Adhyaya 175
पाण्डवानां पाञ्चालगमनम् (The Pāṇḍavas’ Journey toward Pāñcāla and News of the Svayaṃvara)
Upa-parva: Svayaṃvara-anuyātrā (Journey toward Draupadī’s Svayaṃvara) — Ādi-parva contextual unit
Vaiśaṃpāyana narrates that the five Pāṇḍava brothers, described as eminent warriors, proceed with their mother to see Draupadī and the great festival associated with the svayaṃvara. En route they meet many Brahmins traveling in groups, who inquire about the brothers’ destination and origin. Yudhiṣṭhira answers that they have come from Ekacakrā and requests the Brahmins to recognize them as traveling together with their mother. The Brahmins advise them to go at once to Pāñcāla, to Drupada’s residence, where a wealthy and grand svayaṃvara will occur. They describe the event’s scale: extraordinary festivities, the gathering of kings and princes from many regions, ritual patrons and disciplined ascetics, and the circulation of gifts, cattle, food, and wealth. They offer descriptive praise of Draupadī—born from the sacrificial altar—and of her brother Dhṛṣṭadyumna, born armed, as well as the competitive selection dynamic in which Kṛṣṇā (Draupadī) may choose among eminent men. Yudhiṣṭhira agrees to go with them to witness the svayaṃvara and the “divine-like” festival.
Chapter Arc: अर्जुन पूछता है—विश्वामित्र और वसिष्ठ जैसे महापुरुषों में वैर का कारण क्या था? तभी गन्धर्व ‘वासिष्ठ-आख्यान’ का पुराण-प्रसिद्ध प्रसंग सुनाने का वचन देता है। → कान्यकुब्ज के राजा गाधि/कुशिकवंशी (विश्वामित्र के पूर्वज-संबंध) का प्रसंग आते-आते कथा वसिष्ठ के आश्रम और दिव्य धेनु नन्दिनी पर टिकती है। राजा वसिष्ठ की अतिथि-सत्कार-शक्ति से प्रभावित होकर नन्दिनी को राज्य/धन के बदले मांगता है; वसिष्ठ धर्म-कारण से उसे ‘अदेय’ बताकर मना करते हैं। क्षत्रिय-गर्व से उद्दीप्त विश्वामित्र बलपूर्वक गाय हरने का निश्चय करता है; नन्दिनी करुण क्रंदन करती है और वसिष्ठ से रक्षा की याचना करती है। → वसिष्ठ के तपोबल/ब्रह्मतेज से नन्दिनी अद्भुत रूप धारण कर विविध सेनाएँ/वीर उत्पन्न करती है; विश्वामित्र की सेना अस्त्र-वर्षा के बीच टूटती-बिखरती है और उसके देखते-देखते पराभव को प्राप्त होती है। → वसिष्ठ नन्दिनी को यज्ञ, देव-पूजा, अतिथि-सत्कार और पितृ-कार्य हेतु अनिवार्य बताकर उसके दान-अदान की सीमा स्पष्ट करते हैं; विश्वामित्र को यह बोध होता है कि केवल बाहुबल नहीं, ब्रह्मतेज भी लोक-नियामक शक्ति है—और उसका क्षत्रिय-अहंकार आहत होकर भीतर एक नई आकांक्षा जगाता है। → पराजय की ज्वाला से विश्वामित्र के भीतर तपस्या द्वारा ब्रह्मर्षित्व पाने की प्रतिज्ञा अंकुरित होती है—यही आगे के संघर्ष और दीर्घ साधना का द्वार खोलती है।
Shlokas
Verse 1
अकाल चतुःसप्तरत्यांधेिकशततमो< ध्याय: वसिष्ठजीके अद्भुत क्षमा-बलके आगे विश्वामित्रजीका परा'भव अर्जुन उवाच किंनिमित्तमभूद् वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयो: । वसतोराश्रमे दिव्ये शंस न: सर्वमेव तत्
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ହେ ଗନ୍ଧର୍ବରାଜ! ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୈର କେଉଁ କାରଣରୁ ହେଲା? ସେମାନେ ତ ନିଜନିଜ ଦିବ୍ୟ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଆମକୁ କହ।
Verse 2
