Adhyaya 11
Śrī-nivāsa: Traits and Conditions for the Abode of Prosperity (श्री-निवासः)
Upa-parva: Śrī-nivāsa-anushāsana (Discourse on the Abode of Śrī/Prosperity)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to identify the kinds of men and women in whom Śrī (Padmā/Lakṣmī) dwells continually (1). Bhīṣma states he will relate what he has seen and heard, introducing a prior exchange in which Rukmiṇī questions Śrī in Nārāyaṇa’s presence (2–5). Śrī answers that she abides in truthful, capable, industrious persons and avoids the irreligious, ungrateful, deceitful, cruel, thieving, and those hostile toward teachers/elders (6). She does not remain with unstable temperaments, impulsive joy and anger, or those lacking aspiration and inner steadiness (7–8). Positively, she resides with dharma-practitioners, the self-controlled, those who serve elders, and discerning persons (9). In women, she abides with patience, restraint, devotion to deities and learned persons, truthfulness, and orderly disposition (10, 13), while avoiding disorderly, oppositional, shameless, quarrelsome, idle, and inattentive household conduct (11–12). Śrī also describes her presence in auspicious settings—rituals, adornments, fertile rains, blooming lotuses, pleasing landscapes, well-watered rivers and lakes, and dignified seats of authority—culminating in the claim that homes honoring fire-sacrifice, gods, cows, Brahmins, and timely offerings attract her (14–17). She finally extends the principle across social roles: study-oriented Brahmins, dharma-oriented Kṣatriyas, agriculture-oriented Vaiśyas, and service-oriented Śūdras (18). The theological apex states that Śrī is single-mindedly established in Nārāyaṇa by total devotion, and that her “dwelling” is not merely physical but based on bhāva (disposition); where she abides by such disposition, dharma, fame, wealth, and legitimate desire increase (19–20).
Chapter Arc: शान्ति के बाद के उपदेश-प्रवाह में भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि वे ‘यथावृत्तं यथाश्रुतम्’ एक अद्भुत वृत्तान्त सुनाएँगे—जहाँ स्वयं श्री (लक्ष्मी) अपने निवास और परित्याग के नियम बताती हैं। → भीष्म रुक्मिणी का प्रसंग उठाते हैं: नारायण (कृष्ण) के अंक में पद्मवर्णा, ज्वलन्ती श्री को देखकर रुक्मिणी विस्मित होकर पूछती हैं कि आप किन पुरुषों, स्त्रियों और स्थानों में रहती हैं—और किनसे दूर भागती हैं। उत्तर में श्री कठोर निषेधों की सूची देती हैं: अकर्मण्य, नास्तिक, कृतघ्न, चोर, गुरु-द्वेषी, नृशंस, वर्णसंकर-आचरण वाले आदि में मैं नहीं बसती; और कुछ ऐसे भी हैं जिनमें ‘नित्य’ निवास नहीं टिकता। → श्री का निर्णायक उद्घोष: ‘मैं मूर्तिमती एवं अनन्यचित्त होकर सम्पूर्ण भाव से नारायण में ही निवास करती हूँ’—क्योंकि उनमें महान् धर्म संनिहित है; साथ ही वे उन गृहों का भी वर्णन करती हैं जहाँ यज्ञ, गो-ब्राह्मण-पूजन, देव-पूजा और कालानुसार पुष्प-बलि होती है—वहाँ मैं नित्य वास करती हूँ। → श्री निवास के सकारात्मक मानदण्ड स्पष्ट करती हैं: सत्य-स्वभाव, आर्जव, संयम, देव-द्विज-पूजा, बड़ों की सेवा, इन्द्रिय-निग्रह, धर्मपरायणता—इन गुणों वाली स्त्रियों/पुरुषों और धर्माचरण वाले गृहों में लक्ष्मी स्थिर रहती है; और दुष्चरित्र, कलहप्रिय, अपवित्र, आलस्य-निद्रा में डूबी स्त्री आदि से वह परे रहती है। अंत में वह शुभ स्थानों का भी संकेत देती है—बहु-जल वाले, हंस-क्रौंच-निनाद से रमणीय सरोवरों/तीर्थ-सदृश प्रदेशों में उसका वास।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ७७ श्लोक हैं) ऑपन- मा बछ। जि एकादशोब< ध्याय: लक्ष्मीके निवास करने और न करने योग्य पुरुष
