Shloka 45
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
सर्प! तेरे मतके अनुसार यदि दुष्टतापूर्ण कार्य करके भी कर्ता उस दोषसे लिप्त नहीं होता है
sarpa uvāca | kāryābhāve kriyā na syāt saty asaty api kāraṇe | tasmāt same 'smin hetau me vācyo hetur viśeṣataḥ ||
ସର୍ପ କହିଲା—“ଫଳ ନଥିଲେ କ୍ରିୟା ଘଟିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଥାକିଲେ ମଧ୍ୟ। ତେଣୁ ଏହି ବିଷୟରେ ମୁଁ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦୁହେଁ କାରଣ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୋଷ ବିଶେଷତଃ ସେଇ ପ୍ରେରକ ଉପରେ ପଡ଼େ ଯିଏ କର୍ମକୁ ଚାଲାଏ ଓ ନିୟୋଜନ କରେ। ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଶିଶୁର ମୃତ୍ୟୁର ସତ୍ୟ କାରଣ ମୋତେ ଭାବୁଛ, ତେବେ ସେ ତୁମର ଭ୍ରମ; ବିଚାର କଲେ ପ୍ରେରକ—ମୃତ୍ୟୁ ନିଜେ—ପ୍ରାଣିନାଶରେ ଦୋଷୀ, କାରଣ ସଂହାରକୁ ଚାଲାଏ ସେଇ।”
सर्प उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes mere instrumental involvement from true moral responsibility: when multiple factors seem causal, blame should be assigned especially to the decisive instigator (the one who impels the act), not automatically to the nearest instrument.
In a debate about culpability for a child’s death, the serpent argues that although he appears to be a cause, the deeper and more decisive cause is Death, portrayed as the impelling force behind the destruction of beings; thus the serpent contests being treated as the primary offender.