Adhyaya 113
अन्नदानफलं (Anna-dāna-phala) / The Fruit of Food-Giving
Upa-parva: Dāna-dharma (Anuśāsana instructional unit on gifts; focus: Anna-dāna)
Chapter 113 records a focused ethical dialogue. Yudhiṣṭhira asks Bṛhaspati to explain dharma’s ‘gati’ and how those who have committed wrongful acts might still attain an auspicious outcome. Bṛhaspati first distinguishes the default karmic consequence of wrongdoing—when driven by adharmic impulse and a ‘viparīta’ (misdirected) mind, one tends toward naraka. He then introduces a corrective pathway: remorse after delusion-born wrongdoing, mental composure (manaḥ-samādhi), and cessation of repeated misconduct. The discourse pivots to dāna as a concrete instrument of reorientation, with special elevation of anna-dāna as the foremost gift. Food is presented as life-sustaining, cosmically foundational, and praised by devas, ṛṣis, pitṛs, and humans. The chapter repeatedly specifies nyāya-labdha (lawfully obtained) food, offered joyfully and to qualified recipients (notably learned dvijas), as a means to avoid degraded destinies and to loosen the bonds of sin. It further universalizes the practice across social roles, describing purification through food-giving by kṣatriya, vaiśya, and śūdra. The chapter closes by summarizing anna-dāna as a root-support of dharma and a major source of auspicious results.
Chapter Arc: शरशय्या पर पड़े भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं—राजन्, वह व्रत सुनो जिसे स्वयं स्वयम्भू विष्णु ने गाया; जिसे करके मनुष्य निःसंदेह कल्याण को प्राप्त होता है। → भीष्म मास-प्रतिमास द्वादशी के उपवास और केशव के विविध नामों से पूजन का विधान बताते हैं—दिन-रात का उपवास, अर्चना, और समापन पर ब्राह्मण-भोजन या घृत-दान; प्रत्येक मास में अलग नाम और अलग यज्ञ-फल का प्रतिपादन होता है। → विष्णु-द्वादशी-व्रत की महिमा चरम पर पहुँचती है—मार्गशीर्ष की द्वादशी पर केशव-पूजन से अश्वमेध-फल और पाप-क्षय; अन्य मासों में त्रिविक्रम, श्रीधर, हृषीकेश आदि नामों से पूजन कर गोमेध, पञ्चयज्ञ, सौत्रामणि जैसे महायज्ञों के तुल्य फल और दिव्य लोक-आनन्द का वर्णन। → निष्कर्ष रूप में भीष्म कहते हैं—इस उपवास से बढ़कर कोई उपवास नहीं; प्रतिदिन इसी भाव से विष्णु-पूजा करने वाला विष्णुभाव को प्राप्त होता है, और व्रत का समापन दान-धर्म से शोभित होना चाहिए।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पावका ई “लोक मिलाकर कुल २१३ “लोक हैं) भीस्न्आ+ज (2) आसन मना नवाधिकशततमो<्ध्याय: प्रत्येक मासकी द्वादशशी तिथिको उपवास और भगवान् विष्णुकी पूजा करनेका विशेष माहात्म्य युधिछिर उवाच सर्वेषामुपवासानां यच्छेय: सुमहत्फलम् । यच्चाप्यसंशयं लोके तनमे त्वं वक्तुमहसि
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପିତାମହ! ସମସ୍ତ ଉପବାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମହାଫଳଦାୟକ, ଏବଂ ଲୋକେ ଯାହାକୁ ନିଃସନ୍ଦେହ ମାନନ୍ତି— ସେଥି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
भीष्म उवाच शृणु राजन् यथा गीतं स्वयमेव स्वयम्भुवा । यत् कृत्वा निर्वतों भूयात् पुरुषो नाज संशय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ରାଜନ୍! ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ଭଗବାନ୍ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ସେପରି ମୁଁ କହୁଛି; ଶୁଣ। ତାହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ପୁରୁଷ ପରମ ସୁଖ ପାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 3
द्वादश्यां मार्गशीर्षे तु अहोरात्रेण केशवम् । अर्च्याश्वमेधं प्राप्रोति दुष्कृतं चास्य नश्यति
ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଦିନ-ରାତି ଉପବାସ କରି କେଶବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ, ଏବଂ ତାହାର ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ ନଶ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 4
तथैव पौषमासे तु पूज्यो नारायणेति च । वाजपेयमवाप्रोति सिद्धि च परमां व्रजेत्
ସେହିପରି ପୌଷ ମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଉପବାସପୂର୍ବକ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ ଏବଂ ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 5
अहोरात्रेण द्वादश्यां माघमासे तु माधवम् । राजसूयमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्
ମାଘ ମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଦିନ-ରାତି ଉପବାସ କରି ମାଧବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ ବ୍ରତଧାରୀ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ, ଏବଂ ନିଜ କୁଳକୁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
Verse 6
तथैव फाल्गुने मासि गोविन्देति च पूजयन् । अतिरात्रमवाप्रोति सोमलोकं॑ च गच्छति
ସେହିପରି ଫାଲ୍ଗୁଣ ମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଉପବାସବ୍ରତ ସହ ‘ଗୋବିନ୍ଦ’ ନାମେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବା ପୁରୁଷ ଅତିରାତ୍ର ସୋମଯଜ୍ଞ ସମାନ ଫଳ ପାଏ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସୋମଲୋକକୁ ଯାଏ।
Verse 7
अहोरात्रेण द्वादश्यां चैत्रे विष्णुरिति स्मरन् । पौण्डरीकमवाप्रोति देवलोक॑ च गच्छति
ଚୈତ୍ର ମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଦିନ-ରାତି ଉପବାସ କରି ‘ବିଷ୍ଣୁ’ ନାମ ସ୍ମରଣ-ଜପ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପୌଣ୍ଡରୀକ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ ଏବଂ ଦେବଲୋକକୁ ଯାଏ।
Verse 8
वैशाखमासे द्वादश्यां पूजयन् मधुसूदनम् । अग्निष्टोममवाप्रोति सोमलोकं च गच्छति
ବୈଶାଖ ମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଉପବାସପୂର୍ବକ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବା ପୁରୁଷ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ ଏବଂ ସୋମଲୋକକୁ ଯାଏ।
Verse 9
अहोरात्रेण द्वादश्यां ज्येष्ठे मासि त्रिविक्रमम् गवां मेधमवाप्रोति अप्सरोभिक्ष मोदते
ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଦିନ-ରାତି ଉପବାସ କରି ତ୍ରିବିକ୍ରମଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଗୋମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ।
Verse 10
ज्येष्ठमासकी द्वादशी तिथिको दिन-रात उपवास करके जो भगवान् त्रिविक्रमकी पूजा करता है, वह गोमेधयज्ञका फल पाता और अप्सराओंके साथ आनन्द भोगता है ।।
ଆଷାଢ ମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଉପବାସପୂର୍ବକ ‘ବାମନ’ ନାମେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବା ପୁରୁଷ ନରମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ ଏବଂ ମହାନ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ।
Verse 11
अहोरात्रेण द्वादश्यां श्रावणे मासि श्रीधरम् । पञ्चयज्ञानवाप्रोति विमानस्थश्ष मोदते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶ୍ରାବଣମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଦିନ-ରାତି ଉପବାସ ରଖି ଯେ ଶ୍ରୀଧରଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଆସୀନ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସୁଖରେ ମୋଦିତ ହୁଏ।
Verse 12
तथा भाद्रपदे मासि हृषीकेशेति पूजयन् | सौत्रामणिमवाप्रोति पूतात्मा भवते च हि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହିପରି ଭାଦ୍ରପଦମାସରେ ‘ହୃଷୀକେଶ’ ନାମରେ ଯେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ସୌତ୍ରାମଣି ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ; ନିଶ୍ଚୟ ତାହାର ଆତ୍ମା ପବିତ୍ର ହୁଏ।
Verse 13
भाद्रपदमासकी द्वादशी तिथिको उपवासपूर्वक हृषीकेश नामसे भगवान्की पूजा करनेवाला मनुष्य सौत्रामणि यज्ञका फल पाता और पवित्रात्मा होता है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଭାଦ୍ରପଦମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଉପବାସପୂର୍ବକ ‘ହୃଷୀକେଶ’ ନାମରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ସୌତ୍ରାମଣି ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ ଏବଂ ପବିତ୍ରାତ୍ମା ହୁଏ। ଏହିପରି ଆଶ୍ୱିନମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଦିନ-ରାତି ଉପବାସ ରଖି ‘ପଦ୍ମନାଭ’ ନାମରେ ଆର୍ଚ୍ଚନା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସହସ୍ର ଗୋଦାନ ସମ ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 14
द्वादश्यां कार्तिके मासि पूज्य दामोदरेति च | गवां यज्ञमवाप्रोति पुमान् स्त्री वा न संशय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କାର୍ତ୍ତିକମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଦିନ-ରାତି ଉପବାସ ରଖି ‘ଦାମୋଦର’ ନାମରେ ଯେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ନାରୀ ହେଉ କି ପୁରୁଷ, ଗୋ-ଯଜ୍ଞର ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ପାଏ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 15
अर्चयेत् पुण्डरीकाक्षमेवं संवत्सरं तु यः । जातिस्मरत्वं प्राप्नोति विन्द्याद् बहु सुवर्णकम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହିପରି ଯେ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କମଳନୟନ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମରଣର ଶକ୍ତି ପାଏ ଏବଂ ବହୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କରେ।
Verse 16
अहन्यहनि तद्भावमुपेन्द्रं योडथिगच्छति । समाप्ते भोजयेद् विप्रानथवा दापयेद् घृतम्
ଯେ ଲୋକ ପ୍ରତିଦିନ ଏହିପରି ଉପେନ୍ଦ୍ର (ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ) ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଭାବକୁ ଲାଭ କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ ହେଲେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଉ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ ଘିଅ ଦାନ କରୁ।
Verse 17
अत: पर॑ं नोपवासो भवतीति विनिश्षय: । उवाच भगवान् विष्णु: स्वयमेव पुरातनम्
ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣ—ଏହି ଉପବାସଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପବାସ ନାହିଁ। ଏହି ପୁରାତନ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ।
Verse 109
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि विष्णोर्द्धादशकं नाम नवाधिकशततमोड<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ବିଷ୍ଣୋର୍ଦ୍ୱାଦଶକ’ ନାମକ ଏକଶ ନବମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
How a person who has performed pāpa-karmas (wrongful acts) can still move toward a śubhā gati (auspicious outcome), and what role intention, remorse, and corrective action play in that transition.
Wrongdoing tends toward suffering when sustained by a misdirected mind, but ethical reversal is possible through genuine regret, mental steadiness, non-repetition of harm, and disciplined generosity—especially food-giving obtained and offered by lawful means.
Yes. The chapter repeatedly asserts results: anna-dāna prevents degraded destinies (e.g., tiryag-gati), helps one avoid naraka and distressing states, and is summarized as a major fruit-bearing practice and a foundational support of dharma.