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ତାତ! ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! କେମିତି ପୁରୁଷରେ ଏବଂ କେମିତି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କରେ ପଦ୍ମା ଶ୍ରୀ ନିତ୍ୟ ବସନ୍ତି? ପିତାମହ! ତାହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
भीष्म उवाच अत्र ते वर्णयिष्यामि यथावृत्तं यथाश्रुतम् । रुक्मिणी देवकीपुत्रसंनिधौ पर्यपृच्छत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଏ ବିଷୟରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ସେପରି ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଦେବକୀପୁତ୍ର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ରୁକ୍ମିଣୀ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)ଙ୍କୁ ଯାହା ପଚାରିଥିଲେ, ତାହା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
Verse 3
नारायणस्याड्कगतां ज्वलन्तीं दृष्टवा श्रियं पच्मसमानवर्णाम् । कौतूहलाद् विस्मितचारुनेत्रा पप्रच्छ माता मकरध्वजस्य
ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଙ୍କରେ ଆସୀନା, ନିଜ ପ୍ରଭାରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ପଦ୍ମସମାନ ବର୍ଣ୍ଣର ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)ଙ୍କୁ ଦେଖି—ବିସ୍ମୟରେ ଯାହାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ନୟନ ଖିଲିଉଠିଥିଲା—ମକରଧ୍ୱଜଙ୍କ ମାତା ରୁକ୍ମିଣୀ କୌତୂହଳବଶ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
Verse 4
कानीह भूतान्युपसेवसे त्वं संतिष्ठसे कानिव सेवसे त्वम् । तानि त्रिलोकेश्वरभूतकान्ते तत्त्वेन मे ब्रूहि महर्षिकन्ये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ତ୍ରିଲୋକେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରିୟତମେ, ହେ ମହର୍ଷିକନ୍ୟେ! ଏହି ଜଗତରେ ତୁମେ କେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉପରେ କୃପା କରି ସେମାନଙ୍କ ନିକଟେ ରହୁଛ? କେଉଁଠି ବାସ କରୁଛ, ଏବଂ କାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ/ସେବନ କରୁଛ? ସେସବୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ସତ୍ୟଭାବେ ମୋତେ କୁହ।
Verse 5
एवं तदा श्रीरभिभाष्यमाणा देव्या समक्ष गरुडध्वजस्य । उवाच वाक्यं मधुराभि धान मनोहरं चन्द्रमुखी प्रसन्ना
ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଉଥିବାବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଗରୁଡଧ୍ୱଜ ଭଗବାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମଧୁର ଓ ମନୋହର ବାଣୀରେ ଏହି ଉତ୍ତର କହିଲେ।
Verse 6
श्रीरवाच वसामि नित्यं सुभगे प्रगल्भे दक्षे नरे कर्मणि वर्तमाने | अक्रोधने देवपरे कृतज्ञे जितेन्द्रिये नित्यमुदीर्णसत्त्वे
ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ କହିଲେ—ହେ ଦେବି! ମୁଁ ନିତ୍ୟ ସେହି ପୁରୁଷରେ ବାସ କରେ, ଯେ ସୁଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ନିର୍ଭୀକ, କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷ ଏବଂ ଧର୍ମୋଚିତ କର୍ମରେ ନିରତ; ଯେ କ୍ରୋଧହୀନ, ଦେବପରାୟଣ, କୃତଜ୍ଞ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ ଏବଂ ଉନ୍ନତ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ।
Verse 7
नाकर्मशीले पुरुषे वसामि न नास्तिके साड्करिके कृतघ्ने । न भिन्नवृत्ते न नृशंसवर्णे न चापि चौरे न गुरुष्वसूये
