Adhyaya 1

Verse 1

प्रेतकल्पे मोक्षोपायनिरूपणं नामैकोनपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः श्रीगणेशायनमः / श्रीलक्ष्मीनृसिंहाय नमः / श्रीदत्तात्रेयाय नमः / श्रीवेदव्यासाय नमः / श्रीहयग्रीवाय नमः / ॐ मल्लानामशनिर्नृणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान् गोपानां स्वजनो ऽसतां क्षितिभृतां शास्ता स्वपित्रोः शिशुः / मृत्युर्भोजपतेर्विधातृविहित स्तत्त्वं परं योगिनां वृष्णीनां च पतिः सदैव शुशुभे रङ्गे ऽच्युतः साग्रजः

ପ୍ରେତକଳ୍ପରେ ‘ମୋକ୍ଷୋପାୟ-ନିରୂପଣ’ ନାମକ ଊନପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଶ୍ରୀଗଣେଶାୟ ନମଃ, ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ-ନୃସିଂହାୟ ନମଃ, ଶ୍ରୀଦତ୍ତାତ୍ରେୟାୟ ନମଃ, ଶ୍ରୀବେଦବ୍ୟାସାୟ ନମଃ, ଶ୍ରୀହୟଗ୍ରୀବାୟ ନମଃ। ॐ—ରଙ୍ଗଭୂମିରେ ଅଗ୍ରଜ ସହିତ ଅଚ୍ୟୁତ (କୃଷ୍ଣ) ଏପରି ଶୋଭିତ ହେଲେ: ମଲ୍ଲମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଜ୍ରସଦୃଶ, ନରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ସ୍ମର, ଗୋପମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱଜନ, ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶାସକ, ରାଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟନ୍ତା, ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶିଶୁ, ଭୋଜପତି କଂସ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ।

Verse 2

नमो नारायणायेति तस्मै वै मूलरूपिणे / नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि नारायणकथामिमाम्

ମୂଳରୂପୀ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ପ୍ରଣାମ କରି ଏବେ ମୁଁ ଏହି ନାରାୟଣକଥା କହିବି।

Verse 3

शौनकाद्या महात्मानो ह्यृषयो ब्रह्मवादिनः / नैमिषाख्ये महापुण्ये तपस्तेपुर्महत्तरम्

ଶୌନକ ଆଦି ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ, ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ, ନୈମିଷ ନାମକ ମହାପୁଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ ତପ କରିଥିଲେ।

Verse 4

जितेन्द्रिया जिताहाराः संतः सत्यपरायणाः / यजन्तः परया भक्त्या विष्णुमाद्यं जगद्गुरुम्

ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ଓ ମିତାହାରୀ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ସନ୍ତମାନେ ପରମ ଭକ୍ତିରେ ଆଦ୍ୟ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।

Verse 5

गृणन्तः परमं ब्रह्म जगच्चक्षुर्महौजसः / सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञास्तेपुर्नैमिष कानने

ପରମ ବ୍ରହ୍ମ—ଜଗତର ଚକ୍ଷୁ ଓ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଦିବ୍ୟଦର୍ଶୀ—ଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ ନୈମିଷ କାନନରେ ତପ କଲେ।

Verse 6

यज्ञैर्यज्ञपतिं केचिज्ज्ञानैर्ज्ञानात्मकं परम् / केचित्परमया भक्त्या नारायणमपूजयन्

କେହି ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞପତିଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; କେହି ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ପରମତତ୍ତ୍ୱକୁ; ଆଉ କେହି ପରମ ଭକ୍ତିରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରନ୍ତି।

Verse 7

एकदा तु महात्मानः समाजं चक्रुरुत्तमाः / धर्मार्थकाममोक्षाणामुपायं ज्ञातुमिच्छवः

ଏକଦା ସେଇ ଉତ୍ତମ ମହାତ୍ମାମାନେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇବାର ଉପାୟ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଭା ଗଠନ କଲେ।

Verse 8

षद्विंशतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् / तेषां शिष्यप्रशिष्याणां संख्या वक्तुं न शङ्क्यते

ଊର୍ଧ୍ୱରେତା (ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ତପସ୍ବୀ) ମୁନିମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଛବିଶ ହଜାର; ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ-ପ୍ରଶିଷ୍ୟଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 9

मुनयो भावितात्मानो मिलितास्ते महोजसः / लोकानुग्रहकर्तारो वीतरागा विमत्सराः

ସେହି ମୁନିମାନେ ଭାବିତାତ୍ମା, ଆତ୍ମସଂଯମୀ; ମହାତେଜସ୍ବୀ ହୋଇ ଏକତ୍ର ହେଲେ। ସେମାନେ ଲୋକାନୁଗ୍ରହକର୍ତ୍ତା, ବିରକ୍ତ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାହୀନ।

Verse 10

कथं हरौ मनुष्याणां भक्तिरव्यभिचारिणी / केन सिध्येत्तु सकलं कर्म त्रिविधमात्मनः

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହରିପ୍ରତି ଅବ୍ୟଭିଚାରିଣୀ, ଅଚଳ ଭକ୍ତି କିପରି ଜନ୍ମେ? ଏବଂ କେଉଁ ଉପାୟରେ ଆତ୍ମାର ତ୍ରିବିଧ କର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ?

Verse 11

इत्येवं प्रष्टुमात्मानमुद्यतान्प्रेक्ष्य शौनकः / सांज लिर्वाक्यमाह स्म विनयावनतः सुधीः

ସେମାନେ ଏଭଳି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି, ବିନୟରେ ନମି, ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି, ସୁଧୀ ଶୌନକ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 12

शौनक उवाच / आस्ते सिद्धाश्रमे पुण्ये सूतः पौराणिकोत्तमः / स एतदखिलं वेत्ति व्यासशिष्यो यतीश्वरः

ଶୌନକ କହିଲେ—ପୁଣ୍ୟ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ପୌରାଣିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂତ ବସନ୍ତି। ସେ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ସମଗ୍ର ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ସେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଓ ଯତୀଶ୍ୱର।

Verse 13

तस्मात्तमेव पृच्छाम इत्येवं शौनको मुनिः / अथ ते ऋषयो जग्मुः पुण्यं सिद्धाश्रमं ततः

