Adhyaya 68
Ratna-parīkṣā: Vajra (Diamond/Thunderbolt) — Origin, Types, Testing, Defects, Weights, and Royal Auspiciousness
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର ଧାରାକୁ ଅନୁସରି ସୂତ ରତ୍ନ-ପରୀକ୍ଷା (ରତ୍ନ ପରୀକ୍ଷଣ) ବିଷୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଦେବହିତାର୍ଥେ ଅସୁର ବଳର ବଧରୁ ରତ୍ନ-ବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ତାହାର ଖଣ୍ଡ ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିରେ ପତିତ ହୋଇ ନାନା ରତ୍ନ ହେଲା ବୋଲି କହି, ପ୍ରମୁଖ ରତ୍ନ, ରକ୍ଷାକାରୀ ଦ୍ରବ୍ୟ, ପାପନାଶକ ଓ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ପଥରର ଭେଦ ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ବିଶେଷତଃ ବଜ୍ର/ହୀରା—ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ରାୟୁଧ, ‘ମାଧ୍ୱ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ—ର ଦେଶଭେଦ ପ୍ରକାର ଓ ବର୍ଣ୍ଣଭେଦରେ ଦେବତା-ବର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବର୍ଗୀକରଣ ଦିଆଯାଏ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ର, ସମତା, ରେଖା/ବିନ୍ଦୁ/ଚିରା ନଥିବା ହୀରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଭାଙ୍ଗା ଅଗ୍ର ଥିବା ପଥର ରଖିବା ନିଷିଦ୍ଧ। ନିର୍ଦୋଷ ବଜ୍ରଧାରଣରୁ ଶ୍ରୀ, ରକ୍ଷା, ବିଷ-ସର୍ପ-ଅଗ୍ନି-ଚୋର ଓ ଅଭିଚାରରୁ ନିବାରଣ ମିଳେ। ଚାଉଳ ଦାଣା ଓ ସୋରିଷ ଦାଣା ମାନରେ ଓଜନ, ଉତ୍ତମ ରତ୍ନର ମୂଲ୍ୟ, ଦୋଷାନୁସାରେ ମୂଲ୍ୟହ୍ରାସ, କ୍ଷାର-ଚିହ୍ନ ଓ ଶାଣପଥର ପରୀକ୍ଷା ଇତ୍ୟାଦି କହି, ଶେଷରେ ରାଜାଙ୍କ ରତ୍ନଦୀପ୍ତ ମୁକୁଟକୁ ଧର୍ମ୍ୟ ବିଜୟୀ ରାଜ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
नाम सप्तषष्टितमो ऽध्यायः सूत उवाच / परिक्षां वच्मिरत्नानां बलो नामासुरो ऽभवत् / इन्द्राद्या निर्जितास्तेन विजेतुं तैर्न शक्यते
ସୂତ କହିଲେ—“ଏହା ସପ୍ତଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏବେ ମୁଁ ବଚ୍ମିରତ୍ନମାନଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ‘ବଲ’ ନାମକ ଏକ ଅସୁର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାହାଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବମାନେ ପରାଜିତ ହେଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ତାକୁ ଜିତି ପାରିଲେ ନାହିଁ।”
Verse 2
वरव्याजेन पशुतां याचितः स सुरैर्मखे / बलो ददौ स (स्व) पशुतामतिसत्त्व सुरैर्हतः
ବରର ଛଳରେ ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ତାଙ୍କୁ ପଶୁଦାନ ମାଗିଲେ। ବଲି ନିଜ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ; ତଥାପି ଅତିଶୟ ବଳ ହେତୁ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ହତ କଲେ।
Verse 3
पशुवत्स विशस्तस्तैः स्ववाक्याशनियन्त्रितः / बलो लोकोपराय देवानां हितकाम्यया
ନିଜ ଶବ୍ଦ ଓ ଆଜ୍ଞାରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପଶୁ ପରି କାଟିଦେଲେ—ବଲି, ଦେବହିତ ଓ ଲୋକକଳ୍ୟାଣ ପାଇଁ।
Verse 4
तस्य सत्त्वविशुद्धस्य विशुद्धेन च कर्मणा / कायस्यावयवाः सर्वे रत्नबीजत्वमाययुः
ଯାହାର ଅନ୍ତଃସତ୍ତ୍ୱ ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲା ଏବଂ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳ ଥିଲା, ତାଙ୍କ ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ‘ରତ୍ନ-ବୀଜ’ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା—ପୁଣ୍ୟତେଜର ଉତ୍ସ ଭଳି।
Verse 5