ମୁଁ ସେହି ପୁରୁଷରେ ବାସ କରେନି ଯେ ଧର୍ମକର୍ମରେ ଅକର୍ମଣ୍ୟ; ନ ନାସ୍ତିକରେ, ନ ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କର ବଢ଼ାଇବାଳାରେ, ନ କୃତଘ୍ନରେ। ନ ଦୁରାଚାରୀରେ, ନ କ୍ରୂର ସ୍ୱଭାବୀରେ; ନ ଚୋରରେ, ଏବଂ ନ ଗୁରୁଜନଙ୍କ ଦୋଷ ଦେଖୁଥିବାରେ।
Verse 8
ये चाल्पतेजोबलसत्त्वमाना: क्लिश्यन्ति कुप्यन्ति च यत्र तत्र । न चैव तिष्ठामि तथाविधेषु नरेषु संगुप्तमनोरथेषु
ଯେମାନଙ୍କର ତେଜ, ବଳ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ମାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଳ୍ପ; ଯେମାନେ ଛୋଟ ଛୋଟ କଥାରେ ଯେଉଁଠି-ସେଉଁଠି କ୍ଲେଶିତ ହୋଇ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତି; ଏବଂ ମନରେ ଅନ୍ୟ ଭାବ ଲୁଚାଇ ବାହାରେ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଦେଖାନ୍ତି—ଏମିତି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ରହେନି।
Verse 9
यश्चात्मनि प्रार्थयते न किज्चिद् यश्न स्वभावोपहतान्तरात्मा । तेष्वल्पसंतोषपरेषु नित्य॑ नरेषु नाहं निवसामि सम्यक्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ନିଜ ଅନ୍ତରାତ୍ମାଠାରୁ କିଛି ମାଗେ ନାହିଁ, ଯାହାର ଅନ୍ତଃକରଣ ସ୍ୱଭାବଦୋଷରେ ଆହତ ଓ ଦମିତ, ଏବଂ ଯେ ସଦା ଅଳ୍ପସନ୍ତୋଷରେ ରତ—ଏମିତି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବସେ ନାହିଁ।
Verse 10
जो अपने लिये कुछ नहीं चाहता, जिसका अन्तःकरण मूढ़तासे आच्छन्न है, जो थोड़ेमें ही संतोष कर लेते हैं, ऐसे मनुष्योंमें मैं भलीभाँति नित्य निवास नहीं करती हूँ ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ନିଜ ପାଇଁ କିଛି ଚାହେ ନାହିଁ, ଯାହାର ଅନ୍ତଃକରଣ ମୂଢତାରେ ଆବୃତ, ଏବଂ ଯେ ଅଳ୍ପରେ ହିଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ—ଏମିତି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ନିତ୍ୟ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବସେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ସ୍ୱଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ବୃଦ୍ଧସେବାରେ ରତ, ଦାନ୍ତ, କୃତାତ୍ମା, କ୍ଷମାପର ଓ ସମର୍ଥ—ଏମିତି ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ; ଏବଂ କ୍ଷମାଶୀଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୟମୀ, ସୌମ୍ୟ (ଅବଳା) ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବସେ।
Verse 11
सत्यस्वभावार्जवसंयुतासु वसामि देवद्विजपूजिकासु । जो स्वभावतः स्वधर्मपरायण
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସ୍ୱଭାବତଃ ସତ୍ୟବାଦିନୀ ଓ ସରଳତାଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି—ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବସେ। ଯେ ପୁରୁଷମାନେ ଯଥାକାଳକୁ କେବେ ବ୍ୟର୍ଥ ଯିବାକୁ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସଦା ଦାନ ଓ ଶୌଚାଚାରରେ ରତ, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପ, ଜ୍ଞାନ, ଗୋ ଓ ଦ୍ୱିଜ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ—ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବସେ। ଆଉ ଯେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କାନ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଦେବ-ଦ୍ୱିଜସେବାରେ ପରାୟଣ, ଘରର ପାତ୍ରପାନାକୁ ଶୁଦ୍ଧ-ସ୍ୱଚ୍ଛ ରଖନ୍ତି, ଏବଂ ଗୋସେବା ଓ ଧାନ୍ୟସଂରକ୍ଷଣରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି—ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସଦା ବସେ। (ଏହାର ବିପରୀତ, ପାତ୍ର ଛିଟାଇ ରଖୁଥିବା, ଅବିବେକରେ କାମ କରୁଥିବା, ଏବଂ ସଦା ପତିଙ୍କ ପ୍ରତିକୂଳ କଥା କହୁଥିବା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ନିନ୍ଦା ପ୍ରସଙ୍ଗ ପରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।)
Verse 12