ଏହିପରି ଆମେ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ପଚାରିବା—ଏମିତି କହିଲେ ମୁନି ଶୌନକ। ତାପରେ ସେ ଋଷିମାନେ ସେଠାରୁ ଯାତ୍ରା କରି ପୁଣ୍ୟ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।

Verse 14

पप्रच्छुस्ते सुखासीनं नैमिषारण्यवासिनः / ऋषय ऊचुः / वयं त्वतिथयः प्राप्तास्त्वातिथेयोसि सुव्रत

ନୈମିଷାରଣ୍ୟବାସୀ ଋଷିମାନେ ତୁମେ ସୁଖାସୀନ ଥିବାବେଳେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଆମେ ତୁମର ଅତିଥି ହୋଇ ଆସିଛୁ; ହେ ସୁବ୍ରତ, ତୁମେ ଆତିଥ୍ୟକର୍ତ୍ତା, ବିଧିମତେ ଆମକୁ ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 15

स्नानदानोपचारेण पूजयित्वा यथाविधि / केन विष्णुः प्रसन्नः स्यात्स कथं पूज्यते नरैः

ସ୍ନାନ, ଦାନ ଆଦି ଉପଚାରରେ ବିଧିମତେ ପୂଜା କରି—କେଉଁ ଉପାୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ କିପରି ପୂଜିବେ?

Verse 16

मुक्तिसाधनभूतं च ब्रूहि तत्त्वविनिर्णयम् / सूत उवाच / शृणुध्वमृष्यः सर्वे हरिं तत्त्वविनिर्णयम्

ମୁକ୍ତିର ସାଧନ ହେବା ତତ୍ତ୍ୱ-ନିର୍ଣ୍ଣୟ ମଧ୍ୟ କହ। ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଋଷିମାନେ, ତୁମେ ସମସ୍ତେ ହରିଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ-ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଶୁଣ।

Verse 17

नत्वा विष्णुं श्रियं वायुं भारतीं शेषसंज्ञकम् / द्वैपायनं गुरुं कृष्णं प्रवक्ष्यामि यथामति

ବିଷ୍ଣୁ, ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ), ବାୟୁ, ଭାରତୀ (ସରସ୍ୱତୀ) ଏବଂ ଶେଷସଂଜ୍ଞକ ଶେଷଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଦ୍ୱୈପାୟନ (ବ୍ୟାସ) ଗୁରୁଙ୍କୁ ଓ ମୋ ଗୁରୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଯଥାମତି ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।

Verse 18

नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति / एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम्

ନାରାୟଣଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ—ନ ଭୂତକାଳରେ ଥିଲେ, ନ ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବେ। ଏହି ସତ୍ୟବାକ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଅର୍ଥ ସାଧନ କରେ।

Verse 19

शौनक उवाच / किमर्थं नमनं विष्णोर्ग्रन्थादौ मुनिसत्तम / कर्तव्यं ब्रूहि मे ब्रह्मन्कृपया मम सुव्रत

ଶୌନକ କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଗ୍ରନ୍ଥର ଆରମ୍ଭରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କାହିଁକି କରିବା ଉଚିତ? ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୁବ୍ରତଧାରୀ, କୃପାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 20

ततः श्रियं ततो वायुं भारतीं च ततः परम् / अन्ते व्यासं किमर्थं च त्वं नमस्कृतवानसि / सूतसूत महाभाग ब्रूहि कारणमत्र च

ତାପରେ ଆପଣ ପ୍ରଥମେ ଶ୍ରୀଙ୍କୁ, ପରେ ବାୟୁଙ୍କୁ, ପରେ ଭାରତୀ (ସରସ୍ୱତୀ)ଙ୍କୁ ଏବଂ ତା’ପରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କାହିଁକି ନମସ୍କାର କଲେ? ହେ ସୂତପୁତ୍ର ମହାଭାଗ, ଏହାର କାରଣ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ।

Verse 21

सूत उवाच / आदौ वन्द्यः सर्ववेदैकवेद्यो वेदे शास्त्रे सेतिहासे पुराणे / सत्तां प्रायो विष्णुरेवैक एव प्रकाशते ऽतो नम्य एको हरिर्हि

ସୂତ କହିଲେ—ଆରମ୍ଭରେ ବନ୍ଦନୀୟ ସେଇ ଏକମାତ୍ର, ଯିଏ ସମସ୍ତ ବେଦଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଜଣାଯାଏ। ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର, ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣରେ ପ୍ରାୟଃ ପରମ ସତ୍ତା ରୂପେ ବିଷ୍ଣୁ ଏକାଇ ପ୍ରକାଶିତ; ତେଣୁ ଏକମାତ୍ର ହରିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 22

सर्वत्र मुख्यस्त्वधिकोन्यतोपि स एव नम्यो न च शङ्कराद्याः / नमन्ति ये ऽविनयाच्छङ्करं तु विनायकं चण्डिकां रेणुकां च

ସେ ସର୍ବତ୍ର ମୁଖ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ; ନମସ୍କାରଯୋଗ୍ୟ ସେଇ ଏକା, ଶଙ୍କର ଆଦି ନୁହେଁ। ଯେମାନେ ଅବିନୟ ଓ ଅବିବେକରୁ ଶଙ୍କର, ବିନାୟକ, ଚଣ୍ଡିକା, ରେଣୁକାଙ୍କୁ (ପରମ ଭାବି) ନମନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଚିହ୍ନନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 23

तथा सूर्यं भैरवं मातारश्व तथा वाणीं गिरिजां वै श्रियं च / सर्वेपि ते वैष्णवा नैव लोके न तद्भक्ता वेति चार्या वदन्ति

ତଥା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଭୈରବ, ମାତରିଶ୍ୱ (ବାୟୁ), ବାଣୀ (ସରସ୍ୱତୀ), ଗିରିଜା (ପାର୍ବତୀ) ଓ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)—ଏହି ସମସ୍ତେ ଏହି ଲୋକରେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବୈଷ୍ଣବ; ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ‘ଅଭକ୍ତ’ ନୁହେଁ।

Verse 24

न पार्थिक्यान्नमनं कार्यमेव प्रीणन्ति नैता देवताः पूजनेन / पूजां गृहीत्वा देवताश्चैव सर्वाः किञ्चिद्दत्वा फलदानेन तांश्च