देवानामथ यक्षाणां सिद्धानां पवनाशिनाम् / रत्नबीजंस्व(जम)यं ग्राहः सुमहानभवत्तदा
ତେବେ ଦେବ, ଯକ୍ଷ ଓ ପବନାହାରୀ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେହି ସମୟରେ ରତ୍ନ-ବୀଜଜନ୍ୟ, ସ୍ୱଜାତୀୟ ଏକ ଅତିମହାନ ‘ଗ୍ରାହ’ (ଗ୍ରସକ) ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
Verse 6
तेषां तु पततां वेगाद्विमानेन विहायसा / यद्यत्पपात रत्नानां बीजं क्रचन किञ्चन
ସେମାନେ ଆକାଶରେ ବିମାନରୁ ବେଗରେ ପଡୁଥିବାବେଳେ, ରତ୍ନମାନଙ୍କର ବୀଜସଦୃଶ କଣା ଯେଉଁଯେଉଁଠାରେ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ ଝରିପଡିଲା, ସେସବୁ ତଳକୁ ପଡିଗଲା।
Verse 7
महोदधौ सरिति वा पवर्त कानने ऽपि वा / तत्तदाकरतां यातं स्थानमाधेयगौरवात्
ମହାସମୁଦ୍ରରେ, ନଦୀରେ, ପର୍ବତରେ କିମ୍ବା ବନରେ ମଧ୍ୟ—ପୂର୍ବକର୍ମ-ସଂସ୍କାରର ଭାର ଅନୁସାରେ ଜୀବ ସେହି ଅବସ୍ଥା ଓ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 8
तेषु रक्षोविषव्यालव्याधिघ्नान्यघहानि च / प्रादुर्भवन्ति रत्नानि तथैव विगुणानि च
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାକ୍ଷସ, ବିଷ, ସର୍ପ ଓ ରୋଗ ନାଶକ ରତ୍ନ ଦେଖାଦେଉଛି; ସେହିପରି ପାପହର ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ କିଛି ଗୁଣହୀନ (ଦୋଷଯୁକ୍ତ) ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 9
वज्रं मुक्तामणयः सपद्मरागाः समरकताः प्रोक्ताः / अपि चेन्द्रनीलमणिवरवैदूर्याः पुष्परागाश्च
ବଜ୍ର (ହୀରା), ମୁକ୍ତାମଣି (ମୋତି), ପଦ୍ମରାଗ (ମାଣିକ୍ୟ) ଓ ମରକତ (ପନ୍ନା) ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରତ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ (ନୀଳମ), ଉତ୍ତମ ବୈଦୂର୍ୟ (କ୍ୟାଟ୍ସ-ଆଇ) ଓ ପୁଷ୍ପରାଗ (ପୁଖରାଜ) ମଧ୍ୟ।
Verse 10
कर्केतनं सपुलकं रुधिराख्यसमन्वितं तथा स्फटिकम् / विद्रुममणिश्च यत्नादुद्दिष्टं संग्रहे तज्ज्ञैः
କର୍କେତନ, ପୁଲକ, ରୁଧିରାଖ୍ୟ ନାମକ ପାଥର, ତଥା ସ୍ଫଟିକ (କ୍ରିଷ୍ଟାଲ) ଓ ବିଦ୍ରୁମମଣି (ପ୍ରବାଳ)—ଏସବୁକୁ ରତ୍ନତଜ୍ଞମାନେ ନିଜ ସଂଗ୍ରହଗ୍ରନ୍ଥରେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି।
Verse 11
आकारवर्णौ प्रथमं गुणदोषौ तत्फलं परीक्षा च / मूल्यं च रत्नकुशलैर्विज्ञेयं सर्वशास्त्राणाम्
ପ୍ରଥମେ ଆକାର ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣ-ଦୋଷ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ତାହାର ଫଳ (ଉପଯୋଗ/ପ୍ରଭାବ), ପରୀକ୍ଷା (ପରଖ) ଓ ମୂଲ୍ୟ—ଏସବୁ ରତ୍ନକୁଶଳମାନେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 12
कुलग्नेषूपजायन्ते यानि चोपहते ऽहनि / दौषैस्तान्यपियुज्यन्ते हीयन्ते गुणसम्पदा
କୁଲଗ୍ନ ଭଳି ଅଶୁଭ ପରିବାର-ଲକ୍ଷଣରେ ଯାହା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏବଂ ଦୋଷବାଧିତ ଦିନରେ ଯାହା କରାଯାଏ, ସେସବୁ ଦୋଷ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ; ତେଣୁ ଗୁଣସମ୍ପଦ ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ।
Verse 13
परीक्षापरिशुद्धानां रत्नानां पृथिवीभुजा / धारणं संग्रहो वापि कार्यः श्रियमभीप्सता
ଶ୍ରୀ ଆକାଂକ୍ଷୀ ରାଜା ପରୀକ୍ଷାରେ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରମାଣିତ ରତ୍ନମାନଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଧାରଣ କରୁନ୍ତୁ କିମ୍ବା ବିଧିପୂର୍ବକ ସଂଗ୍ରହ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 14
शास्त्रज्ञः कुशलाश्चापि रत्नभाजः परीक्षकाः / त एव मूल्यमात्राया वेत्तारः परिकीर्तिताः
ଯେମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, କୁଶଳ, ରତ୍ନପରୀକ୍ଷକ ଓ ମୂଲ୍ୟନିର୍ଣ୍ଣୟକ—ସେମାନେ ମାତ୍ର ସଠିକ୍ ମୂଲ୍ୟାୟନର ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାତା ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 15
महा प्रभावं विबुधैर्यस्यमाद्वज्रमुदाहृतम् / वज्रपूर्वा परीक्षेयं ततो ऽस्माभिः प्रकीर्त्यते
ଯାହାକୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବୋଲି ବିଷ୍ଣୁ-ସମ୍ବନ୍ଧୀ ‘ମାଧ୍ୱ ବଜ୍ର’ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ପ୍ରଥମେ ପରୀକ୍ଷାଯୋଗ୍ୟ; ପରେ ଆମେ ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବୁ।
Verse 16
तस्यास्थिलेशो निपपात येषु भुवः प्रदेशेषु कथञ्चिदेव / वज्राणि वज्रायुधनिर्जिगीषोर्भवन्ति नानाकृतिमन्ति तेषु
ପୃଥିବୀର ଯେଯେ ପ୍ରଦେଶରେ କିପରି ହେଉ ତାହାର ଅସ୍ଥିର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଖଣ୍ଡ ନିପତିତ ହେଲା, ସେଠାରେ ସେଠାରେ ବଜ୍ରାୟୁଧଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିଜୟାର୍ଥେ ନାନାକୃତି ବଜ୍ରମାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 17
हैममातङ्गसौराष्ट्राः पौण्ड्रकालिङ्गकोसलाः / वेण्वातटाः ससौवीरा वज्रस्याष्ट विहारकाः
ହୈମମାତଙ୍ଗ ଓ ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ପୌଣ୍ଡ୍ର, କାଲିଙ୍ଗ ଏବଂ କୋସଲ; ତଥା ୱେଣ୍ୱା ନଦୀତଟ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସୌବୀର ସହିତ—ଏହିମାନେ ବଜ୍ରର ଅଷ୍ଟ ବିହାର (ଆଠ କ୍ଷେତ୍ର) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 18
आताम्रा हिमशैलजाश्च शशिभा वेण्वातटीयाः स्मृताः सौवीरे त्वसिताब्जमेघसदृशास्ताभ्राश्च सौराष्ट्रजाः / कालिङ्गाः कन कावदातरुचिराः पीतप्रभाः कोसले श्यामाः पुण्ड्रभवा मतङ्गविषये नात्यन्तपीतप्रभाः
ହିମଶୈଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜନ୍ମିତମାନେ ଲାଲଟିଆ-ଭୂରା; ୱେଣ୍ୱା ନଦୀତଟବାସୀମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରସମ କାନ୍ତିଯୁକ୍ତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସୌବୀରରେ ସେମାନେ ନୀଳପଦ୍ମ ଓ ଘନମେଘ ସଦୃଶ ଶ୍ୟାମ; ସୌରାଷ୍ଟ୍ରଜମାନେ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ। କାଲିଙ୍ଗମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ରୁଚିର; କୋସଲରେ ପୀତପ୍ରଭ; ପୌଣ୍ଡ୍ରଦେଶୀୟ ଶ୍ୟାମ; ମତଙ୍ଗଦେଶରେ ପୀତପ୍ରଭା ଅତ୍ୟଧିକ ନୁହେଁ।
Verse 19
अत्यर्थं लघु वर्णतश्च गुणवत्पार्श्वेषु सम्यक् समंरेखाबिन्दुकलङ्ककाकपदकत्रासादिभिर्वर्जितम् / लोके ऽस्मिन्परामाणुमात्रमपि यद्वज्रं क्रचिद्दृश्यते तस्मिन्देवसमाश्रयो ह्यवितथस्तीक्ष्णाग्रधारं यदि
ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲଘୁ, ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ତମ, ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସୁଗଠିତ ଓ ସମ; ରେଖା, ବିନ୍ଦୁ, କଳଙ୍କ, କାକପଦଚିହ୍ନ, ଫାଟ ଇତ୍ୟାଦି ଦୋଷରହିତ—ଏହି ଲୋକରେ କେଉଁଠି ଯଦି ପରମାଣୁମାତ୍ର ବଜ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ସେଥିରେ ଦେବମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନିଶ୍ଚୟ ଅବିଥଥ, ଯଦି ତାହାର ଅଗ୍ରଧାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଥାଏ।
Verse 20
वज्रेषु वर्णयुक्त्या देवानामपि विग्रहः प्रोक्तः / वर्णेभ्यश्च विभागः कार्यो वर्णाश्रयादेव