परस्य वेश्माभिरतामलज्जा- मेवंविधां तां परिवर्जयामि । जो घरके बर्तनोंको सुव्यवस्थित रूपसे न रखकर इधर-उधर बिखेरे रहती हैं, सोच- समझकर काम नहीं करती हैं, सदा अपने पतिके प्रतिकूल ही बोलती हैं, दूसरोंके घरोंमें घूमने-फिरनेमें आसक्त रहती हैं और लज्जाको सर्वथा छोड़ बैठती हैं, उनको मैं त्याग देती हूँ ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ପରର ଘରେ ଘୁରିବାରେ ଆସକ୍ତ, ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଓ ଏପରି ସ୍ୱଭାବର—ତାକୁ ମୁଁ ପରିହାର କରେ। ଏହିପରି ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ପାପାଚାରିଣୀ, ସଂୟମହୀନ, ଲୋଭରେ ପରର ଜିନିଷକୁ ମଧ୍ୟ ଗିଲିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ (ଅବଲେହିନୀ), ଧୈର୍ଯ୍ୟଚ୍ୟୁତ ଓ କଳହପ୍ରିୟ—ତାକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରେ।
Verse 13
सत्यासु नित्यं प्रियदर्शनासु सौभाग्ययुक्तासु गुणान्वितासु,इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानथधर्मपर्वणि श्रीरुक्मिणीसंवादे एकादशो<5ध्याय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସଦା ସତ୍ୟବାଦିନୀ, ପ୍ରିୟଦର୍ଶନା, ସୌଭାଗ୍ୟଯୁକ୍ତା ଓ ଗୁଣାନ୍ୱିତା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ହିଁ (ଭରସା ଓ ସ୍ନେହ) ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଶ୍ରୀରୁକ୍ମିଣୀସଂବାଦ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏକାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Verse 14
वसामि नारीषु पतिव्रतासु कल्याणशीलासु विभूषितासु । जो स्त्रियाँ सत्यवादिनी और अपनी सौम्य वेश-भूषाके कारण देखनेमें प्रिय होती हैं, जो सौभाग्यशालिनी, सदगुणवती, पतिव्रता एवं कल्याणमय आचार-विचारवाली होती हैं तथा जो सदा वस्त्राभूषणोंसे विभूषित रहती हैं, ऐसी स्त्रियोंमें मैं सदा निवास करती हूँ ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମୁଁ ପତିବ୍ରତା, କଲ୍ୟାଣଶୀଳ ଏବଂ ସଦା ଅଳଙ୍କୃତ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରେ। ଯେମାନେ ସତ୍ୟବାଦିନୀ, ସୌମ୍ୟ ଓ ଶିଷ୍ଟ ବେଶଭୂଷାରେ ଦର୍ଶନପ୍ରିୟ, ସୌଭାଗ୍ୟବତୀ, ସଦ୍ଗୁଣବତୀ, ଦାମ୍ପତ୍ୟଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ବସ୍ତ୍ରାଭୂଷଣରେ ବିଭୂଷିତ—ସେହି ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ସତତ ନିବାସ।
Verse 15
वसामि फुल्लासु च पद्मिनीषु नक्षत्रवीथीषु च शारदीषु । गजेषु गोछ्ठेषु तथा55सनेषु सर:सु फुल्लोत्पलपड्कजेषु
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମୁଁ ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମିନୀମାନଙ୍କରେ, ଶରଦ୍ ଋତୁର ନିର୍ମଳ ଆକାଶର ନକ୍ଷତ୍ର-ବୀଥିମାନଙ୍କରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଓ ସୁସଂରକ୍ଷିତ ଗୋଶାଳାମାନଙ୍କରେ, ଉତ୍ତମ ଆସନମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏବଂ ଫୁଲିଥିବା ନୀଳୋତ୍ପଳ ଓ ପଦ୍ମରେ ଶୋଭିତ ସରୋବରମାନଙ୍କରେ ସଦା ବାସ କରେ।
Verse 16
नदीषु हंसस्वननादितासु क्रौज्चावघुष्टस्वरशोभितासु । विकीर्णकूलद्रुमराजितासु तपस्विसिद्धद्धिजसेवितासु
ହଂସମାନଙ୍କର କଲରବରେ ନିନାଦିତ, କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ସ୍ୱରରେ ଶୋଭିତ, ତଟମାନଙ୍କ ଧାରେ ଛିଟିଯାଇଥିବା ବୃକ୍ଷରାଜିରେ ରମ୍ୟ, ଏବଂ ତପସ୍ବୀ, ସିଦ୍ଧ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ—ଏମିତି ନଦୀମାନଙ୍କରେ ମୁଁ ବାସ କରେ।
Verse 17
मत्ते गजे गोवृषभे नरेन्द्र सिंहासने सत्पुरुषेषु नित्यम्
ମତ୍ତ ହାତୀରେ, ଗୋମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୃଷଭରେ, ସିଂହାସନାସୀନ ନରେନ୍ଦ୍ରରେ ଏବଂ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ନିତ୍ୟ ନିବାସ।
Verse 18
यस्मिज्जनो हव्यभुजं जुहोति गोब्राह्मणं चार्चति देवताश्च । काले च पुष्पैर्बलय: क्रियन्ते तस्मिन् गृहे नित्यमुपैमि वासम्
