Adhyaya 5

Verse 1

नाम चतुर्थो ऽध्यायः एतादृशे महत्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम् / प्रविवेश महाभाग क्षोभयामास वै हरिः

“ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।” ତାପରେ, ହେ ମହାଭାଗ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ସ୍ୱୟଂ ହରି ସେହି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ହରି ହିଁ ତାହାକୁ କ୍ଷୋଭିତ କରି କ୍ରିୟାଶୀଳ କଲେ।

Verse 2

अहन्तत्त्वमभूत्तस्माज्ज्ञानद्रव्यक्रियात्मकम् / अहङ्कारसमुत्पत्तावेकांशस्तमसि स्मृतः

ତାହାରୁ ଅହନ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ଯାହା ଜ୍ଞାନ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ କ୍ରିୟାସ୍ୱରୂପ। ଅହଂକାର ଉତ୍ପତ୍ତିରେ ଏକ ଅଂଶ ତମସର ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।

Verse 3

तद्दशांशाधिकरजस्तद्दशांशाधिकं प्रभो / सत्त्वमित्युच्यते सद्भिर्ह्येतदात्मा त्वहं स्मृतम्

ହେ ପ୍ରଭୋ, ଯାହା ରଜସଠାରୁ ଏକ ଦଶାଂଶ ଅଧିକ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ଏକ ଦଶାଂଶ ଅଧିକ—ସଦ୍ଜନମାନେ ତାହାକୁ ସତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହିଟି ହିଁ ଆତ୍ମା, ‘ତୁମେ’ ଓ ‘ମୁଁ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 4

अहन्तत्त्वाभिमानी तु आदौ शेषो बभूवह / सहस्राब्दाच्च पश्चात्तौ जातौ खगहरौ द्विज

ଅହଂ-ତତ୍ତ୍ୱର ଅଭିମାନୀ ପ୍ରଥମେ ଶେଷ ହେଲେ; ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପରେ ସେଇ ଦୁଇଜଣ ଗରୁଡ ଓ ହରି ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 5

अहन्तत्त्वे खग ह्येषु प्रविष्टो हरिरव्ययः / क्षोभयामास भगवाल्लङ्क्ष्म्या सह हरिः स्वयम्

ହେ ଖଗ (ଗରୁଡ), ଅବ୍ୟୟ ହରି ଏହି ଅହଂକାର-ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ୍ ହରି ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ଷୋଭିତ କଲେ।

Verse 6

वैकारिकस्तामसश्च तैजसश्चेत्यहं त्रिधा / त्रिधा बभूव रुद्रोपि यतस्तेषां नियामकः

ମୁଁ (ଅହଂ-ତତ୍ତ୍ୱ) ବୈକାରିକ, ତାମସ ଓ ତୈଜସ—ଏଭଳି ତ୍ରିବିଧ ହେଲି; ଏମାନଙ୍କର ନିୟାମକ ଥିବାରୁ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତ୍ରିବିଧ ହେଲେ।

Verse 7

वैकारिकस्थितो रुद्रो वैकारिक इति स्मृतः / तामसे तु स्थितो रुद्रस्तामसो ह्यभिधीयते

ବୈକାରିକ (ସାତ୍ତ୍ୱିକ) ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ରୁଦ୍ର ‘ବୈକାରିକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ତାମସ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ରୁଦ୍ର ‘ତାମସ’ ବୋଲି ଅଭିଧାନ।

Verse 8

तैजसे तु स्थितो रुद्रो लोके वै तैजसः स्मृतः / तैजसे तु ह्यहन्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम्

ତୈଜସ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ରୁଦ୍ର ଲୋକେ ‘ତୈଜସ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ତୈଜସ ଅହଂ-ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ସ୍ୱୟଂ ହରି ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 9

विशित्वा क्षोभयामास तदासौ दशधा त्वभूत् / श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च

ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରଭୁ ତାହାକୁ କ୍ଷୋଭିତ କଲେ; ତେବେ ତାହା ଦଶବିଧ ହେଲା—ଶ୍ରବଣ, ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସନା, ଘ୍ରାଣ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ।

Verse 10

वाक्पाणिपादं पायुश्च उपस्थेति दश स्मृताः / वैकारिके ह्यहन्तत्त्वे प्रविश्य क्षोभयद्धरिः

ବାକ୍, ହାତ, ପାଦ, ପାୟୁ ଓ ଉପସ୍ଥ—ଏହି (କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ) ମିଶି ଦଶ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ବୈକାରିକ ଅହଂକାର-ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କରି ହରି ତାହାକୁ କ୍ଷୋଭିତ କଲେ।

Verse 11

महत्तत्त्वादिमा अदाविन्द्रियाणां च देवताः / एकादशविधा आसन्क्रमेण तु खगेश्वर

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର! ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତାମାନେ ଆଦିରେ କ୍ରମେ ଏକାଦଶବିଧ ହୋଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 12

मनोभिमानि नी ह्यादौ वारुणी त्वभवत्तदा / अनन्तरं च सौपर्णी गौरोजापि तथैव च

ଆଦିରେ ମନୋଭିମାନୀ ଓ ନୀ—ସେତେବେଳେ ବାରୁଣୀ ହେଲେ; ତାପରେ ସୌପର୍ଣୀ ଏବଂ ସେହିପରି ଗୌରୋଜା ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 13

शेषादनन्तरास्तासां दशवर्षादनंरम् / उत्पत्तिरिति विज्ञेयं क्रमेण तु खगेश्वर

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର! ଶେଷ ଅବଧି ପରେ, ସେମାନଙ୍କର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉତ୍ପତ୍ତି କ୍ରମେ ଦଶ ବର୍ଷ ପରେ ହୁଏ—ଏହିପରି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 14

मनोभिमानिनावन्याविन्द्रकामौ प्रजज्ञतुः / तार्क्ष्य ह्यनन्तरौ ज्ञेयौ मुक्तौ संसार एव च

ମନୋଭିମାନିନୀଠାରୁ ପୁନଃ ଅନ୍ୟ ଏକ ଯୁଗଳ—ଇନ୍ଦ୍ର ଓ କାମ—ଜନ୍ମ ନେଲେ। ହେ ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ (ଗରୁଡ), ତାହା ପରେ ସତ୍ୱର ଜନ୍ମିଥିବା ସେ ଦୁଇଜଣ ସଂସାରରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ।

Verse 15

ततस्त्वगात्मा ह्यभवत्सोहं कारिक ईरितः / ततः पाण्यात्मकाश्चैव जज्ञिरे पक्षिसत्तम

ତାପରେ ତ୍ୱକ୍-ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହେଲା—ହେ କାରିକା, ଏହାକୁ ‘ସୋଽହଂ’ (ମୁଁ ସେଇ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାହା ପରେ, ହେ ପକ୍ଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ (ଗରୁଡ), ହାତମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେହଗତ ଶକ୍ତିରୂପେ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 16

शची रतिश्चानिरुद्धस्तथा स्वायंभुवो मनुः / बृहस्पतिस्तथा दक्ष एते पाण्यात्मकाः स्मृताः

ଶଚୀ, ରତି, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁ, ବୃହସ୍ପତି ଓ ଦକ୍ଷ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ‘ପାଣ୍ୟାତ୍ମକ’ ବର୍ଗରେ ସ୍ମୃତ।

Verse 17

दक्षस्यानन्तरं जज्ञे प्रवाहो नाम चाण्डज / स एवोक्तश्चातिंवाहो यापयत्यात्मचोदितः

ଦକ୍ଷ ପରେ ‘ପ୍ରବାହ’ ନାମକ ଏକ ଅଣ୍ଡଜ ଜନ୍ମିଲା। ସେଇ ‘ଅତିଂବାହ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ନିଜ ଆତ୍ମପ୍ରେରଣାରେ ସେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଆଗକୁ ବହାଇ ନେଇଯାଏ।

Verse 18

हस्तादनन्तरं ज्ञेयो न तु शच्यादिवत्स्मृतः / ततोभवन्महाभाग चक्षुरिद्रियमात्मनः

ହସ୍ତ ପରେ ସତ୍ୱର ଯେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତତ୍ତ୍ୱ, ତାହା ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଶଚୀ ଆଦିଙ୍କ ପରି ବ୍ୟକ୍ତିରୂପେ ତାହା ସ୍ମରଣୀୟ ନୁହେଁ। ତାପରେ, ହେ ମହାଭାଗ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଚକ୍ଷୁ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 19

स्वायंभुवमनोर्भार्या शतरूपा यमस्तथा / चन्द्रसूर्यौ तु चत्त्वारश्चक्षुरिन्द्रियमानिनः

ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଶତରୂପା; ଏବଂ ଯମ ମଧ୍ୟ। ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚାରି ଦିକ୍ପାଳ ଚକ୍ଷୁଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତା ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 20

चन्द्रः श्रोत्राभिमानीति तथा ज्ञेयः खगेश्वर / जिह्वेन्द्रियात्मा वरुणः सूर्यस्यानन्तरोभवत्

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର! ଚନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରୋତ୍ରଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅଧିଷ୍ଠାତା ବୋଲି ଜାଣ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରେ ଜିହ୍ୱାଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ବରୁଣ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ।

Verse 21

वागिन्द्रियाभिमानिन्यो ह्यभवन्वरुणादनु / दक्षपत्नी प्रसूतिश्च भृगुरग्निस्तर्थव च

ବରୁଣ ପରେ ବାଗିନ୍ଦ୍ରିୟର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଶକ୍ତିମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ଏବଂ ଦକ୍ଷଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପ୍ରସୂତି, ଭୃଗୁ ଓ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 22

तत्र वैते महात्मानो वागिन्द्रियनियामकाः / ये क्रव्यादादयश्चोक्तास्तेनन्तत्त्वनियामकाः

ସେଠାରେ ସେଇ ମହାତ୍ମାମାନେ ବାଣୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ନିୟାମକ। ‘କ୍ରବ୍ୟାଦ’ ଆଦି ଯେମାନେ କୁହାଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ତକାଳର ଅନ୍ତିମ ତତ୍ତ୍ୱର ନିୟାମକ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 23

साम्यत्वाच्च तथैवोक्तिर्न तु तत्त्वाभिमानितः / उपस्थमानिनो वीन्द्र बभूवुस्तदनन्तरम्

ସାମ୍ୟ ଥିବାରୁ ସେହିପରି ଉକ୍ତି କରାଗଲା; ତତ୍ତ୍ୱାଭିମାନରୁ ନୁହେଁ। ତାପରେ, ହେ ବୀନ୍ଦ୍ର (ଗରୁଡ)! ଉପସ୍ଥାଭିମାନୀ, ଅର୍ଥାତ୍ କାମେନ୍ଦ୍ରିୟ-ଗର୍ବୀମାନେ, ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ।

Verse 24

विश्वामित्रो वसिष्टोत्रिर्मरीचिः पुलहः क्रतुः / पुलस्त्योङ्गिरसश्चैव तथा वैवस्वतो मनुः

ଏଠାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ବସିଷ୍ଠ, ଅତ୍ରି, ମରୀଚି, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ଅଙ୍ଗିରା ଏବଂ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 25

मन्वादयोनन्तसंख्या उपस्थात्मान ईरिताः / पायोश्च मानिनो वीन्द्र जज्ञिरे तदनन्तरम्

ମନୁ ଆଦି ଅନନ୍ତସଂଖ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି ଉପସ୍ଥରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତାପରେ, ହେ ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ର ଗରୁଡ, ପାୟୁରୁ ସେଇ ଅଭିମାନୀ ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 26