ଏହି ଦେବତାମାନେ କେବଳ ପାର୍ଥିବ ଭେଦଭାବ କିମ୍ବା ଔପଚାରିକ ନମନରେ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; କେବଳ ପୂଜାରେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ ନୁହନ୍ତି। ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଯଥାର୍ପଣ-ଯଥାକର୍ମ ଅନୁସାରେ କିଛି ଫଳ ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 25

संतर्प्य तुष्टैः स्वमनोनु सारात्तैः कारितां काम्यपूजां तथैव / निवेदयित्वा परदेवतायां विष्णौ हरौ श्रीपुरुषादिवन्द्ये

ନିଜ ମନୋଭାବ ଅନୁସାରେ ଯାହାଙ୍କୁ ସନ୍ତର୍ପଣ କରି ତୁଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି, ସେମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ କାମ୍ୟପୂଜାକୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ତାହାକୁ ପରମଦେବତା—ବିଷ୍ଣୁ, ହରି—ଶ୍ରୀପୁରୁଷ, ଆଦିପ୍ରଭୁ, ବନ୍ଦନୀୟ—ତାଙ୍କ ଚରଣେ ନିବେଦନ କରି ସମର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 26

इहापरत्रापि सुखेतराणि दास्यन्ति पश्चादधरं वै तमश्च / अतो ह्येते नैव पूज्या न नम्या मोक्षेच्छुभिर्ब्राह्मणाद्यैर्द्विजेन्द्र

ଏମାନେ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ ସୁଖ ନୁହେଁ, ଦୁଃଖ ଦାନ କରନ୍ତି; ପରେ ଅଧୋଗତିର ଘୋର ଅନ୍ଧକାରକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜେନ୍ଦ୍ର, ମୋକ୍ଷେଚ୍ଛୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦିମାନେ ଏମାନଙ୍କୁ ନ ପୂଜିବେ, ନ ନମିବେ।

Verse 27

तथैव सर्वाश्रमिभिश्च नित्यं महाविपत्तावपि विप्रवर्याः / श्रीकाम्य या ये तु भजन्ति नित्यं श्रीब्रह्मरुद्रेद्रयमादिदेवान्

ତଥାପି, ହେ ବିପ୍ରବର୍ୟ, ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମୀମାନେ ନିତ୍ୟ—ମହାବିପତ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ—ପୂଜା-ଭଜନ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧିର କାମନାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ ଆଦି ଆଦିଦେବମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଭଜନ କରୁଥିବାମାନେ ଇଚ୍ଛିତ ଶୁଭ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।

Verse 28

इहेव भुञ्जन्ति महच्च दुः खं महापदः कुष्ठभगन्दरादीन् / नमन्ति ये ऽवैष्णवान्ब्रह्मरुद्रवायु प्रतीकान्नैव ते विष्णुभक्ताः

ସେମାନେ ଏହି ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି—କୁଷ୍ଠ, ଭଗନ୍ଦର ଆଦି ମହାରୋଗ। ଯେମାନେ ଅବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କୁ—ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର କିମ୍ବା ବାୟୁର ପ୍ରତୀକକୁ ଆଶ୍ରୟ ମାନି—ନମନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ନୁହନ୍ତି।

Verse 29

अभिप्रायं त्वत्र वक्ष्ये मुनीन्द्राः परं गोप्यं हृदि धार्यं हि तद्धि / वायोः प्रतीकं पूज्यमेवेह विप्रा न ब्रह्मरुद्रादिप्रतीकमेव

ହେ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଏଠାରେ ମୁଁ ଅଭିପ୍ରାୟ କହୁଛି—ଏହା ପରମ ଗୁପ୍ତ, ହୃଦୟରେ ଧାରଣୀୟ। ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଏଠାରେ ପୂଜ୍ୟ ହେଉଛି ବାୟୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରତୀକ; କେବଳ ବ୍ରହ୍ମା-ରୁଦ୍ରାଦିଙ୍କ ପ୍ରତୀକ ନୁହେଁ।

Verse 30

पूजाकाले देवदेवस्य विष्णोर्वायोः प्रतीकं योग्यभागे निधाय / अन्तर्गतं तस्य वायोर्हरिं च लक्ष्मीपतिं पूजयित्वा हि सम्यक्

ପୂଜାକାଳେ ଦେବଦେବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ବାୟୁର ପ୍ରତୀକ ସ୍ଥାପନ କରି, ସେହି ବାୟୁର ଅନ୍ତର୍ଗତ ହରି—ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି—ଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 31

पश्चाद्वायोः सुप्रतीकं च सम्यङ् निर्माल्यशेषेण हरेः समर्चयेत् / पृथक्च स्रग्धूपविलेपनादिपूजां प्रकुर्वन्ति च ये विमूढः

ତାପରେ ହରିଙ୍କ ପୂଜାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ନିର୍ମାଲ୍ୟ-ଶେଷ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁଙ୍କ ଶୁଭ ପ୍ରତୀକକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସମର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେମାନେ ମାଳା, ଧୂପ, ଲେପନ ଆଦି ସହ ପୃଥକ୍ (ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର) ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିମୂଢ।

Verse 32

तेषां दुः खमिह लोके परत्र भविष्यते नात्र विचार्यमस्ति / प्रायश्चित्तं स्वस्ति विप्राः कथञ्चित्तत्कुर्वन्तु स्मरणं नाम विष्णोः

ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇହଲୋକେ ଓ ପରଲୋକେ ଦୁଃଖ ହେବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ସେମାନେ କିଛିପରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରୁନ୍ତୁ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ବିଷ୍ଣୁନାମ ସ୍ମରଣ କରୁନ୍ତୁ।

Verse 33

पाषण्डरुद्रादिकसं प्रतिष्ठितान्हरेर्वायोः शङ्करस्य प्रतीकान् / नमन्ति ये फलबुद्ध्या विभूढास्तेषां फलं शाश्वतं दुः खमेव

ପାଷଣ୍ଡମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ହରି, ବାୟୁ ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରତୀକମାନଙ୍କୁ ଯେମାନେ ଫଳବୁଦ୍ଧିରେ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିମୂଢ; ସେମାନଙ୍କ ଫଳ କେବଳ ଶାଶ୍ୱତ ଦୁଃଖ ହିଁ।

