେ ଚାରି ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କରେ—କୀର୍ତ୍ତି, ଆୟୁ, ଯଶ ଓ ବଳ।
Verse 56
अथवा मासमेकं वै सर्वमांसान्य भक्षयन् । अतीत्य सर्वदुःखानि सुखं जीवेन्निरामय:,अथवा एक महीनेतक सब प्रकारके मांसोंका त्याग करनेवाला पुरुष सम्पूर्ण दुःखोंसे पार हो सुखी एवं नीरोग जीवन व्यतीत करता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଅଥବା ଯେ ପୁରୁଷ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାସ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସୁଖରେ ଓ ନିରାମୟ ଭାବେ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ।
Verse 57
वर्जयन्ति हि मांसानि मासश: पक्षशो5पि वा । तेषां हिंसानिवृत्तानां ब्रह्मतोको विधीयते
ଯେମାନେ ମାସେ ମାସେ କିମ୍ବା ପକ୍ଷେ ପକ୍ଷେ ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ହିଂସାରୁ ନିବୃତ୍ତ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ବିଧିତ ହୁଏ।
Verse 58
मांसं तु कौमुद पक्ष वर्जितं पार्थ राजभि: । सर्वभूतात्मभूतस्थैरविदितार्थपरावरै:
ପାର୍ଥ! କୌମୁଦ ଋତୁର ପକ୍ଷକାଳରେ ଯେ ରାଜାମାନେ ମାଂସଭକ୍ଷଣ ବର୍ଜନ କଲେ, ସେମାନେ ସର୍ବଭୂତର ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ ଏବଂ ପରାବର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ।
Verse 59
नाभागेनाम्बरीषेण गयेन च महात्मना । आयुनाथानरण्येन दिलीपरघुपूरुभि:
ନାଭାଗ, ଅମ୍ବରୀଷ, ମହାତ୍ମା ଗୟ, ଆୟୁ, ଅନରଣ୍ୟ, ଦିଲୀପ, ରଘୁ ଓ ପୂରୁ— ଏହି ରାଜାମାନେ (ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ପକ୍ଷକାଳରେ) ମାଂସଭକ୍ଷଣ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ।
Verse 60
कार्तवीर्यानिरुद्धा भ्यां नहुषेण यतातिना । नृगेण विष्वगश्लेन तथैव शशबिन्दुना
କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ନହୁଷ, ଯୟାତି, ନୃଗ, ବିଶ୍ୱଗଶ୍ୱ ଏବଂ ଶଶବିନ୍ଦୁ— ଏମାନେ ମଧ୍ୟ (ସେହି ବ୍ରତରେ) ଥିଲେ।
Verse 61
युवनाश्वेन च तथा शिबिनौशीनरेण च । मुचुकुन्देन मान्धात्रा हरिश्वन्द्रेण वा विभो
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ ମହାବାହୋ! ଯୁବନାଶ୍ୱ, ଉଶୀନରବଂଶୀୟ ଶିବି, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ମାନ୍ଧାତା ଓ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଥିଲେ।
Verse 62
सत्यं वदत मासत्यं सत्यं धर्म: सनातन: । हरिश्न्द्रश्नरति वै दिवि सत्येन चन्द्रवत्,सत्य बोलो, असत्य न बोलो, सत्य ही सनातन धर्म है। राजा हरिश्वन्द्र सत्यके प्रभावसे आकाशमें चन्द्रमाके समान विचरते हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସତ୍ୟ କହ, ଅସତ୍ୟ କହନି; ସତ୍ୟ ହିଁ ସନାତନ ଧର୍ମ। ସତ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ବିଚରନ୍ତି।
Verse 63
श्येनचित्रेण राजेन्द्र सोमकेन वृकेण च | रैवते रन्तिदेवेन वसुना सृज्जयेन च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଶ୍ୟେନଚିତ୍ର, ସୋମକ ଓ ବୃକ; ତଥା ରୈବତ, ରନ୍ତିଦେବ, ବସୁ ଓ ସୃଞ୍ଜୟ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ (ଏହି ଧର୍ମର) ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ।
Verse 64
एतैश्नान्यैश्व राजेन्द्र कृपेण भरतेन च । दुष्पन्तेन करूषेण रामालर्कनरैस्तथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଏମାନଙ୍କ ସହ କୃପ, ଭରତ, ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, କରୂଷ; ଏବଂ ରାମ, ଅଲର୍କ, ନର—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ (ଧର୍ମର) ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଆଦର୍ଶ।
Verse 65
विरूपाश्वेन निमिना जनकेन च धीमता । ऐलेन पृथुना चैव वीरसेनेन चैव ह
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବିରୂପାଶ୍ୱ, ନିମି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଜନକ, ଐଲ, ପୃଥୁ ଓ ବୀରସେନ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି (ଧର୍ମ/ଉପଦେଶ) ଧାରଣ କରି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।
Verse 66
इक्ष्वाकुणा शम्भुना च श्वेतेन सगरेण च | अजेन धुन्धुना चैव तथैव च सुबाहुना
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ପରମ୍ପରା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ଶମ୍ଭୁ, ଶ୍ୱେତ, ସଗର; ତଥା ଅଜ, ଧୁନ୍ଧୁ ଓ ସୁବାହୁ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା।
Verse 67
हर्यश्वेन च राजेन्द्र क्षुपेण भरतेन च । एतैश्नान्यैश्व राजेन्द्र पुरा मांसं न भक्षितम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ପୁରାତନ କାଳରେ ହର୍ୟଶ୍ୱ, କ୍ଷୁପ ଓ ଭରତ; ଏମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରିନଥିଲେ।
Verse 68
राजेन्द्र! श्येनचित्र
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଶ୍ୟେନଚିତ୍ର, ସୋମକ, ବୃକ, ରୈବତ, ରନ୍ତିଦେବ, ବସୁ, ସୂଞ୍ଜୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ନରେଶ—କୃପ, ଭରତ, ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, କରୂଷ, ରାମ, ଅଲର୍କ, ନର, ବିରୂପାଶ୍ୱ, ନିମି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଜନକ, ପୁରୂରବା, ପୃଥୁ, ବୀରସେନ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ଶମ୍ଭୁ, ଶ୍ୱେତସାଗର, ଅଜ, ଧୁନ୍ଧୁ, ସୁବାହୁ, ହର୍ୟଶ୍ୱ, କ୍ଷୁପ, ଭରତ—ଏମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ କେବେ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରିନଥିଲେ। ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ନିଜ ତେଜରେ ଜ୍ୱଳମାନ, ଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପାସିତ ଏବଂ ସହସ୍ର ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନା ସହିତ ବିରାଜମାନ।
Verse 69
वे सब नरेश अपनी कान्तिसे प्रज्वलित होते हुए वहाँ ब्रह्मलोकमें विराज रहे हैं, गन्धर्व उनकी उपासना करते हैं और सहसौरों दिव्यांगनाएँ उन्हें घेरे रहती हैं ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସମସ୍ତ ରାଜା ନିଜ କାନ୍ତିରେ ଜ୍ୱଳମାନ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ବିରାଜମାନ; ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଭକ୍ତିରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ଏବଂ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନା ସେମାନଙ୍କୁ ଘେରି ରହନ୍ତି। ଏହାହିଁ ପରମୋତ୍ତମ ଧର୍ମ—ଅହିଂସା-ଲକ୍ଷଣ ଧର୍ମ। ଯେ ମହାତ୍ମାମାନେ ଏହାକୁ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ଶିଖରେ ବସନ୍ତି।
Verse 70
मधु मांसं च ये नित्यं वर्जयन्तीह धार्मिका: | जन्मप्रभृति मद्यं च सर्वे ते मुन॒य: स्मृता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଧାର୍ମିକମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ସଦା ମଧୁ ଓ ମାଂସ ବର୍ଜନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଜନ୍ମରୁ ମଦ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ‘ମୁନି’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 71
इमं धर्मममांसादं यश्चरेच्छावयीत वा । अपि चेत् सुदुराचारो न जातु निरयं व्रजेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ମାଂସଭକ୍ଷଣ-ତ୍ୟାଗରୂପ ଏହି ଧର୍ମକୁ ଆଚରଣ କରେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶୁଣାଏ/ଶୁଣାଇବାକୁ କରାଏ, ସେ ଯେତେ ଦୁରାଚାରୀ ହେଉ ନାହିଁ, କେବେ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 72