सूर्येषु द्वादशस्वेको मित्रस्तारा गुरोः प्रिया / कोणाधिपो निरृतिश्च प्रवहप्रिया

ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ‘ମିତ୍ର’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ତାରା ଗୁରୁ (ବୃହସ୍ପତି)ଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ନିରୃତି କୋଣଦିଗର ଅଧିପତି, ଏବଂ ପ୍ରବହା ସେଠାରେ ପ୍ରିୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 27

चत्त्वार एते पक्षीन्द्र वायुतत्त्वाभिमानिनः / घ्राणाभिमानिनः सर्वे जज्ञिरे द्विजसत्तम

ହେ ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ର! ଏହି ଚାରିଜଣ ବାୟୁତତ୍ତ୍ୱର ଅଭିମାନୀ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିୟର ଅଧିଷ୍ଠାତା, ଏବଂ ଜନ୍ମିଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 28

विष्ववसेनो वायुपुत्रौ ह्यश्विनौ गणपस्तथा / वित्तपः सप्त वसव उक्तो ह्याग्निस्तथाष्टमः

ବିଶ୍ୱବସୁ (ଗନ୍ଧର୍ବ), ବାୟୁପୁତ୍ର ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନ, ଏବଂ ଗଣପ; ବିତ୍ତପ; ଓ ସପ୍ତ ବସୁ—ଏମିତି କୁହାଯାଇଛି; ଅଗ୍ନିକୁ ଅଷ୍ଟମ ବୋଲି କଥିତ।

Verse 29

सत्यानां शृणु नामानि द्रोणः प्राणो ध्रुवस्तथा / अर्के दोषस्तथा वस्कः सप्तमस्तु विभावसुः

ସତ୍ୟବାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ—ଦ୍ରୋଣ, ପ୍ରାଣ ଓ ଧ୍ରୁବ; ଅର୍କମଣ୍ଡଳରେ ଦୋଷ ଓ ବସ୍କ, ସପ୍ତମ ନିଶ୍ଚୟ ବିଭାବସୁ।

Verse 30

दशरुद्रास्तथा ज्ञेया मूलरुद्रो भवः स्मृतः / दश रुद्रस्य नामानि शृणुष्व द्विजसत्तम

ଦଶ ରୁଦ୍ର ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣ; ମୂଳରୁଦ୍ର ‘ଭବ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦଶ ନାମ ଶୁଣ।

Verse 31

रैवन्तेयस्तथा भीमो वामदेवो वृषाकपिः / अजैकपादहिर्वुध्न्यो बहुरूपो महानिति

ରୈବନ୍ତେୟ, ଭୀମ, ବାମଦେବ, ବୃଷାକପି; ଅଜୈକପାଦ, ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ, ବହୁରୂପ ଓ ମହାନ—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ପଠିତ।

Verse 32

दश रुद्रा इति प्रोक्ताः षडादित्याञ्छृणु द्विज / उरुक्रमस्तथा शक्रो विवस्वान्वरुणस्तथा

ଏପରି ଦଶ ରୁଦ୍ର କୁହାଗଲା। ଏବେ ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଷଡାଦିତ୍ୟ ଶୁଣ—ଉରୁକ୍ରମ, ଶକ୍ର, ବିବସ୍ୱାନ ଓ ବରୁଣ।

Verse 33

पर्जन्योतिबाहुरेत उक्ताः पूर्वं द्विजोत्तम / पर्जन्यव्यतिरिक्तास्तु पञ्चैवोक्ता न संशयः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ପୂର୍ବେ ପର୍ଜନ୍ୟ, ଉତି, ବାହୁ ଓ ରେତ କୁହାଯାଇଥିଲା। ପର୍ଜନ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ ପାଞ୍ଚଟି ମାତ୍ର କୁହାଯାଇଛି; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 34

गङ्गासमस्तु पर्जन्य इति चोक्तः खगेश्वर / सविता ह्यर्यमा धाता पूषा त्वष्टा तथा भगः

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର! ‘ଗଙ୍ଗା ମଙ୍ଗଳମୟୀ ହେଉ; ପର୍ଜନ୍ୟ (ବର୍ଷାଦେବ) ଏହିପରି କୁହାଗଲା।’ ଏହିପରି ସବିତୃ, ଅର୍ୟମା, ଧାତୃ, ପୂଷା, ତ୍ୱଷ୍ଟା ଓ ଭଗଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 35

चत्वारिंशत्तथा सप्त महतः परिकीर्तिताः / द्वावुक्ताविति विज्ञेयो प्रवहोतिवहस्तथा

ଏହିପରି ‘ମହତ୍’ (ପ୍ରବାହ/ବିଭାଗ) ସତଚାଳିଶଟି ଘୋଷିତ; ଏବଂ ଆଉ ଦୁଇଟି—ପ୍ରବହ ଓ ଅତିବହ—ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 36

तथा दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः खगेश्वर / शृणु नामानि तेषां तु पुरूरवार्द्रवसंज्ञकौ

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର! ଏହିପରି ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ଦଶବିଧ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏବେ ତାଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ—ପୁରୂରବ ଓ ଆର୍ଦ୍ରବ।

Verse 37

धूरिलोचनसंज्ञौ द्वौ क्रतुदक्षेतिसंज्ञकौ / द्वौ सत्यवसुसंज्ञौ च कामकालकसंज्ञकौ

‘ଧୂରିଲୋଚନ’ ନାମରେ ଦୁଇଜଣ; ‘କ୍ରତୁ’ ଓ ‘ଦକ୍ଷ’ ନାମରେ ଦୁଇଜଣ; ‘ସତ୍ୟ’ ଓ ‘ବସୁ’ ନାମରେ ଦୁଇଜଣ; ଏବଂ ‘କାମ’ ଓ ‘କାଳକ’ ନାମରେ ଦୁଇଜଣ।

Verse 38

एवं दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः / तथा ऋभुगणश्चोक्तस्तथा च पितरस्त्रयः

ଏହିପରି ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ଦଶବିଧ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ। ଏହିପରି ଋଭୁଗଣ ମଧ୍ୟ ଉକ୍ତ; ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ ତିନି ବର୍ଗ ମଧ୍ୟ।

Verse 39

द्यावा पृथिव्यौ विज्ञेयौ एते च षडशीतयः / देवाः प्रजज्ञिरे सर्वे नासिकद्रियमानिनः

ଦ୍ୟୌ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଜାଣ; ଏହି ଛୟାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ। ଏମାନଙ୍କୁ ନେଇ ନାସିକେନ୍ଦ୍ରିୟାଭିମାନୀ ସମସ୍ତ ଦେବ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 40

आकाशस्याभिमानी तु गणपः सुदाहृतः / उभयत्राभि मानीति ज्ञेयं तत्त्वार्थवेदिभिः

ଆକାଶର ଅଭିମାନୀ ଅଧିଷ୍ଠାତା ‘ଗଣପ’ ବୋଲି ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥବେଦୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି—ସେ ଉଭୟତ୍ର ଅଭିମାନୀ।

Verse 41

विष्वक्सेनं विना सर्वे जयाद्या विष्णुपार्षदाः / अभवन्समहीनाश्च विष्वक्सेनादनन्तरम्

ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ ବିନା, ଜୟ ଆଦି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମସ୍ତ ପାର୍ଷଦ ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ ପରେ ସହସା ପଦ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରୁ ହୀନ ହେଲେ।

Verse 42

एतेपि नासिकायाश्च अवान्तरनियामकाः / अतस्ते तत्त्वमानिभ्यो ह्यवरास्ते प्रकीर्तिताः

ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ନାସିକାର ଅବାନ୍ତର ନିୟାମକ; ତେଣୁ ତତ୍ତ୍ୱମାନିମାନଙ୍କଠାରୁ ଏମାନେ ଅବର ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 43

स्पर्शतत्त्वाभिमानी तु अपानश्चेत्युदाहृतः / रूपाभिमानी संजज्ञे व्यानो नाम महान्प्रभो

ସ୍ପର୍ଶତତ୍ତ୍ୱର ଅଭିମାନୀ ‘ଅପାନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ରୂପତତ୍ତ୍ୱାଭିମାନରୁ ‘ବ୍ୟାନ’ ନାମକ ମହାପ୍ରଭୁ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 44

रसात्मक उदानश्च समानो गन्धनामकः / अपां नाथाश्च चत्वारो मरुतः परिकीर्तिताः

ଉଦାନ ରସସ୍ୱଭାବୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ସମାନ ‘ଗନ୍ଧ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଚାରି ମରୁତ ମଧ୍ୟ ଜଳର ନାଥ ବୋଲି ପରିକୀର୍ତିତ।

Verse 45

जयाद्यनन्तरान्वक्ष्ये समुत्पन्नान्खगेश्वर / प्रधानाग्रे प्रथमजः पावकः समुदाहृतः

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର! ଏବେ ମୁଁ ଜୟାଦି ପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବାମାନଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଆଦ୍ୟ ପ୍ରଧାନର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଥମଜ ‘ପାବକ’ (ଅଗ୍ନି) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 46

भृगोर्महर्षेः पुत्रश्च च्यवनः समुदाहृतः / बृहस्पतेश्च पुत्रस्तु उतथ्यः परिकीर्तितः

ମହର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ଚ୍ୟବନ’ ବୋଲି ଘୋଷିତ; ଏବଂ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ଉତଥ୍ୟ’ ବୋଲି ପରିକୀର୍ତିତ।

Verse 47

रैवतश्चाक्षुषश्चैव तथा स्वारोचिषः स्मृतः / उत्तमो ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च

ରୈବତ ଓ ଚାକ୍ଷୁଷ, ତଥା ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତ; ଏବଂ (ମନୁ) ଉତ୍ତମ, ବ୍ରହ୍ମସାବର୍ଣ୍ଣି ଓ ରୁଦ୍ରସାବର୍ଣ୍ଣି ମଧ୍ୟ।

Verse 48

देवसावर्णिसावर्णिरिन्द्रसावर्णिरेवच / तथैव दक्षसावर्णिर्धर्मभावर्णिरेव च

ଦେବସାବର୍ଣ୍ଣି ଓ ସାବର୍ଣ୍ଣି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରସାବର୍ଣ୍ଣି ମଧ୍ୟ; ସେହିପରି ଦକ୍ଷସାବର୍ଣ୍ଣି ଓ ଧର୍ମଭାବର୍ଣ୍ଣି ମଧ୍ୟ।

Verse 49

एकादशविधा ह्येवं मनवः परिकीर्तिताः / पितॄणां सप्तकं चैवेत्याद्याः संजज्ञिरे खग

ହେ ଖଗ (ଗରୁଡ)! ଏହିପରି ମନୁମାନେ ଏକାଦଶ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ; ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ ସପ୍ତକ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟ। ଏହି ଆଦିସତ୍ତାମାନଙ୍କୁ ନେଇ ପ୍ରାଚୀନ ବଂଶପରମ୍ପରା ଜନ୍ମିଲା।

Verse 50

तदनन्तरमुत्पन्नास्तेभ्यो नीचाः शृणु द्विज / वरुणस्य पत्नी गङ्गा पर्जन्याख्यो विभावसुः

ତଦନନ୍ତରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ! ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଜନ୍ମିଥିବା ପରବର୍ତ୍ତୀ (ନୀଚ/ଉତ୍ତରଜ) ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣ। ଗଙ୍ଗା ବରୁଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ, ଏବଂ ବିଭାବସୁ ‘ପର୍ଜନ୍ୟ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 51

यमभार्या श्यामला तु ह्यनिरुद्धप्रिया विराट् / ब्रह्माण्डमानिनी सैव ह्युषानाम्ना सुशब्दिता

ଯମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଶ୍ୟାମଲା; ସେ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଏବଂ ‘ବିରାଟ୍’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କଥିତ। ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ମାନ କରେ, ସେଇ ‘ଉଷା’ ନାମରେ ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 52

रोहिणी चन्द्रभार्योक्ता सूर्यभार्या तु संज्ञका / एता गङ्गादिषटूसंख्या जज्ञिरे विनतासुत

ରୋହିଣୀ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ବୋଲି କଥିତ, ଏବଂ ସଂଜ୍ଞା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା। ଗଙ୍ଗା ଆଦି ଏହି ଛଅଜଣ, ହେ ବିନତାସୁତ (ଗରୁଡ), ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 53

गङ्गाद्यनन्तरं जज्ञे स्वाहा वै मन्त्रदेवता / स्वाहानामाग्निभार्योक्ता गङ्गादिभ्योधमा श्रुता

ଗଙ୍ଗା ଆଦିଙ୍କ ପରେ ସ୍ୱାହା ଜନ୍ମିଲେ—ସେ ମନ୍ତ୍ରାହୁତିର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବତା। ‘ସ୍ୱାହା’ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ବୋଲି କଥିତ, ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ଆଦିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ।

Verse 54

स्वाहानन्तरजो ज्ञेयो ज्ञानात्मा बुधनामकः / बुधस्तु चन्द्रपुत्रो यः स्वाहाया अधमः स्मृतः

ସ୍ୱାହା ପରେ ସହସା ଯିଏ ଜନ୍ମିଲେ ସେ ବୁଧ; ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ। ଚନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର ବୁଧ ସ୍ୱାହାର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କନିଷ୍ଠ (ଶେଷଜ) ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 55

उषा नाम तथा जज्ञे बुधस्यानन्तरं खग / उषानामा भिमानी तु ह्यश्विभार्या प्रकीर्तिता

ହେ ଖଗ (ଗରୁଡ), ବୁଧ ପରେ ଉଷା ନାମରେ ଜଣେ ଜନ୍ମିଲେ। ଉଷା—ଭିମାନୀ ନାମେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ—ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 56

बुधाधमा सा विज्ञेया नात्र कार्या विचारणा / ततः शनैश्चरो जज्ञे पृथिव्यात्मेति विश्रुतः

ସେ ‘ବୁଧାଧମା’ ବୋଲି ଜଣାଯିବ; ଏଥିରେ ଅଧିକ ବିଚାର ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ତାପରେ ଶନୈଶ୍ଚର ଜନ୍ମିଲେ, ‘ପୃଥିବୀର ଆତ୍ମା’ ବୋଲି ବିଶ୍ରୁତ।

Verse 57

उषाधमस्तु विज्ञेयस्ततो जज्ञेथ पुष्करः / कर्माभिमानी विज्ञेयः शनैश्चर इतीरितः

‘ଉଷାଧମ’ ବୋଲି ଜଣାଯିବ; ତାପରେ ପୁଷ୍କର ଜନ୍ମିଲେ। ଶନୈଶ୍ଚର କର୍ମାଭିମାନୀ—କର୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଅଧିଷ୍ଠାତା—ବୋଲି ଘୋଷିତ।

Verse 58

तत्त्वाभिमानिनो देवानेवं सृष्ट्वा हरिः स्वयम् / प्रविवेश स देवेशस्तत्त्वेषु रमया सहा

ଏଭଳି ତତ୍ତ୍ୱାଭିମାନୀ (ଅଧିଷ୍ଠାତା) ଦେବମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଦେବେଶ ହରି ସ୍ୱୟଂ ରମା (ଶ୍ରୀ/ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ସହ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।