Verse 34

वायोः प्रतीकं यदि विप्रवर्यैः प्रतिष्ठितं चेन्नमनं हि कार्यम् / नैवेद्यशेषेण हरेश्च विष्णोः पूजा कृता चेन्न हि दोषलेशः

ଯଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ବାୟୁଙ୍କ ପ୍ରତୀକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ତାହାକୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଯଥୋଚିତ। ଏବଂ ହରି—ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା ନୈବେଦ୍ୟ-ଶେଷରେ କରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲେଶମାତ୍ର ଦୋଷ ନାହିଁ।

Verse 35

गुरुर्हि मुख्यो हनुमज्जनिर्महान्रामाङ्घ्रिभक्तो हनुमान्सदैव / एवं विदित्वा परमं हरिं च पुत्रं पुनर्मुख्यदेवस्य वायोः

ମହାବଳୀ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ହିଁ ମୁଖ୍ୟ ଗୁରୁ; ସେ ସଦା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପାଦଭକ୍ତ। ଏଭଳି ପରମ ହରିଙ୍କୁ ଜାଣି, ପୁନଃ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ବାୟୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ହନୁମାନ ବୋଲି ବୁଝି, ତାଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 37

नमस्कारो नान्यथा विप्रवर्या आधीयतां हृदि सर्वै रहस्यमम् / ये वैष्णवा वैष्ण वदासभृत्याः सर्वेपि ते सर्वदा विष्णुमेव // गर्प्३,१।३६ / नमन्ति ये वै प्रतिपादयन्ति तथैव पुण्यानि च सात्त्विकानि / नमन्ति ये वासुदेवं हरिं च सम्यक् स्वशक्त्या प्रतिपादयन्ति

ହେ ବିପ୍ରବର୍ୟମାନେ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟକୁ ସମସ୍ତେ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରନ୍ତୁ—ନମସ୍କାର ଏହାଠାରୁ ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଯେମାନେ ବୈଷ୍ଣବ, ବୈଷ୍ଣବ ଆଚାରରେ ନିଷ୍ଠ ଦାସ-ସେବକ, ସେମାନେ ସଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ଯେମାନେ ନମନ କରି ପୁଣ୍ୟମୟ ସାତ୍ତ୍ୱିକ କର୍ମକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ବାସୁଦେବ ହରିଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ସେମାନେ ହିଁ ଯଥାର୍ଥ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି।

Verse 38

प्रवृत्तिमार्गेण न पूजयन्ति ह्यापत्काले परदैवं तदन्यम् / ते वैष्णवा वैष्णवदासभृत्या अन्ये च सर्वे ऽवैष्णवमात्रकाः स्मृताः

ପ୍ରବୃତ୍ତିମାର୍ଗରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଶେଷକରି ଆପତ୍କାଳରେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତାକୁ ପରମ ଦେବ ଭାବି ପୂଜା ନ କରୁଥିବାମାନେ ବୈଷ୍ଣବ; ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ଦାସମାନଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ। ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତେ କେବଳ ଅବୈଷ୍ଣବମାତ୍ର ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 39

उपक्रमैरुपसंहारस्य लिङ्गैर्हरिं गुरुं ह्यन्तरेणैव यान्ति / तानेवाहुः सत्पुराणानि विप्राः कलौ युगे नाभ्यसूयन्ति सर्वे

ଯେ ଗ୍ରନ୍ଥମାନେ ଉପକ୍ରମ, ଉପସଂହାର ଓ ଲକ୍ଷଣ-ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ହରି—ପରମ ଗୁରୁ—ଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ପଣ୍ଡିତ ବିପ୍ରମାନେ ‘ସତ୍ପୁରାଣ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। କଳିଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 40

यतो हितान्ये प्रतिपादयन्ति प्रवृत्तिधर्मान्स्वस्ववर्णानुरूपान् / अतो ह्यसूयन्ति सदा विमूढाः कलौ हि विप्राः प्रचुरा हि तेपि

ସମାଜହିତେଚ୍ଛୁ ଲୋକେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ସ୍ୱସ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣାନୁରୂପ ପ୍ରବୃତ୍ତିଧର୍ମ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି; ତେଣୁ କଳିଯୁଗରେ ମୂଢମାନେ ସଦା ସେମାନଙ୍କୁ ଅସୂୟା କରନ୍ତି। କଳିରେ ‘ବିପ୍ର’ କୁହାଯାଉଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଦ୍ୱେଷୀ ବହୁ।

Verse 41

न चास्ति विष्णोः सदृशं च दैवतं न चास्ति वायोः सदृशो गुरुश्च / न चास्ति तीर्थं सदृशं विष्णुपद्याः न विष्णुभक्तेन समोस्ति भक्तः

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମାନ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ; ବାୟୁଙ୍କ ସମାନ କୌଣସି ଗୁରୁ ନାହିଁ। ବିଷ୍ଣୁପଦୀ (ଗଙ୍ଗା) ସମାନ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ନାହିଁ; ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ସମାନ କେହି ନାହିଁ।

Verse 42

अन्यानि विष्णोः प्रतिपादकानि सर्वाणि ते सात्त्विकानीति चाहुः / श्राव्याणि तान्येव मनुष्यलोके श्राव्याणि नान्यानि च दुः खदानि

ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉପଦେଶ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ମାତ୍ର ଶ୍ରବଣଯୋଗ୍ୟ; ଅନ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 43

कलौ युगे सर्व पुराणमध्ये त्रीण्येव मुख्यानि हरिप्रियाणि / मुख्यं पुराणं हि कलौ नृणां च श्रेयस्करं भागवतं पुराणम्

କଳିଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ପୁରାଣମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ତିନିଟିକୁ ମୁଖ୍ୟ ଓ ହରିପ୍ରିୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କଳିର ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେୟସ୍କର ପ୍ରଧାନ ପୁରାଣ ହେଉଛି ଭାଗବତ ପୁରାଣ।

Verse 44

पूर्वं हि सृष्टिः प्रतिपाद्यते त्र यतो ह्यतो भागवतं परं स्मृतम् / यस्मिन्पुराणे कथयन्ति सृष्टिं ह्यादौ विष्णोर्ब्रह्मरुद्रादिकानाम्

ଏଠାରେ ପ୍ରଥମେ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ପରମ ‘ଭାଗବତ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯେ ପୁରାଣରେ ଆଦିରୁ ସୃଷ୍ଟିକଥା କୁହାଯାଏ—ପ୍ରଥମେ ବିଷ୍ଣୁ, ପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କର।

Verse 45

नानार्थमेवं कथयन्ति विप्र नीचोच्चरूपं ज्ञानमाहुर्महान्तः / तेनैव सिद्धं प्रवदन्ति सर्वं ह्यतः परं भागवतं पुराणम्

ହେ ବିପ୍ର, ସେମାନେ ନାନାର୍ଥ ସହିତ ଏଭଳି କଥା କହନ୍ତି। ମହାନ ଋଷିମାନେ ଜ୍ଞାନକୁ ନୀଚ ଓ ଉଚ୍ଚ ରୂପବିଶିଷ୍ଟ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେଇ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ସବୁ ସିଦ୍ଧ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ; ତେଣୁ ଏହାଠାରୁ ପରେ ଭାଗବତ ପୁରାଣ ପରମ।

Verse 46

ततः परं विष्णुपुराणमाहुस्ततः परं गारुडसंज्ञकं च / त्रीण्येव मुख्या नि कलौ नृणां तु तथा विशेषो गारुडे किञ्चिदस्ति

ତାପରେ ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣ କହନ୍ତି, ତାହା ପରେ ଗାରୁଡ ନାମକ ପୁରାଣ। କଳିଯୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ତିନିଟି ମାତ୍ର ମୁଖ୍ୟ; ଏବଂ ଗାରୁଡରେ କିଛି ବିଶେଷତା ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 47

शृणुध्वं वै तं विशेषं च विप्रास्त्र्यंशैर्युक्तं गारुडाख्यं पुराणम् / आद्यांशं वै कर्मकाण्डं वदन्ति द्वितीयांशं धर्मकाण्डं तमाहुः

ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ସେଇ ବିଶେଷ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଗାରୁଡାଖ୍ୟ ପୁରାଣ ତିନି ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ। ପ୍ରଥମ ଅଂଶକୁ କର୍ମକାଣ୍ଡ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଂଶକୁ ଧର୍ମକାଣ୍ଡ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 48

तृतीयांशं ब्रह्मकाण्डं वदन्ति तेषां मध्ये त्वन्तिमोयं वरिष्ठः / तृतीयांशश्रवणात्पुण्यमाहुस्तुल्यं पुण्यं भागवतस्य विप्राः

ତୃତୀୟ ଅଂଶକୁ ବ୍ରହ୍ମକାଣ୍ଡ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଶେଷ ଅଂଶ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ତୃତୀୟ ଅଂଶ ଶୁଣିବାମାତ୍ରେ ଭାଗବତ ଶ୍ରବଣ ସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 49

तृतीयांशे पठिते वेदतुल्यं फलं भवेन्नात्र विचार्यमस्ति / तृतीयांशश्रवणादेव विप्राः फलं प्रोक्तं पठतोप्यर्थमेवम्

ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥର ତୃତୀୟାଂଶ ପଠନ କଲେ ବେଦତୁଲ୍ୟ ଫଳ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ତୃତୀୟାଂଶ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ପଠନ ସମାନ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 50

तृतीयांशश्रवणादर्थतश्च पुण्यं चाहुः पठतो वै दशांशम् / ततो वरं मत्स्यपुराणमाहुस्ततो वरं कूर्मपूराणमाहुः

ଏହାର ତୃତୀୟାଂଶ ଶ୍ରବଣ କରି ଅର୍ଥ ବୁଝିଲେ ପୁଣ୍ୟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଏହାକୁ ପାଠ କରୁଥିବା ଲୋକ ତାହାର ପୁଣ୍ୟର ଦଶମାଂଶ ପାଏ। ତଥାପି ମତ୍ସ୍ୟପୁରାଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ତାହାଠାରୁ କୂର୍ମପୁରାଣ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 51

तथैव वै वायुपुराणमाहुस्त्रीण्येव चाहुः सात्त्विकानीति लोके / तत्रापि किञ्चिद्वेदितव्यं भवेच्च पुराणषट्के सत्त्वरूपे मुनीन्द्राः

ସେହିପରି ସେମାନେ ବାୟୁପୁରାଣକୁ ମଧ୍ୟ (ଶ୍ରେଷ୍ଠ) ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏବଂ ଲୋକେ କହନ୍ତି ଯେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପୁରାଣ ଠିକ୍ ତିନିଟି। ତଥାପି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସତ୍ତ୍ୱସ୍ୱରୂପ ଛଅ ପୁରାଣ-ସମୂହ ବିଷୟରେ ଆହୁରି କିଛି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 52

सत्त्वाधमे मात्स्यकौर्मे तथाहुर्वायु चाहुः सात्त्विकं मध्यमं च / विष्णोः पुराणं भागवतं पुराणं सत्त्वोत्तमं गारुडं चाहुरार्याः

ମତ୍ସ୍ୟ ଓ କୂର୍ମ ପୁରାଣ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅଧମ ଶ୍ରେଣୀ ବୋଲି କହନ୍ତି; ବାୟୁପୁରାଣ ସତ୍ତ୍ୱରେ ମଧ୍ୟମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିଷ୍ଣୁପୁରାଣ ଓ ଭାଗବତପୁରାଣ ସତ୍ତ୍ୱୋତ୍ତମ; ଏବଂ ଆର୍ୟମାନେ ଗାରୁଡପୁରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱୋତ୍ତମ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 53

स्कान्दं पाद्मं वामनं वै वराहं तथाग्रेयं भविष्यं पर्वसृष्टौ / एतान्याहू राजसानीति विप्रास्तत्रैकदेशः सात्त्विकस्तामसश्च

ସ୍କାନ୍ଦ, ପାଦ୍ମ, ବାମନ, ବରାହ; ଏବଂ ଅଗ୍ନି, ଭବିଷ୍ୟ, ପର୍ବସୃଷ୍ଟି—ଏହି ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ବିପ୍ରମାନେ ରାଜସପ୍ରଧାନ ବୋଲି କହନ୍ତି। ତଥାପି ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଅଂଶ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ତାମସ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 54