गन्धर्व उवाच इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं परिचक्षते । पार्थ सर्वेषु लोकेषु यथावत् तन्निबोध मे
ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲେ—ପାର୍ଥ! ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁରାତନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମୁଁ ତାହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହୁଛି; ଶୁଣ।
Verse 3
कान्यकुब्जे महानासीत् पार्थिवो भरतर्षभ । गाधीति विश्रुतो लोके कुशिकस्यात्मसम्भव:
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! କାନ୍ୟକୁବ୍ଜରେ ଏକ ମହାନ ରାଜା ଥିଲେ; ସେ ଲୋକେ ‘ଗାଧି’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ସେ କୁଶିକଙ୍କ ସତ୍ୟ ପୁତ୍ର ଥିଲେ।
Verse 4
तस्य धर्मात्मन: पुत्र: समृद्धबलवाहन: । विश्वामित्र इति ख्यातो बभूव रिपुमर्दन:
ସେହି ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେ ବଳ ଓ ବାହନସମ୍ପତ୍ତିରେ ସମୃଦ୍ଧ ଥିଲେ ଏବଂ ଶତ୍ରୁମର୍ଦ୍ଦନକାରୀ ଥିଲେ।
Verse 5
स चचार सहामात्यो मृगयां गहने वने । मृगान् विध्यन् वराहांश्व रम्येषु मरुधन्वसु
ସେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ଘନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ମୃଗୟା ପାଇଁ ଗଲେ। ମରୁପ୍ରଦେଶର ରମ୍ୟ ବନଭୂମିରେ ସେ ହରିଣ ଓ ବରାହମାନଙ୍କୁ ବାଣରେ ବିଧି ଶିକାରର ପଛୁଆଁ ଧାଉଥିଲେ—ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆଗକୁ ରାଜଶକ୍ତିର କ୍ରୀଡାମୟ ପ୍ରକାଶ ଓ ତପୋବନର ପବିତ୍ର ସଂଯମ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମତଣାର ଭୂମିକା ହୁଏ।
Verse 6
व्यायामकर्शित: सो5थ मृगलिप्सु: पिपासित: । आजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठस्याश्रमं प्रति
ବ୍ୟାୟାମରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ଶିକାର ଧରିବା ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଲିପ୍ତ ଏବଂ ପିପାସାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସେ—ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ—ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରତି ଆସିଲେ। ଏହି ପଦ୍ୟ ଦେଖାଏ ଯେ ମୃଗୟାର ଶ୍ରମ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଋଷିଆଶ୍ରମରେ ଆଶ୍ରୟ ଓ ଆତିଥ୍ୟ ଖୋଜିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲା, ଯାହାରୁ ରାଜଶକ୍ତି ଓ ତପୋଧର୍ମର ବିପରୀତତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
Verse 7
तमागतमभिप्रेक्ष्य वसिष्ठ: श्रेष्ठभागृषि: । विश्वामित्र नरश्रेष्ठ प्रतिजग्राह पूजया
ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ବସିଷ୍ଠ—ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ—ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜାସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏଠାରେ ବସିଷ୍ଠ ଆତିଥ୍ୟଧର୍ମର ଆଦର୍ଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ପ୍ରବଳ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରମରେ ସମ୍ମାନର ପାତ୍ର।
Verse 8
पाद्यार्ष्याचमनीयैस्तं स्वागतेन च भारत । तथैव परिजग्राह वन्येन हविषा तदा,भारत! पाद्य, अर्घ्य, आचमनीय, स्वागत-भाषण तथा वन्य हविष्य आदिसे उन्होंने विश्वामित्रजीका सत्कार किया
ହେ ଭାରତ! ସେ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆଚମନୀୟ ଜଳ ଓ ସ୍ୱାଗତ-ବଚନରେ ତାଙ୍କୁ ସତ୍କାର କଲେ; ଏବଂ ସେହିପରି ସେ ସମୟରେ ବନରେ ଉପଲବ୍ଧ ହବିଷ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯଥୋଚିତ ଆଦର କଲେ।
Verse 9
तस्याथ कामधुग् धेनुर्वसिष्ठस्थ महात्मन: । उक्ता कामान् प्रयच्छेति सा कामान् दुह्मुते सदा