पठेद् वा य इदं राजन् शृणुयाद् वाप्यभीक्षणश: । अमांसभक्षणविर्धि पवित्रमृषिपूजितम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଏହି ଅମାଂସଭକ୍ଷଣ (ମାଂସତ୍ୟାଗ) ବିଧିକୁ ଯେ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 73
विमुक्त: सर्वपापेभ्य: सर्वकामैर्महीयते । विशिष्टतां ज्ञातिषु च लभते नात्र संशय:
ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ, ଏବଂ ନିଜ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ପାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 74
आपन्नश्चापदो मुच्येद् बद्धो मुच्येत बन्धनात् | मुच्येत्तथा55तुरो रोगाद् दुःखान्मुच्येत दु:खित:
ଆପଦରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକ ଆପଦରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ଲୋକ ବନ୍ଧନରୁ ଛୁଟେ; ସେହିପରି ରୋଗୀ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
Verse 75
तिर्यग्योनिं न गच्छेत रूपवांश्ष भवेन्नर: । ऋद्धिमान् वै कुरुश्रेष्ठ प्राप्तुयाच्च महद् यश:
ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ମନୁଷ୍ୟ ତିର୍ୟଗ୍ୟୋନି (ପଶୁଜନ୍ମ) କୁ ଯାଏ ନାହିଁ; ସେ ସୁନ୍ଦର ରୂପ ପାଏ, ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ ଏବଂ ମହାନ୍ ଯଶ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 76
एतत्ते कथितं राजन् मांसस्य परिवर्जने । प्रवृत्ती च निवृत्ती च विधानमृषिनिर्मितम्
ହେ ରାଜନ୍! ମାଂସ ପରିତ୍ୟାଗ ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହିପରି କହିଲି; ଏବଂ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ନିବୃତ୍ତି—ଉଭୟକୁ ନିୟମିତ କରୁଥିବା ଋଷିନିର୍ମିତ ବିଧାନ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି।
Verse 114
इस प्रकार श्रीमह्ा भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें मांसके परित्यागका उपदेशविषयक एक सौ चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ମାଂସ-ପରିତ୍ୟାଗ ଉପଦେଶବିଷୟକ ଏକଶେ ଚୌଦ୍ଦମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 115
राजन! यह मैंने तुम्हें ऋषियोंद्वारा निर्मित मांस-त्यागका विधान तथा प्रवृत्तिविषयक धर्म भी बताया है ।। इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि मांसभक्षणनिषेधे पजञ्चदशाधिकशततमो<ध्याय:
ହେ ରାଜନ୍! ଋଷିମାନେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିବା ମାଂସ-ତ୍ୟାଗର ବିଧାନ ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତିବିଷୟକ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି। ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ମାଂସଭକ୍ଷଣ-ନିଷେଧବିଷୟକ ଏକଶେ ପନ୍ଦରମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Frequently Asked Questions
The tension between karmic determinism and ethical agency: the being’s low birth is attributed to prior wrongdoing, yet the chapter asks how one should act—without delusion or despair—when past pāpa persists but reform remains possible.
Karma is continuous and morally structured, but disciplined alignment with dharma—supported here by the paradigm of tapas and guidance—enables reorientation across lives; human faculties are portrayed as a privileged platform for generating merit through worship, speech, and deliberate action.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter embeds a consequentialist meta-claim: reverence toward the sage and dharmic conduct yield upward movement and eventual heavenly well-being, while pāpa remains operative until exhausted by its results and countered by sustained merit.