Shloka 46
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
यद्य॒हं कारणत्वेन मतो लुब्धक तत्त्वतः । अन्य: प्रयोगे स्यादत्र किल्बिषी जन्तुनाशने
yady ahaṃ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥ | anyaḥ prayoge syād atra kilbiṣī jantunāśane ||
ସର୍ପ କହିଲା—“ହେ ବ୍ୟାଧ! ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ତତ୍ତ୍ୱତଃ କାରଣ ଭାବୁଛ, ତେବେ ଠିକ୍ ଭାବେ ବିଚାର କର: ଏହି ପ୍ରାଣିବଧରେ ଦୋଷୀ ଅନ୍ୟଜଣ—ଯିଏ କର୍ମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି। ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ କର୍ତ୍ତା ବିନା କ୍ରିୟା କେବେ ହୁଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ କାରଣରୂପେ ଆମେ ଦୁହେଁ ସମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୋଷ ବିଶେଷତଃ ପ୍ରେରକ ଉପରେ ପଡ଼େ। ଏହି ଶିଶୁର ମୃତ୍ୟୁର ସତ୍ୟ କାରଣ ମୋତେ ଭାବିବା ତୁମର ମୋହ; ପ୍ରେରକ ତ ମୃତ୍ୟୁ ନିଜେ, ସେଇ ପ୍ରାଣିନାଶକ।”
सर्प उवाच
Educational Q&A
The verse probes moral responsibility by distinguishing between a mere instrumental cause and the instigating cause: guilt is argued to lie more heavily with the one who impels or ordains the act (here identified with Death), rather than with a secondary instrument.
In a dispute over a child’s death, the serpent addresses the hunter and denies being the true culprit, arguing that the deeper cause is the instigator—Death—who brings about the destruction of living beings.