ତାପରେ ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖରେ ‘କାମଧୁକ୍’ ନାମକ ଇଚ୍ଛାପୂରଣକାରୀ ଗାଈ ଥିଲା। ତାକୁ “ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ଦିଅ” ବୋଲି କୁହାଗଲେ, ସେ ସଦା ଯାହା ଯାହା ଚାହାଯାଏ ତାହା ଦୁହି ଦେଇ ପୂରଣ କରୁଥିଲା।
Verse 10
ग्राम्यारण्याश्लौषधी श्व दुदुहे पय एव च । षड़सं चामृतनिभं रसायनमनुत्तमम्
ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲେ— ସେଇ କୁକୁରୀ ଯେନେ ଗ୍ରାମ ଓ ଅରଣ୍ୟର ଔଷଧିମାନଙ୍କ ସାର ଦୋହି, ଦୁଧ ନିଜେ ପ୍ରକଟ କଲା; ଏବଂ ତାହାରୁ ଷଡ୍ରସମଧୁର, ଅମୃତସଦୃଶ, ଅନୁତ୍ତମ ରସାୟନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
Verse 11
भोजनीयानि पेयानि भक्ष्याणि विविधानि च । लेह्यान्यमृतकल्पानि चोष्याणि च तथार्जुन
ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲେ— ଏଠାରେ ଭୋଜ୍ୟ ଆହାର, ପେୟ ପାନୀୟ, ଏବଂ ନାନାପ୍ରକାର ଚର୍ବ୍ୟ (ଚବାଇ ଖାଇବା) ଭକ୍ଷ୍ୟ ଅଛି; ଅମୃତସଦୃଶ ସ୍ୱାଦର ଲେହ୍ୟ (ଚଟଣି ଆଦି) ଅଛି; ଏବଂ ଚୋଷ୍ୟ ବସ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି—ହେ ଅର୍ଜୁନ।
Verse 12
रत्नानि च महाहाणि वासांसि विविधानि च । तैः कामै: सर्वसम्पूर्ण: पूजितश्च महीपति:
ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲେ— ମହାମୂଲ୍ୟ ରତ୍ନମାନେ ଓ ନାନାପ୍ରକାର ବସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦିଆଗଲା; ଏମିତି କାମ୍ୟ ଦାନଦ୍ୱାରା ସେ ମହୀପତି ସର୍ବତଃ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଏବଂ ଯଥାବିଧି ପୂଜିତ ମଧ୍ୟ ହେଲେ।
Verse 13
ग्रामीण तथा जंगली अन्न
ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲେ— ସେଇ କାମଧେନୁ ଏକାସାଥିରେ ସବୁକିଛି ପ୍ରକଟ କରିଦେଲା: ଗ୍ରାମ ଓ ଅରଣ୍ୟର ଧାନ୍ୟାହାର, ଫଳମୂଳ, ଦୁଧ, ଷଡ୍ରସ ଭୋଜନ, ଅମୃତସଦୃଶ ମଧୁର ପରମୋତ୍ତମ ରସାୟନ; ଭୋଜ୍ୟ, ପେୟ, ଚର୍ବ୍ୟ, ଲେହ୍ୟ (ଚଟଣି ଆଦି) ଓ ଚୋଷ୍ୟ (ଇକ୍ଷୁ ଆଦି) ଅସଂଖ୍ୟ ପଦାର୍ଥ; ସହିତ ବହୁମୂଲ୍ୟ ରତ୍ନ ଓ ନାନାପ୍ରକାର ବସ୍ତ୍ର। ଏହି ସମସ୍ତ ମନୋବାଞ୍ଛିତ ଦାନଦ୍ୱାରା, ହେ ଅର୍ଜୁନ, ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସର୍ବପ୍ରକାରେ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ପୂଜିତ ହେଲେ। ତାପରେ ସେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସେନା ସହିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ସେଇ ମହର୍ଷିଙ୍କ ଧେନୁ ପୁଷ୍ଟ, ସୁନ୍ଦର ଓ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା; ମସ୍ତକ, ଗ୍ରୀବା, ଜଂଘା, ଗଲକମ୍ବଳ, ପୁଛ ଓ ଥନ—ଏହି ଛଅଟି ବିଶାଳ ଅଙ୍ଗ ଥିଲା, ଏବଂ ତାହାର ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ଊରୁ ବିଶେଷ ମନୋହର ଥିଲା।
Verse 14
मण्डूकनेत्रां स््वाकारां पीनोधसमनिन्दिताम् | सुवालर्धि शड्कुकर्णा चारुशुज्रां मनोरमाम्
ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲେ— ତାହାର ଆଖି ମଣ୍ଡୂକ ପରି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆକୃତି ସୁସମ ଓ ସୁନ୍ଦର ଥିଲା। ଥନ ପୁଷ୍ଟ ଓ ବିସ୍ତୃତ; ସେ ସର୍ବଥା ନିନ୍ଦାତୀତ ଥିଲା। ସୁନ୍ଦର ପୁଛ, ନୁକିଳା କାନ ଓ ମନୋହର ଶୃଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମଣୀୟ ଦିଶୁଥିଲା।
Verse 15
पुष्टायतशिरोग्रीवां विस्मित: सो5भिवीक्ष्य ताम् । अभिनन्द्य स तां राजा नन्दिनीं गाधिनन्दन:
ତାହାର ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ପ୍ରଶସ୍ତ ଏବଂ ପୁଷ୍ଟ ଥିଲା; ତାହାର ନାମ ନନ୍ଦିନୀ। ତାକୁ ଦେଖି ଗାଧିନନ୍ଦନ ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ।
Verse 16
अब्रवीच्च भृशं तुष्ट: स राजा तमृषिं तदा । अर्बुदेन गवां ब्रह्मन् मम राज्येन वा पुन:
ତେବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେ ରାଜା ସେଇ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ମୁଁ ଏକ ଅର୍ବୁଦ (କୋଟି) ଗାଈ ଦେଇ ପ୍ରତିଦାନ କରିବି କି, ନାହିଁଲେ ମୋର ରାଜ୍ୟ ଦେଇ ପୁନଃ ପ୍ରତିଦାନ କରିବି?”