रजः प्राचुर्याद्राजसानीति च हुः श्राव्याणि नैतानि मुमुक्षुभिः सदा / तेषां मध्ये सात्त्विकांशाश्च संति तेषां श्रुतेर्गारुडीयं फलं च

ରଜଃର ପ୍ରାଚୁର୍ୟ ହେତୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ‘ରାଜସ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମୋକ୍ଷକାମୀମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଦା ଶ୍ରବଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତଥାପି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ସେହି ଅଂଶ ଶୁଣିଲେ ଗାରୁଡପୁରାଣୀୟ ଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 55

ब्रह्माण्डलैङ्ग्ये ब्रह्मवैवर्तकं वै मार्कंण्डेयं ब्राह्ममादित्यकं च / एतान्या हुस्तामसानीति विप्रास्तत्रैकदेशः सात्त्विको राजसश्च

ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଲିଙ୍ଗ, ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ବ୍ରାହ୍ମ ଓ ଆଦିତ୍ୟ—ଏହି ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରାୟଃ ତାମସ କହନ୍ତି; ତଥାପି ତାହାର କିଛି ଅଂଶ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ କିଛି ରାଜସ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 56

श्राव्याणि नैतानि मनुष्यलोके तत्त्वेच्छुभिस्तामसानीत्यतो हि / तेषु स्थिताः सात्त्विकांशा मुनीन्द्रास्तेषां श्रुतिर्गारुडैकाङ्घ्रितुल्या

ତତ୍ତ୍ୱ ଇଚ୍ଛୁକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରାବ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏଗୁଡ଼ିକ ତାମସ ସ୍ୱଭାବର। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ତ୍ୱାଂଶଯୁକ୍ତ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରମାନେ ଅବସ୍ଥିତ; ତାଙ୍କର ଶ୍ରୁତି-ପ୍ରମାଣ ଗରୁଡଙ୍କ ଏକ ପାଦ ସମ ଅଚଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 57

अल्पान्युपपुराणानि वदन्त्यष्टादशानि च / विष्णुधर्मोतरं चैव तन्त्रं भागवतं तथा

ଉପପୁରାଣ ଅଳ୍ପ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅଷ୍ଟାଦଶ ସଂଖ୍ୟାର—ଯଥା ବିଷ୍ଣୁଧର୍ମୋତ୍ତର, ତନ୍ତ୍ର ଓ ଭାଗବତ ଆଦି।

Verse 58

तत्त्वसारं नारसिंहं वायुप्रोक्तं तथैव च / तथा हंसपुराणं च षडेतानि मुनीश्वराः

ତତ୍ତ୍ୱସାର, ନାରସିଂହ, ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ଗ୍ରନ୍ଥ, ଏବଂ ହଂସପୁରାଣ—ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, ଏହି ଛଅଟି (ଗ୍ରନ୍ଥ) ଅଟେ।

Verse 59

सात्त्विकान्येव जानीध्वं प्रायशो नात्र संशयः / एतेषां श्रवणादेव गारुडार्धफलं श्रुतम्

ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାୟଃ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ମାନି ଜାଣ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏମାନଙ୍କର ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ଗାରୁଡପୁରାଣର ଅର୍ଧଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ।

Verse 60

भविष्योत्तरनामानं बृहन्नारदमेव च / यमनारदसंवादं लघुनारदमेव च

ଭବିଷ୍ୟୋତ୍ତର ନାମରେ ପରିଚିତ ଗ୍ରନ୍ଥ, ବୃହନ୍ନାରଦ, ଯମ-ନାରଦ ସଂବାଦ ଏବଂ ଲଘୁନାରଦ—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 61

विनायकपुराणं च बृहद्ब्रह्माण्डमेव च / एतानि राजसान्याहुः श्रवणाद्भुक्तरुत्तमा

ବିନାୟକ ପୁରାଣ ଓ ମହା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ରାଜସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପକ୍ଷୀ, ଶ୍ରବଣରେ ଭୋଗ-ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ।

Verse 62

गारुडात्पादतुल्यं च फलं चाहुर्मनीषिणः / पुराणं भागवतं शैवं नन्दिप्रोक्तं तथैव च

ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି: ଗାରୁଡ ପୁରାଣର ଫଳ, ଭାଗବତ ପୁରାଣ, ଶୈବ ପୁରାଣ ଓ ନନ୍ଦି-ପ୍ରୋକ୍ତ ପୁରାଣର ଫଳର ଏକ ପାଦ (ଚତୁର୍ଥାଂଶ) ସମାନ।

Verse 63

पाशुपत्यं रैणुकं च भैरवं च तथैव च / एतानि तामसान्याहुर्हरितत्त्वार्थवेदिनः

ପାଶୁପତ, ରୈଣୁକ ଓ ଭୈରବ—ହରି-ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ଜାଣୁଥିବାମାନେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ତାମସ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 64

एतेषां श्रवणाद्विप्रागारुडाङ्घ्यर्ध्मेव च / सर्वेष्वपि पुराणेषु श्रेष्ठं भागवतं स्मृतम्

ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଏଗୁଡ଼ିକର ଶ୍ରବଣରେ—ଏବଂ ସେହିପରି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣେ ଗାରୁଡ (ପୁରାଣ)ର ଅର୍ଧ ମାତ୍ର ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ—ସ୍ମୃତି କହେ ଯେ ସମସ୍ତ ପୁରାଣମଧ୍ୟରେ ଭାଗବତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 65

वेदैस्तुल्य सम पाठे श्रवणे च तदर्धकम् / अर्थतः श्रवणे चास्य पुण्यं दशगुणं स्मृतम्

ଏହାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଓ ସମଭାବରେ ପାଠ କଲେ ବେଦତୁଲ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ କୁହାଯାଏ; କେବଳ ଶ୍ରବଣ କଲେ ତାହାର ଅର୍ଧଫଳ ମିଳେ। କିନ୍ତୁ ଅର୍ଥ ବୁଝି ଶ୍ରବଣ କଲେ ଦଶଗୁଣ ପୁଣ୍ୟ ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 66

वक्तुः स्याद्द्विगुणं पुण्यं व्याख्यातुश्च तथाधिकम् / अनन्तवेदैःसाम्यमाहुर्महान्तः भारान्महत्त्वाद्भारतस्यापि विप्राः