ଯେଉଁ ଘରେ ଲୋକେ ହବ୍ୟଭୁଜ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତି, ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଦରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯଥାକାଳେ ପୁଷ୍ପଦ୍ୱାରା ବଳି-ଉପହାର ନିବେଦନ କରନ୍ତି—ସେହି ଘରେ ମୁଁ ନିତ୍ୟ ବାସ କରିବାକୁ ଆସେ।
Verse 19
स्वाध्यायनित्येषु सदा द्विजेषु क्षत्रे च धर्माभिरते सदैव । वैश्ये च कृष्पाभिरते वसामि शूद्रे च शुश्रूषणनित्ययुक्ते
ଯେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସଦା ବେଦସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ନିତ୍ୟ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ରତ, ଯେ ବୈଶ୍ୟମାନେ କୃଷିକର୍ମରେ ଲଗ୍ନ, ଏବଂ ଯେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ନିରନ୍ତର ସେବାପରାୟଣ—ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସଦା ବସୁଛି।
Verse 20
नारायणे त्वेकमना वसामि सर्वेण भावेन शरीरभूता । तस्मिन् हि धर्म: सुमहान् निविष्टो ब्रह्मण्यता चात्र तथा प्रियत्वम्
ମୁଁ ଏକମନା ହୋଇ, ସମଗ୍ର ଭାବରେ ଯେନ ଦେହଧାରିଣୀ ହୋଇ, ନାରାୟଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ବସୁଛି; କାରଣ ସେଠାରେ ମହାଧର୍ମ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଏବଂ ସେଠାରେ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟତା ଓ ପ୍ରିୟତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ବିରାଜେ।
Verse 21
मैं मूर्तिमती एवं अनन्यचित्त होकर तो भगवान् नारायणमें ही सम्पूर्ण भावसे निवास करती हूँ; क्योंकि उनमें महान् धर्म संनिहित है। उनका ब्राह्मणोंके प्रति प्रेम है और उनमें स्वयं सर्वप्रिय होनेका गुण भी है ।।
ଦେବୀ! ମୁଁ ଶରୀରରୂପେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟତ୍ର ବସୁନି; ଏବଂ ଏଠାରେ ଏହି କଥା କହିବା ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ଯେ ମୁଁ ସର୍ବତ୍ର ଏକେ ଦୃଶ୍ୟରୂପରେ ରହୁଛି। ଯେ ପୁରୁଷରେ ମୁଁ ଭାବଦ୍ୱାରା—ଅନ୍ତର୍ନିଷ୍ଠାଦ୍ୱାରା—ନିବାସ କରେ, ସେ ଧର୍ମ, ଯଶ, ଅର୍ଥ ଓ କାମରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ନିରନ୍ତର ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 126
निद्राभिभूतां सततं शयाना- मेवंविधां तां परिवर्जयामि । जो स्त्री निर्दयतापूर्वक पापाचारमें तत्पर रहनेवाली
ଯେ ନାରୀ ନିଦ୍ରାରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ସଦା ଶୟନ କରି ପଡ଼ି ରହେ—ଏପରି ସ୍ୱଭାବର ନାରୀକୁ ମୁଁ ପରିହାର କରେ, ତାହାଠାରୁ ଦୂରେ ରହେ।
Verse 163
वसामि नित्यं सुबहूदकासु सिंहैर्गजैश्नाकुलितोदकासु । जहाँ हँसोंकी मधुर ध्वनि गूँजती रहती है
ଅଧିକ ଜଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସିଂହ ଓ ହାତୀମାନଙ୍କ ଅବଗାହନରେ ଯାହାର ଜଳ ସଦା ଆକୁଳିତ—ଏପରି ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ନିତ୍ୟ ବସୁଛି।
Frequently Asked Questions
The chapter repeatedly treats Śrī’s residence as contingent on ācāra and bhāva: truthfulness, competence in work, self-restraint, gratitude, reverence to elders/teachers, and stable temperament are presented as core conditions.
Prosperity is mapped onto disciplined household order and social reciprocity: honoring ritual fire, deities, cows and Brahmins, timely offerings, and role-based duties are portrayed as practices that sustain auspiciousness and communal stability.
Yes. Śrī states she does not ‘reside’ merely in bodies; her dwelling is by disposition (bhāva). Where that disposition is present, dharma, reputation, resources, and legitimate aims are said to increase.