ବଜ୍ରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣ-ସମ୍ବନ୍ଧ ଅନୁସାରେ ଦେବମାନଙ୍କର ବିଗ୍ରହରୂପ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏବଂ ବିଭାଗ-ଭେଦ ମଧ୍ୟ ସେହି ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ଆଧାରରେ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଶ୍ରେଣୀକରଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରିତ।
Verse 21
हरितसितपीतपिङ्गश्यामास्ताम्राः स्वभावतो रुचिराः / हरिवरुणशक्रहुतवहपितृपतिमरुतां स्वका वर्णाः
ହରିତ, ଶ୍ୱେତ, ପୀତ, ପିଙ୍ଗଳ, ଶ୍ୟାମ ଓ ତାମ୍ର—ଏହି ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ସ୍ୱଭାବତଃ ରୁଚିର। ଏହିମାନେ କ୍ରମେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ), ବରୁଣ, ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର), ହୁତବହ (ଅଗ୍ନି), ପିତୃପତି (ଯମ) ଏବଂ ମରୁତମାନଙ୍କର ନିଜ-ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣ।
Verse 22
विप्रस्य शङ्खकुमुदस्फटिकावदातः स्यात्क्षत्त्रियस्य शशबभ्रुविलोचनाभः / वैश्यस्य कान्तकदलीदलसन्निकाशः शूद्रस्य धौतकरवालसमानदीप्तिः
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶଙ୍ଖ, ଶ୍ୱେତ କୁମୁଦ ଓ ସ୍ଫଟିକ ସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ-ଶ୍ୱେତ ତେଜସ୍ବୀ; କ୍ଷତ୍ରିୟର ବର୍ଣ୍ଣ ଖରଗୋଶର ଚକ୍ଷୁର ତାମ୍ର-ଭୂରା ଛାୟା ପରି। ବୈଶ୍ୟ କଦଳୀପତ୍ରର ହରିତ କାନ୍ତି ସଦୃଶ, ଶୂଦ୍ର ନବ ଘସା ତଳୱାର ଧାର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ।
Verse 23
द्वौ वज्रवर्णौ पृथिवीपतीनां सद्भिः प्रदिष्टौ न तु सार्वजन्यौ / यः स्याज्जवाविद्रुमभङ्गशोणो यो वा हरिद्रारसन्निकाशः
ସଦ୍ଜନମାନେ ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ‘ବଜ୍ରସମ’ (ଉତ୍କୃଷ୍ଟ) ବର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି; ସେଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବସାଧାରଣ ପାଇଁ ନୁହେଁ—ଏକ ଜବାଫୁଲ କିମ୍ବା ଭଙ୍ଗା ପ୍ରବାଳ ପରି ଲାଲ, ଅନ୍ୟଟି ହଳଦୀରସ ପରି ପୀତ।
Verse 24
ईशत्वात्सर्ववर्णानां गुणवत्सार्बवर्णिकम् / कामतो धारयेद्राजा न त्वन्यो ऽन्यत्कथञ्चन
ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଉପରେ ରାଜାଙ୍କର ଅଧିପତ୍ୟ ଥିବାରୁ, ଗୁଣବାନ ରାଜା ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣରେ ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ କେହି କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଏହା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
Verse 25
अधरोत्तरवृत्तया हि यादृक् स्याद्वर्णसङ्करः / ततः कष्टतरो वज्रवर्णानां सङ्करो मतः
ଆଚରଣ ଯେତେବେଳେ ଉଲ୍ଟା ହୋଇଯାଏ—ନିମ୍ନ ଉଚ୍ଚ ପରି ଓ ଉଚ୍ଚ ନିମ୍ନ ପରି ଚାଲେ—ସେତେବେଳେ ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କର (ସାମାଜିକ ଅସ୍ଥିରତା) ହୁଏ। ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ‘ବଜ୍ରବର୍ଣ୍ଣ’ମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ସଙ୍କର ଅଧିକ କଷ୍ଟକର ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 26
न च मार्गविभागमात्रवृत्त्या विदुषा वज्रपरिग्रहो विधेयः / गुणवद्गुणसम्पदां विभूतिर्विपरीतो व्यसनोदयस्य हेतुः
କେବଳ ମାର୍ଗ ଓ ତାହାର ଉପବିଭାଗକୁ ନେଇ ତର୍କ କରି, ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଦୃଢ