Adhyaya 109
उपवासविधि-प्रश्नः (Inquiry into the Discipline of Fasting)
Upa-parva: Vrata–Upavāsa-Vidhi (Observances on Vows and Fasting)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma why fasting is valued across communities and how it should be practiced, especially given differing obligations and capacities. Vaiśaṃpāyana reports that Bhīṣma responds by citing an ancient instruction received from the sage Aṅgiras. Aṅgiras outlines differentiated observances: longer fasts are prescribed for brāhmaṇa and kṣatriya contexts, while vaiśya and śūdra are directed toward moderated patterns (e.g., caturtha-bhakta). The chapter catalogues tithi-based and month-based regulated-diet practices (often ekabhakta/ekāhāra) with stated outcomes such as health, prosperity, reputation, and social standing. It then describes longer regimens (annual patterns and graded eating intervals) and correlates them with the “fruit” of major sacrifices (e.g., agniṣṭoma, vājapeya, aśvamedha), using heaven/vimāna imagery as phala narration. The discourse cautions against extending fasting beyond a month as a general rule, distinguishes anaśana (complete abstention) with conditions (health/illness), and ends with strong phalaśruti: reciting, hearing, or teaching the sequence is said to reduce fault, stabilize the mind, and confer lasting fame.
Chapter Arc: शान्ति के उपदेश-क्रम में भीष्म युधिष्ठिर को कुल-धर्म की जड़ पर ले आते हैं—भाइयों के बीच ज्येष्ठ का स्थान क्या है, और छोटे का आचरण किस सीमा तक विनय-निष्ठ होना चाहिए। → भीष्म बताते हैं कि घर-घर का युद्ध बाहर के युद्ध से अधिक सूक्ष्म होता है: यदि ज्येष्ठ प्रत्यक्ष दण्ड दे, या उसका विवेक डगमगाए, तो भी छोटे के लिए विद्रोह नहीं, संयम और नीति का मार्ग है; क्योंकि फूट चाहने वाले शत्रु और ‘श्री’ से तपे हुए लोग भीतर ही भीतर भेद बोते हैं। → कुल-धर्म का निर्णायक वाक्य उभरता है—जहाँ पाप-पुरुष जन्म लेता है वहाँ समस्त अनर्थ उठ खड़े होते हैं; वह कीर्ति को ढँक देता है और अकीर्ति फैलाता है। इसीलिए ज्येष्ठ का अपमान, और पिता द्वारा पुत्र-भाग में विषमता—दोनों ही कुल-विनाश के बीज हैं। → भीष्म संतुलित मर्यादा स्थापित करते हैं: ज्येष्ठ चाहे सुकृत करे या दुष्कृत, छोटे को अवमानना नहीं; पर ज्येष्ठ का भी धर्म है कि पिता की भाँति पालन-पोषण करे, जीविका दे, और घर को एकसूत्र में रखे। साथ ही ‘माता-समान’ संबंधों (बड़ी बहन, बड़े भाई की पत्नी, धाय) की मर्यादा स्पष्ट कर दी जाती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ९३ “लोक मिलाकर कुल १६५३ “लोक हैं) + अपने जन्मनक्षत्रसे वर्तमान नक्षत्रतक गिने
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ କନିଷ୍ଠ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍? ଏବଂ କନିଷ୍ଠମାନେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କ ସହ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍? ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
भीष्म उवाच ज्येष्ठवत् तात वर्तस्व ज्येष्ठोडसि सततं भवान् । गुरोर्गरीयसी वृत्तिया च शिष्यस्यथ भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବତ୍ସ, ଭରତନନ୍ଦନ, ତୁମେ ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ; ତେଣୁ ସଦା ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ଆଚରଣ କର। ଗୁରୁ ଯେପରି ଶିଷ୍ୟ ପ୍ରତି ଗମ୍ଭୀର, ଗୌରବମୟ ଓ ରକ୍ଷକ ଭାବ ରଖନ୍ତି, ହେ ଭାରତ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ବ୍ୟବହାର କର।
Verse 3
न गुरावकृतप्रज्ञे शक््यं शिष्येण वर्तितुम् । गुरोहिं दीर्घदर्शित्वं यत् तच्छिष्यस्य भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯାହାର ପ୍ରଜ୍ଞା ପକ୍କା ନୁହେଁ, ସେପରି ଗୁରୁ କିମ୍ବା ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଶିଷ୍ୟ କିମ୍ବା କନିଷ୍ଠ ଭାଇ ଠିକ୍ଭାବେ ରହିପାରେ ନାହିଁ। ହେ ଭାରତ, ଗୁରୁଙ୍କର ଯେ ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିତ୍ୱ, ସେଇ ଗୁଣ ଶିଷ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ସତ୍ୟରେ ଦୂରଦର୍ଶୀ ହେଲେ କନିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ଦୂରଦର୍ଶୀ ହୁଏ।
Verse 4
अन्ध: स्यादन्धवेलायां जड: स्यादपि वा बुध: । परिहारेण तद् ब्रूयाद् यस्तेषां स्याद् व्यतिक्रम:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯଥାସମୟେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ଅନ୍ଧ ପରି, ଜଡ ପରି, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପରି ମଧ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ। କନିଷ୍ଠମାନେ ଯଦି ଅପରାଧ କରନ୍ତି, ଦେଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନଦେଖିଥିବା ପରି; ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନଜାଣିଥିବା ପରି ରହିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଅପରାଧ-ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦୂର ହେବା ପରି ସମାଧାନକର, ସାନ୍ତ୍ୱନାମୟ କଥା କହିବା ଉଚିତ।
Verse 5
प्रत्यक्ष भिन्नहृदया भेदयेयु: कृतं नरा: । श्रियाभितप्ता: कौन्तेय भेदकामास्तथारय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ଯଦି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଅପରାଧର ଦଣ୍ଡ ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ କନିଷ୍ଠମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସେମାନେ ସେଇ କଠୋର ବ୍ୟବହାରକୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚାର କରିଦିଅନ୍ତି। ତାହାପରେ ସେମାନଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦେଖି ଈର୍ଷ୍ୟାରେ ଦଗ୍ଧ ଅନେକ ଶତ୍ରୁ, ହେ କୌନ୍ତେୟ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।
Verse 6
ज्येष्ठ: कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुन: । हन्ति सर्वमपि ज्येष्ठ: कुलं यत्रावजायते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ କୁଳକୁ ବଢ଼ାଏ ମଧ୍ୟ, ପୁଣି ନାଶକୁ ମଧ୍ୟ ନେଇଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ପତିତ ଓ ନିନ୍ଦନୀୟ, ସେଠାରେ ସେ ଯେ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେଇ ସମଗ୍ର ବଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଅନ୍ତି।
Verse 7
अथ यो विनिकुर्वीत ज्येष्टो भ्राता यवीयस: । अज्येष्ठ: स्यादभागश्ष नियम्यो राजभिक्ष सः:
ଯେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ହୋଇ କନିଷ୍ଠମାନଙ୍କ ସହ କୁଟିଳ ଆଚରଣ କରେ, ସେ ନ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ନାମର ଯୋଗ୍ୟ, ନ ଜ୍ୟେଷ୍ଠାଂଶ ପାଇବାର ଅଧିକାରୀ। ରାଜମାନେ ତାକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 8
निकृती हि नरो लोकान् पापान् गच्छत्यसंशयम् | विदुलस्येव तत् पुष्पं मोधं जनयितु: स्मृतम्
କପଟୀ ମନୁଷ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ପାପମୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ (ନରକକୁ) ଯାଏ। ତାହାର ଜନ୍ମ ପିତା ପାଇଁ ବିଦୁଳର ଫୁଲ ପରି ନିଷ୍ଫଳ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 9
सर्वानर्थ: कुले यत्र जायते पापपूरुष: | अकीर्ति जनयत्येव कीर्तिमन्तर्दधाति च
ଯେ କୁଳରେ ପାପୀ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମେ, ସେ ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଅନର୍ଥର କାରଣ ହୁଏ। ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ଜନାଏ ଏବଂ କୁଳର କୀର୍ତ୍ତିକୁ ଆବୃତ କରେ।
Verse 10
जिस कुलमें पापी पुरुष जन्म लेता है
ଯେ କୁଳରେ ପାପୀ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମେ, ସେ ସମସ୍ତ ଅନର୍ଥର କାରଣ ହୋଇ କୁଳକୁ କଳଙ୍କିତ କରେ ଏବଂ ସୁକୀର୍ତ୍ତି ନଶ୍ଟ କରେ। ଆଉ, ସହୋଦର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେମାନେ ଅଧର୍ମକର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, ସେମାନେ ପୈତୃକ ସମ୍ପତ୍ତିର ଭାଗ ପାଇବାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। କନିଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଯଥୋଚିତ ଭାଗ ଦିଆନଥିଲେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ନିଜ ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 11
अनुपष्नन् पितुर्दायं जड्घाश्रमफलोडध्वग: । स्वयमीहितलब्धं तु नाकामो दातुमहति
ଯଦି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ପିତୃଦାୟକୁ କ୍ଷତି ନକରି, କେବଳ ନିଜ ପାଦଶ୍ରମରେ ପରଦେଶକୁ ଯାଇ ଧନ ଅର୍ଜନ କରେ, ତେବେ ସେ ଧନ ତାହାର ନିଜ ପୁରୁଷାର୍ଥର ଫଳ। ତେଣୁ ଇଚ୍ଛା ନଥିଲେ ସେ ଧନରୁ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ସେ ବାଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 12
भ्रातृणामविभक्तानामुत्थानमपि चेत् सह | न पुत्रभागं विषमं पिता दद्यात् कदाचन
ଯଦି ଭାଇମାନଙ୍କର ଭାଗ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭକ୍ତ ହୋଇନାହିଁ ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଏକାସାଥି ଶ୍ରମ କରି ପରିବାରର ଧନ ବଢ଼ାଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ପିତା ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ଅଲଗା ହେବାକୁ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ପିତା କେବେ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଅସମ ଭାଗ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ହିସ୍ସା ଦେବା ହିଁ ଧର୍ମ।
Verse 13
न ज्येष्ठटो वावमन्येत दुष्कृत: सुकृतोडपि वा । यदि स्त्री यद्यवरज: श्रेयश्लेत् तत् तदाचरेत्
କେବଳ କେହି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ବୋଲି—ସେ ଦୁଷ୍କୃତ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ତାକୁ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏବଂ କେବଳ କେହି ସୁକୃତ କରିଛି ବୋଲି ଅନ୍ୟକୁ ଅବହେଳା କରିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ସତ୍ୟ ଶ୍ରେୟସ୍କର ପଥ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା କନିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖରେ ଥାଏ, ତେବେ ସେହି ପଥକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ସେହିପରି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान् पिता दश
ଗୌରବରେ ଦଶ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଉପାଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦଶ ଉପାଧ୍ୟାୟଠାରୁ ପିତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଦଶ ପିତାଠାରୁ ମାତା ଅଧିକ ମହନୀୟ। ମାତା ନିଜ ମହିମାରେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ମାତା ସମ ଗୁରୁ କେହି ନାହିଁ।
Verse 15
दश चैव पितृन् माता सर्वा वा पृथिवीमपि । गौरवेणाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरु:
ମାତା ଦଶ ପିତାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ନିଜ ଗୌରବରେ ସେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ମାତା ସମ ଗୁରୁ କେହି ନାହିଁ।
Verse 16
माता गरीयसी यच्च तेनैतां मन्यते जन: । ज्येष्ठो भ्राता पितृसमो मृते पितरि भारत
ମାତା ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱଶାଳୀ (ଅଧିକ ପୂଜ୍ୟ); ତେଣୁ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ହେ ଭାରତ, ପିତା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାକୁ ପିତା ସମାନ ମନେ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 17
स होषां वृत्तिदाता स्यात् स चैतान् प्रतिपालयेत् । कनिष्ठास्तं नमस्येरन् सर्वे छन्दानुवर्तिन:
ସେ ତାଙ୍କର ଜୀବିକାଦାତା ହେଉ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା-ପାଳନ କରୁ। ସମସ୍ତ କନିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁନ୍ତୁ ଏବଂ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କ ଶାସନ ଓ ମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରଣ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 18
शरीरमेतौ सृजत: पिता माता च भारत
ହେ ଭାରତ! ପିତା ଓ ମାତା—ଏହି ଦୁଇଜଣେ ଶରୀରକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
Verse 19
आचार्यशास्ता या जाति: सा सत्या साजरामरा | भारत! पिता और माता केवल शरीरकी सृष्टि करते हैं, किंतु आचार्यके उपदेशसे जो ज्ञानरूप नवीन जीवन प्राप्त होता है, वह सत्य, अजर और अमर है ।।
ହେ ଭାରତ! ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶରୁ ଯେ ଜନ୍ମ ମିଳେ, ସେଇ ଜନ୍ମ ସତ୍ୟ—ଅଜର ଓ ଅମର। ପିତା ଓ ମାତା କେବଳ ଶରୀରକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷାରୁ ଜ୍ଞାନରୂପ ନୂତନ ଜୀବନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ—ଯାହା ସତ୍ୟ, କ୍ଷୟାତୀତ ଓ ମୃତ୍ୟୁାତୀତ। ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ଭଗିନୀକୁ ମଧ୍ୟ ମାତାସମାନ ମନାଯିବା ଉଚିତ।
Verse 20
भ्रातुर्भार्या च तद्धत् स्थाद् यस्या बाल्ये स्तनं पिबेत्
ଭାଇଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ମାତାସମାନ ମନାଯିବ—ବିଶେଷତଃ ଯଦି ଶୈଶବରେ ତାଙ୍କ ସ୍ତନ୍ୟ ପାନ କରିଥାଏ।
Verse 104
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें आयु बढ़ानेवाले साधनोंका वर्णनविषयक एक सौ चारवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଆୟୁ ବଢ଼ାଇବା ଉପାୟମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା-ବିଷୟକ ଏକଶେ ଚାରିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 105
भरतश्रेष्ठ! बड़ी बहिन भी माताके समान है। इसी तरह बड़े भाईकी पत्नी तथा बचपनमें जिसका दूध पिया गया हो, वह धाय भी माताके समान है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭଗିନୀ ମାତା ସମାନ। ସେହିପରି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଏବଂ ଶୈଶବେ ଯାହାଙ୍କ ଦୁଧ ପିଇଥିଲୁ ସେ ଧାତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ମାତା ସମାନ ମାନ୍ୟ।
Verse 136
धर्म हि श्रेय इत्याहुरिति धर्मविदो जना: । बड़ा भाई अच्छा काम करनेवाला हो या बुरा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି, ‘ଧର୍ମ ହିଁ ପରମ ଶ୍ରେୟ।’ ତେଣୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ଭଲ କରୁନ୍ କି ମନ୍ଦ, କନିଷ୍ଠଙ୍କୁ ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ଯଦି କୁପଥେ ଚାଲନ୍ତି, ତେବେ ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ସେମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସଂଶୋଧନ ହୁଏ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ସେହି ଉପାୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍; କାରଣ ଧର୍ମକୁ ହିଁ କଲ୍ୟାଣର ସର୍ବୋତ୍ତମ ସାଧନ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 1763
तमेव चोपजीवेरन् यथैव पितरं तथा । बड़े भाईको उचित है कि वह अपने छोटे भाइयोंको जीविका प्रदान करे तथा उनका पालन-पोषण करे। छोटे भाइयोंका भी कर्तव्य है कि वे सब-के-सब बड़े भाईके सामने नतमस्तक हों और उसकी इच्छाके अनुसार चलें। बड़े भाईको ही पिता मानकर उनके आश्रयमें जीवन व्यतीत करें
ଭୀଷ୍ମ ଶିଖାଇଲେ—କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାମାନେ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଯେପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ସେପରି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ରହିବା ଉଚିତ୍। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ଛୋଟମାନଙ୍କୁ ଜୀବିକା ଦେଇ ପାଳନ-ପୋଷଣ କରିବା। ଏବଂ କନିଷ୍ଠମାନଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ସମସ୍ତେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚାଲି, ତାଙ୍କୁ ପିତା ମାନି ତାଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଜୀବନ କାଟିବା।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira seeks the rationale and proper method of fasting across social categories—how a practice praised as highly meritorious can be uniformly recommended when duties and bodily capacities differ.
Fasting is framed as regulated ethical training: its value lies in disciplined restraint aligned with dharma (including ahiṃsā and sense-control), and it must be practiced according to rule, suitability, and measured duration rather than indiscriminately.
Yes. The chapter concludes that one who regularly reads, hears, or transmits Aṅgiras’s ordered regimen is said to be freed from faults and confusions, remain mentally unoverpowered by defects, and attain stable renown.