ବକ୍ତାଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ ଶ୍ରୋତାଠାରୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଯେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ। ମହାନ୍ମାନେ କହନ୍ତି—(ମହାଭାରତ) ଅନନ୍ତ ବେଦସମ; ଏବଂ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହନ୍ତି—ଭାରମୟ ମହତ୍ତ୍ୱ ହେତୁ ଏହା ‘ଭାରତ’ ନାମେ ପରିଚିତ।

Verse 67

वेदोभ्योस्य त्वर्थतश्चाधिकत्वं वदन्ति बै विष्णुरहस्यवेदिनः

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରହସ୍ୟତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ବୈଷ୍ଣବମାନେ କହନ୍ତି—ଏହାର ସତ୍ୟ ତାତ୍ପର୍ୟରେ ଏହି ଉପଦେଶ ବେଦମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 68

तत्र श्रेष्ठां गीतिकामाहुरार्यास्तथैव विष्णोर्नामसाहस्रक च / तयोस्तत्र श्रवणाद्भारतस्य दशाधिकं फलमाहुर्महान्तः

ସେଠାରେ ଆର୍ୟମାନେ ‘ଗୀତା’କୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୀତିକା ବୋଲି, ଏବଂ ସେହିପରି ‘ବିଷ୍ଣୁ-ନାମ-ସହସ୍ର’କୁ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ମହାନ୍ମାନେ କହନ୍ତି—ସେଇ ଦୁଇଟିର କେବଳ ଶ୍ରବଣ ମାତ୍ରେ ଭାରତ (ମହାଭାରତ) ଶ୍ରବଣଠାରୁ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ଫଳ ମିଳେ।

Verse 69

दैत्याः सर्व विप्रकुलेषु भूत्वा कृते युगे भारते षट्सहस्र्याम् / निष्कास्य कांश्चिन्नवनिर्मितानां निवेशनं तत्र कुर्वन्ति नित्यम्

କୃତଯୁଗରେ ଭାରତବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ନବନିର୍ମିତ ଘରମାନରୁ କେତେକଙ୍କୁ ବାହାର କରିଦେଇ, ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ନିଜ ନିବାସ କରୁଥିଲେ।

Verse 70

मत्वा हरिं भगवान्व्यासरूपी चक्रे तदा भागवतं पुराणम् / तथा समाख्याय च वैष्णवं तत्ततः परं गारुडाख्यं स चक्रे

ହରିଙ୍କୁ ପରମେଶ୍ୱର ଭାବେ ଜାଣି ଭଗବାନ ବ୍ୟାସରୂପ ଧାରଣ କରି ସେତେବେଳେ ଭାଗବତ ପୁରାଣ ରଚିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ବୈଷ୍ଣବ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ପରେ ଗାରୁଡ ନାମକ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ରଚିଲେ।

Verse 71

अतो हि गारुडं मुख्यं पुराणं शास्त्रसंमतम् / गारुडेन समं नास्ति विष्णुधर्मप्रदर्शने

ଏହିହେତୁ ଗାରୁଡ ପୁରାଣ ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ଓ ପୁରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ। ବିଷ୍ଣୁଧର୍ମ ପ୍ରଦର୍ଶନରେ ଗାରୁଡ ସମାନ କେହି ନାହିଁ।

Verse 72

यथा सुराणां प्रवरो जनार्दनो यथायुधानां प्रवरः सुदर्शनम् / यथाश्वमेधः प्रवरः क्रतूनां छिन्नेषु भक्तेषु तथैव रुद्रः

ଯେପରି ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନାର୍ଦନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁଦର୍ଶନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଯେପରି ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସେପରି ବିପଦରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା, ଆଶ୍ରୟଛିନ୍ନ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 73

नदीषु गङ्गा जलजेषु पद्ममच्छिन्नभक्तेषु तथैव वायुः / तथा पुराणेषु च गारुडं च मुख्यं तदाहुर्हरितत्त्वदर्शने

ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜଳଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଅଛିନ୍ନ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେହିପରି ପୁରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହରିତତ୍ତ୍ୱ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଗାରୁଡ ପୁରାଣକୁ ମୁଖ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 74

गारुडाख्यपुराणे तु प्रतिपाद्यो हरिः स्मृतः / अतो हरिर्नमस्कार्यो गम्यो योग्यो हरिः स्मृतः

ଗାରୁଡ ନାମକ ପୁରାଣରେ ହରିଙ୍କୁ ହିଁ ପ୍ରତିପାଦ୍ୟ ଓ ସାକ୍ଷାତ୍କାରଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି। ତେଣୁ ହରିଙ୍କୁ ହିଁ ନମସ୍କାର କରିବା, ତାଙ୍କୁ ହିଁ ଗମ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା, ଏବଂ ଯୋଗରେ ତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 75

भाग्यात्मकत्वाच्छ्रीदेव्या नमनं नदनु स्मृतम् / परो नरोत्तमो वा स साधकेशोपि च स्मृतः

ଶ୍ରୀଦେବୀ ଭାଗ୍ୟସ୍ୱରୂପା ଥିବାରୁ, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବାକୁ ନିଜେ ପୁଣ୍ୟଦାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି। ଯେ ଏଭଳି ନମେ, ସେ ପରମ, ନରୋତ୍ତମ ଓ ସାଧକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 76

अतो नम्यो वायुरपि पुराणादौ द्विजोत्तमाः / भारती वाक्यरूपत्वान्नम्या वायोरनन्तरम्

ଏହେତୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ଏହି ପୁରାଣର ଆରମ୍ଭରେ ବାୟୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ଭାରତୀ (ସରସ୍ୱତୀ) ବାକ୍‌ସ୍ୱରୂପା ଥିବାରୁ ବାୟୁ ପରେ ସତ୍ୱରେ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଦନା କରାଯାଏ।

Verse 77

उपसाधको नरः प्रोक्तो यतोतस्तदनन्तरम् / नम्य इत्यच्यते सद्भिस्तारतम्येन सर्वदा

ଏତେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଣିଷ ‘ଉପସାଧକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାହା ପରେ ସଜ୍ଜନମାନେ ପୁଣ୍ୟର ତାରତମ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସଦା ତାକୁ ‘ନମ୍ୟ’—ଅର୍ଥାତ୍ ବନ୍ଦନୀୟ—ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 78

अतो व्यासं नमस्कुर्याद्ग्रन्थकर्तृत्वहेतुतः / शौनक उवाच / व्यासस्य नमनं ह्यन्ते कथं कार्यं महात्मनः

ଏହେତୁ ଗ୍ରନ୍ଥକର୍ତ୍ତା ଥିବାରୁ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ଶୌନକ କହିଲେ—“ମହାତ୍ମା ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଶେଷରେ କିପରି ନମନ କରିବା ଉଚିତ?”