Verse 17
वसिष्ठ उवाच देवतातिथिपित्रर्थ याज्यार्थ च पयस्विनी
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— “ଏହା ଦୁଧରେ ସମୃଦ୍ଧ; ଦେବତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତ, ଅତିଥି-ସତ୍କାର ନିମିତ୍ତ, ଏବଂ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟର ଯଜ୍ଞାଦି କର୍ମ ପାଇଁ ଏହା ଯୋଗ୍ୟ।”
Verse 18
विश्वामित्र उवाच क्षत्रियो5हं भवान् विप्रस्तपस्स्वाध्यायसाधन:,विश्वामित्रजी बोले--मैं क्षत्रिय राजा हूँ और आप तपस्या तथा स्वाध्यायका साधन करनेवाले ब्राह्मण हैं
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ— “ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ରାଜା; ଆପଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ତପସ୍ୟା ଓ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ନିରତ।”
Verse 19
ब्राह्मणेषु कुतो वीर्य प्रशान्तेषु धृतात्मसु । अर्बुदेन गवां यस्त्वं न ददासि ममेप्सितम्
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ— “ଶାନ୍ତ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଳ କେଉଁଠୁ? ତଥାପି ତୁମେ ମୋର ଇଚ୍ଛିତ—ଏକ ଅର୍ବୁଦ (କୋଟି) ଗାଈ—ମୋତେ ଦେଉନାହାଁ।”
Verse 20
वसिष्ठ उवाच बलस्थश्वासि राजा च बाहुवीर्यश्न क्षत्रिय:
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ତୁମେ ବଳରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ତୁମେ ରାଜା; ଏବଂ ବାହୁବଳ-ପରାକ୍ରମେ ଯୁକ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟ।
Verse 21
यथेच्छसि तथा क्षिप्रं कुरु मा त्वं विचारय । वसिष्ठजीने कहा--तुम सेनाके साथ हो, राजा हो और अपने बाहुबलका भरोसा रखनेवाले क्षत्रिय हो। जैसी तुम्हारी इच्छा हो वैसा शीघ्र कर डालो, विचार न करो ।।
ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲା—ତୁମ ଇଚ୍ଛାମତେ ଶୀଘ୍ର କର; ବିଚାର କରି ଦେରି କରନି।
Verse 22
हंसचन्द्रप्रतीकाशां नन्दिनीं तां जहार गाम् । कशादण्डप्रणुदितां काल्यमानामितस्तत:
ହଂସ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶ୍ୱେତ ଦୀପ୍ତିମତୀ ସେଇ ନନ୍ଦିନୀ ଗାଈକୁ ସେ ହରିନେଲା। କୋଡ଼ା ଓ ଦଣ୍ଡରେ ତାଡ଼ିତ ହୋଇ ସେ ଇତସ୍ତତଃ ହାଙ୍କାଯାଉଥିଲା।
Verse 23
हम्भायमाना कल्याणी वसिष्ठस्याथ नन्दिनी । आगम्याभिमुखी पार्थ तस्थौ भगवदुन्मुखी
ହମ୍ଭାର କରୁଥିବା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଲ୍ୟାଣମୟୀ ନନ୍ଦିନୀ ଆଗକୁ ଆସି, ହେ ପାର୍ଥ, ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା—ତାହାର ମୁଖ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଭଗବଦ୍-ତୁଲ୍ୟ ମହର୍ଷିଙ୍କ ପ୍ରତି ନିବିଷ୍ଟ ଥିଲା।
Verse 24
भृशं च ताड्यमाना वै न जगामाश्रमात् ततः । अर्जुन] उस समय कल्याणमयी नन्दिनी डकराती हुई महर्षि वसिष्ठके सामने आकर खड़ी हो गयी और उन्हींकी ओर मुँह करके देखने लगी। उसके ऊपर जोर-जोरसे मार पड़ रही थी, तो भी वह आश्रमसे अन्यत्र नहीं गयी ।।
ସେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ତାଡ଼ିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଯାଇନଥିଲା। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଭଦ୍ରେ! ତୁମେ ପୁନଃପୁନଃ ହମ୍ଭାର କରୁଛ; ମୁଁ ତୁମ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣୁଛି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? କଲ୍ୟାଣମୟୀ ନନ୍ଦିନୀ! ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତୁମକୁ ବଳପୂର୍ବକ ହରିନେଉଛି; ଏଥିରେ ମୋର କ’ଣ ପରାକ୍ରମ? ମୁଁ ତ କ୍ଷମାଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
Verse 25
हियसे त्वं बलाद भद्रे विश्वामित्रेण नन्दिनि । कि कर्तव्यं मया तत्र क्षमावान् ब्राह्म॒णो हाहम्
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଭଦ୍ରେ, କଲ୍ୟାଣମୟୀ ନନ୍ଦିନୀ! ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତୁମକୁ ବଳପୂର୍ବକ ହରି ନେଉଛି। ତୁମର ପୁନଃପୁନଃ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ମୁଁ ଶୁଣୁଛି; କିନ୍ତୁ ଏଥିରେ ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି? ହାୟ, ମୁଁ ତ କ୍ଷମାଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
Verse 26
गन्धर्व उवाच सा भयाजन्नन्दिनी तेषां बलानां भरतर्षभ । विश्वामित्रभयोद्धिग्ना वसिष्ठं समुपागमत्
ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରର ଭୟରେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ନନ୍ଦିନୀ, ସେହି ସେନାମାନଙ୍କ ଭୟରୁ ମୁନିବର ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲା।
Verse 27
गौरुवाच कशाग्रदण्डाभिह्वतां क्रोशन्ती मामनाथवत् | विश्वामित्रबलैघोरैर्भगवन् किमुपेक्षसे
ଗାଈ କହିଲା—ଭଗବନ୍! ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରର କ୍ରୁର ସେନାମାନେ ମୋତେ କୋଡ଼ା ଓ ଦଣ୍ଡରେ ପିଟୁଛନ୍ତି। ମୁଁ ଅନାଥ ପରି ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରୁଛି। ଆପଣ କାହିଁକି ମୋତେ ଉପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି?
Verse 28
गन्धर्व उवाच नन्दिन्यामेवं क्रन्दन्त्यां धर्षितायां महामुनि: । न चुक्षुभे तदा धैर्यान्न चचाल धृतव्रत:
ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲେ—ହେ ଅର୍ଜୁନ! ନନ୍ଦିନୀ ଏପରି ଅପମାନିତ ହୋଇ କରୁଣ ଭାବେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୃଢ଼ବ୍ରତୀ ମହାମୁନି ବସିଷ୍ଠ ସେତେବେଳେ ନ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ, ନ ଧୈର୍ୟରୁ ଚଳିତ ହେଲେ।
Verse 29
वसिष्ठ उवाच क्षत्रियाणां बल॑ तेजो ब्राह्मुणानां क्षमा बलम् | क्षमा मां भजते यस्माद् गम्यतां यदि रोचते
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଭଦ୍ରେ! କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ବଳ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ତେଜ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ବଳ ହେଉଛି କ୍ଷମା। କ୍ଷମା ଯେହେତୁ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି, ତେଣୁ ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗିଲେ ତୁମେ ଯାଇପାର।
Verse 30
नन्दिन्युवाच कि नु त्यक्तास्मि भगवन् यदेवं त्वं प्रभाषसे । अत्यक्ताहं त्वया ब्रद्मन् नेतुं शक्या न वै बलात्
ନନ୍ଦିନୀ କହିଲା—ଭଗବନ୍! ଆପଣ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି କି, ଯେ ଏପରି କଥା କହୁଛନ୍ତି? ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଆପଣ ଯଦି ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିନାହାନ୍ତି, ତେବେ କେହି ମୋତେ ବଳପୂର୍ବକ ନେଇଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
Verse 31
वसिष्ठ उवाच न त्वां त्यजामि कल्याणि स्थीयतां यदि शक््यते । दृढेन दाम्ना बद्ध्वैष वत्सस्ते द्वियते बलात्
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—କଲ୍ୟାଣୀ! ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁନାହିଁ। ଯଦି ସମ୍ଭବ, ଏଠି ରୁହ। ତୁମ ବଛଡ଼ାକୁ ଦୃଢ଼ ଦୋରିରେ ବାନ୍ଧି ବଳପୂର୍ବକ ଟାଣି ନେଉଛନ୍ତି।
Verse 32
गन्धर्व उवाच 3644४ हब तच्छृत्वा वसिष्ठस्थ पयस्विनी । ऊर्ध्वाज्चितशि प्रबभौ रौद्रदर्शना
ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲା—ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ପୟସ୍ୱିନୀ ନନ୍ଦିନୀ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳାକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇଲା; ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ରୌଦ୍ର ଓ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଗଲା।
Verse 33
क्रोधरक्तेक्षणा सा गौर्हम्भारवघनस्वना । विश्वामित्रस्य तत् सैन्यं व्यद्रावयत सर्वश:
ସେ ଗାଈର ଚକ୍ଷୁ କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଏବଂ ମେଘଗର୍ଜନା ପରି ଘନ ହମ୍ଭାର ଗୁଞ୍ଜିଲା। ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସେନାକୁ ସବୁ ଦିଗରେ ଖେଦାଇ ଛିତରାଇ ଦେଲା।
Verse 34
कशाग्रदण्डाभिहता काल्यमाना ततस्ततः । क्रोधरक्तेक्षणा क्रोधं भूय एव समाददे
ଚାବୁକର ଅଗ୍ରଭାଗ ଓ ଦଣ୍ଡରେ ଆଘାତ କରି ତାକୁ ଏଠୁ-ସେଠୁ ହାଙ୍କାଯାଉଥିଲା; କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ବରୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ତା’ର ଚକ୍ଷୁ ଆହୁରି ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା, ଏବଂ ସେ ପୁଣି ଉଗ୍ର କ୍ରୋଧ ଧାରଣ କଲା।
Verse 35
आदित्य इव मध्यद्े क्रोधदीप्तवपुर्बभौ | अज्भारवर्ष मुज्चन्ती मुहुर्वालधितो महत्
ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲେ—କ୍ରୋଧରେ ଦୀପ୍ତ ଦେହଧାରିଣୀ ସେ ଗାଈ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅପୂର୍ବ ତେଜରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା। ମହା ପୁଛରେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରହାର କରି ସେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଙ୍ଗାରର ଭାରୀ ବର୍ଷା କଲା।
Verse 36
असृजत् पदह्लवान् पुच्छात् प्रस्रवाद् द्रविडाउछकान् | योनिदेशाच्च यवनान् शकृतः शबरान् बहुन्
ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲେ—ସେ ପୁଛରୁ ପହ୍ଲବମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା; ଥନରୁ ବହୁଥିବା ଦୁଧରୁ ଦ୍ରାବିଡ ଓ ଶକମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଯୋନିଦେଶରୁ ଯବନମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା; ଏବଂ ଗୋବରରୁ ଅନେକ ଶବରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସବ କଲା।
Verse 37
मूत्रतश्नासृजत् कांश्रिच्छबरांश्वैव पार्श्वतः । पौण्ड्ान् किरातान् यवनान् सिंहलान् बर्बरान् खसान्
ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲେ—ତାହାର ମୂତ୍ରରୁ କିଛି ଶବର ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ତାହାର ପାର୍ଶ୍ୱଭାଗରୁ ପୌଣ୍ଡ୍ର, କିରାତ, ଯବନ, ସିଂହଳ, ବର୍ବର ଓ ଖସମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 38
चिबुकांश्व पुलिन्दांश्व चीनान् हूणान् सकेरलान् | ससर्ज फेनत: सा गौम्लेच्छान् बहुविधानपि,इसी प्रकार उस गौने फेनसे चिबुक, पुलिन्द, चीन, हूण, केरल आदि बहुत प्रकारके म्लेच्छोंकी सृष्टि की
ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲେ—ଏହିପରି ସେ ଗାଈ ନିଜ ଫେନରୁ ଚିବୁକ, ପୁଲିନ୍ଦ, ଚୀନ, ହୂଣ ଓ କେରଳ ଆଦି ନାନାପ୍ରକାର ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା।
Verse 39
विश्वामित्रकी सेनापर नन्दिनीका कोप तैर्विसृष्टेमहासैन्यैर्नानाम्लेच्छगणैस्तदा । नानावरणसंच्छन्नैर्नानायुधधरैस्तथा
ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସେନା ପ୍ରତି ନନ୍ଦିନୀର କୋପରୁ ବିସର୍ଜିତ ନାନାପ୍ରକାର ମ୍ଲେଚ୍ଛଗଣଙ୍କ ବିଶାଳ ସେନା ଉମଡ଼ି ପଡ଼ିଲା। ସେମାନେ ନାନା ଧରଣର କବଚରେ ଆବୃତ ଥିଲେ ଓ ନାନା ପ୍ରକାର ଆୟୁଧ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଅସ୍ଥିର କରି ଛିଟିକି ଦେଲେ; ତାଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୈନିକକୁ ମ୍ଲେଚ୍ଛସେନାର ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ସାତ ଯୋଦ୍ଧା ଘେରି ନେଲେ।
Verse 40
अवाकीर्यत संरब्धैर्विश्वामित्रस्य पश्यत: । एकैकश्न तदा योध: पञ्चभि: सप्तभिव्वृत:
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ କ୍ରୋଧାନ୍ୱିତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ କରି ଛିଟିଯାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲେ। ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଏକେକ ସୈନିକକୁ ପ୍ରତିପକ୍ଷର ପାଞ୍ଚଜଣ, କେତେକଙ୍କୁ ସାତଜଣ ଘେରି ନେଲେ—ସଂଖ୍ୟାବଳ ଓ କ୍ରୋଧରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆବର୍ତ୍ତ କରିଦେଲେ।
Verse 41
उस समय अस्त्र-शस्त्रोंकी भारी वर्षसे घायल होकर विश्वामित्रकी सेनाके पाँव उखड़ गये और उनके सामने ही वे सभी योद्धा भयभीत हो सब ओर भाग चले
ତାପରେ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରର ଘନବର୍ଷାରେ ଆହତ ହୋଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସେନା ଭିତ୍ତି ହରାଇଲା ଓ ବ୍ୟୁହ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ତାଙ୍କ ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ସେ ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧା ଭୟାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସବୁଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ।
Verse 42
नच प्राणैर्वियुज्यन्ते केचित् तत्रास्य सैनिका: । विश्वामित्रस्य संक्रुद्धैर्वासिछ्ैर्भरतर्षभ
ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଠାରେ ତାଙ୍କ କୌଣସି ସୈନିକର ପ୍ରାଣହାନି ହେଲା ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସହ ସଂଘର୍ଷରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବସିଷ୍ଠପକ୍ଷର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କାହାରି ପ୍ରାଣ ନେଲେ ନାହିଁ।
Verse 43
सा गौस्तत् सकल सैन्यं कालयामास दूरत: । विश्वामित्रस्य तत् सैन्यं काल्यमानं त्रियोजनम्
ସେ ଗାଈ ଦୂରରୁ ହିଁ ସେ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ହଂକାଇ ନଷ୍ଟପ୍ରାୟ କରିଦେଲା। ଏଭଳି ଭାବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସେନା—ତିନି ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ—ପରାଜୟରେ ଚାପିଯାଉଥିଲା।
Verse 44
क्रोशमानं भयोद्धिग्नं त्रातारं नाध्यगच्छत । इस प्रकार नन्दिनी गायने उनकी सारी सेनाको दूर भगा दिया। विश्वामित्रकी वह सेना तीन योजनतक खदेड़ी गयी। वह सेना भयसे व्याकुल होकर चीखती- चिल्लाती रही; किंतु कोई भी संरक्षक उसे नहीं मिला || ४३ ह ।।
ସେମାନେ ଭୟରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲେ; କିନ୍ତୁ କୌଣସି ରକ୍ଷକକୁ ପାଇଲେ ନାହିଁ।
Verse 45
विश्वामित्र: क्षत्रभावान्निर्विण्णो वाक््यमब्रवीत् । धिग् बल क्षत्रियबल ब्रह्मतेजोबलं बलम्
ବ୍ରହ୍ମତେଜରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସେଇ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦେଖି କ୍ଷାତ୍ରଭାବରେ କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ନିରାଶ ହୋଇଥିବା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—“ଧିକ୍ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ କଥିତ ବଳକୁ; ସେ ନାମମାତ୍ର। ସତ୍ୟ ବଳ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମତେଜଜନିତ ବଳ।”
Verse 46
बलाबल विनिश्चित्य तप एव परं बलम् | स राज्यं स्फीतमुत्सज्य तां च दीप्तां नृपश्रियम्
ବଳାବଳ ବିଚାର କରି ସେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—ତପ ହିଁ ପରମ ବଳ। ତେଣୁ ସେ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ ଓ ଦୀପ୍ତ ରାଜଶ୍ରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଭୋଗକୁ ପଛେ ରଖି ତପସ୍ୟାରେ ମନ ଲଗାଇଲେ।
Verse 47
भोगांश्व॒ पृष्ठतः कृत्वा तपस्येव मनो दधे | स गत्वा तपसा सिद्धि लोकान् विष्ट भ्य तेजसा
ଭୋଗକୁ ପଛେ ରଖି ସେ ମନକୁ କେବଳ ତପସ୍ୟାରେ ଧରିଲେ। ତପରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇ, ଦୀପ୍ତ ତେଜରେ ସେ ନିଜ ପ୍ରଭାବଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ସ୍ତବ୍ଧ ଓ ସନ୍ତପ୍ତ କରିଦେଲେ।
Verse 48
तताप सर्वान् दीप्तौजा ब्राह्मणत्वमवाप्तवान् | अपिबच्च तत: सोममिन्द्रेण सह कौशिक:
ଦୀପ୍ତୌଜା କୌଶିକ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର) ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ସନ୍ତପ୍ତ କଲେ ଏବଂ ତପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ତାପରେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ସୋମପାନ କଲେ।
Verse 163
नन्दिनीं सम्प्रयच्छस्व भुड्क्ष्व राज्यं महामुने । और अत्यन्त संतुष्ट होकर राजा विश्वामित्रने उस समय उन महर्षिसे कहा--“ब्रह्मन्! आप दस करोड़ गायें अथवा मेरा सारा राज्य लेकर इस नन्दिनी-को मुझे दे दें। महामुने! इसे देकर आप राज्य भोग करें"
“ମହାମୁନେ! ନନ୍ଦିନୀକୁ ମୋତେ ସମର୍ପଣ କର; (ତାହାର ବଦଳରେ) ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର।”
Verse 174
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि वासिष्े विश्वामित्रपरा भवे चतु:सप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଆଦିପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଚୈତ୍ରରଥପର୍ବରେ ବଶିଷ୍ଠ–ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର-ପରାଭବବିଷୟକ ଏକଶ ପଚହତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 176
अदेया नन्दिनीयं वै राज्येनापि तवानघ । वसिष्ठजीने कहा--अनघ! देवता
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ହେ ଅନଘ! ଏହି ଦୁଧାଳୁ ଗାଈ ନନ୍ଦିନୀ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ—ତୁମ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟର ବଦଳରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଦେବପୂଜା, ଅତିଥିସତ୍କାର, ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞହବିଷ୍ୟ ପାଇଁ ସେ ମୋ ଆଶ୍ରମରେ ରହେ; ତେଣୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ପାଇବା ଯାଏ ନାହିଁ।”
Verse 193
स्वधर्म न प्रहास्यामि नेष्यामि च बलेन गाम् | (क्षत्रियोडस्मि न विप्रो&हं बाहुवीय्योंडस्मि धर्मतः । तस्माद् भुजबलेनेमां हरिष्यामीह पश्यत: ।।
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—“ମୁଁ ମୋର ସ୍ୱଧର୍ମ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ; ଏହି ଗାଈକୁ ବଳପୂର୍ବକ ନେଇଯିବି। ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁ; ଧର୍ମତଃ ମୋତେ ଭୁଜବଳ ପ୍ରଦର୍ଶନର ଅଧିକାର ଅଛି। ତେଣୁ ତୁମେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଭୁଜବଳରେ ଏହି ଗାଈକୁ ହରି ନେଇଯିବି।”
Verse 412
अस्त्रवर्षेण महता वध्यमानं बल॑ तदा । प्रभग्नं सर्वतस्त्रस्तं विश्वामित्रस्य पश्यत:
ମହା ଅସ୍ତ୍ରବର୍ଷାରେ ସେହି ବଳ ନିହତ ହେଉଥିଲା; ତାପରେ ସବୁଦିଗରୁ ଭଙ୍ଗୁର ହୋଇ, ଭୟାକୁଳ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ତାହା ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇଗଲା।
Frequently Asked Questions
The implicit dharma-choice concerns balancing concealment and safety with truthful social conduct: the brothers must navigate public space while maintaining legitimacy, using respectful disclosure (origin from Ekacakrā, traveling with their mother) without unnecessary exposure.
Public institutions (like svayaṃvara and festival assemblies) operate through shared norms—truthful speech, guided travel, and reciprocal generosity—so prudent action aligns personal aims with socially sanctioned channels rather than coercive or clandestine methods.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its meta-function is connective—providing narrative transit, public intelligence, and a sociological sketch of the svayaṃvara as a legitimate arena for alliance formation.
Ask anything about Adhyaya 175 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.