Verse 79

अन्ते च वन्दने तस्य कारणं ब्रूहि सुव्रत / सूत उवाच / विष्णोरनन्तरं व्यासनमनं मुख्यमेव हि

ଏବଂ ଶେଷରେ ବନ୍ଦନ ସମୟରେ ତାହାର କାରଣ କୁହ, ହେ ସୁବ୍ରତ। ସୂତ କହିଲେ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରେ ସତ୍ୱରେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ହିଁ ପ୍ରଧାନ।

Verse 80

हरिरेव यतो व्यासो वाच्यचक्रस्वरूपकः / व्यासो नैव समत्वेन प्रोक्तो भगवतो हरेः

ଯେହେତୁ ବ୍ୟାସ ସ୍ୱୟଂ ହରି, ପବିତ୍ର ବାକ୍ଚକ୍ରର ସ୍ୱରୂପ; ତେଣୁ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କେବଳ ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କ ସମାନ ବୋଲି କେବେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇନାହିଁ।

Verse 81

तत्रापि कारणं वक्ष्ये सादरेण मुनीश्वराः / व्यासस्तु कश्चन ऋषिः पुराणे तामसे स्मृतः

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ କାରଣକୁ ମୁଁ ସାଦରେ କହିବି। ତାମସ ପୁରାଣ ପରମ୍ପରାରେ ‘ବ୍ୟାସ’ ନାମକ ଜଣେ ବିଶେଷ ଋଷି ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 82

प्रविशन्ति ह्यन्धतम इति त्वन्ते नमस्कृतः

“ନିଶ୍ଚୟ ତେମାନେ ଘୋର ଅନ୍ଧକାରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି”—ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି; ତେଣୁ ଶେଷରେ ତୁମକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 83

यदिदं परमं गोप्यं हृदि धार्यं न संशयः / पराणां नम्यमेवोक्तं प्रतिपाद्यं यतोत्र हि

ଏହି ପରମ ଗୋପ୍ୟ ଉପଦେଶ ନିଶ୍ଚୟ ହୃଦୟରେ ଧାରଣୀୟ। ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ନମସ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତେଣୁ ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 84

समासव्यासभावाद्धि पराणां तत्प्रतीयते / वास्तवं तं न जानीयुरुपजीव्यो यतो हरिः

ସଂକ୍ଷେପ ଓ ବିସ୍ତାର ଭାବର ଭିନ୍ନତାରୁ ଅନ୍ୟମାନେ ସେ ସତ୍ୟକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ବୁଝନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତାହାର ବାସ୍ତବ ସାର ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ପରମ ଆଶ୍ରୟ ହରି ହିଁ।

Verse 85

हरिर्व्यासस्त्वेक एव व्यासस्तु हरिवत्स्मृतः / उपजीव्यतदीशत्वे तयोरेव न संशयः

ହରି ଓ ବ୍ୟାସ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଏକେ; ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ହରିସଦୃଶ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଆଶ୍ରିତ–ଇଶ୍ୱର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 86

ईशकोटिप्रविष्टत्वाच्छ्रियः स्वामित्वमीरितम् / त्रयाणामुपजीव्यत्वात्सेव्यत्वात्स्वामिता स्मृताः

ଇଶ୍ୱରଙ୍କ ଅନ୍ତଃକୋଟିରେ ପ୍ରବିଷ୍ଟ ଥିବାରୁ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)ଙ୍କ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ଘୋଷିତ। ଏବଂ ଯେ ତିନିଜଣଙ୍କ ଉପରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଓ ଯେମାନେ ସେବ୍ୟ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମିତ୍ୱବାନ୍ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 87

वाय्वादीनां त्रयाणां च सेव्यत्वात्सेव्यता स्मृता / भूभारहरणे विष्णोः प्रधानाङ्गं हि मारुतिः

ବାୟୁ ଆଦି ତିନିଜଣ ସେବ୍ୟ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ସେବା ଯଥୋଚିତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏବଂ ଭୂଭାର ହରଣରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମାରୁତି (ହନୁମାନ) ନିଶ୍ଚୟ ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗ।

Verse 88

वाक्यरूपा भारती तु द्वितीयाङ्गं हि सा स्मृता / तृतीयाङ्ग हरेः शेषो न नम्याः साम्यतो हरेः

ବାକ୍-ରୂପା ଭାରତୀ (ସରସ୍ୱତୀ) ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଙ୍ଗ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ହରିଙ୍କ ତୃତୀୟ ଅଙ୍ଗ ଶେଷ; ହରିସମାନ ଭାବି ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 89

प्रतिपाद्या मुख्यतया नम्या एव समीरिताः / अवान्तराश्च वाय्वाद्या न नम्यास्तेन ते स्मृताः

ଏଠାରେ ଯେମାନେ ପ୍ରତିପାଦ୍ୟ, ସେମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ନମସ୍କାରଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଗଲା। ବାୟୁ ଆଦି ଅବାନ୍ତର (ଗୌଣ) ଥିବାରୁ, ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସେମାନେ ନମସ୍କାରଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 90

भीष्मद्रोणादिनामानि भीमादिष्वेव मुख्यतः / वाचकानि यतो नित्यं तन्नम्यास्ते मुनीश्वराः

ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ ଆଦି ନାମଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ଭୀମ ଆଦିଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ; ତେଣୁ ସେହି ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ ସଦା ନମସ୍କାରଯୋଗ୍ୟ।

Verse 91

पराणामेव नम्यत्वं प्रतिपाद्यत्वमेव हि / एतत्सर्वं मयाख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ

ନିଶ୍ଚୟ ଏକମାତ୍ର ପରମେଶ୍ୱର ନମ୍ୟ, ଏହିଟି ହିଁ ଉପଦେଶ୍ୟ। ଏ ସବୁ ମୁଁ କହିଦେଲି—ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା?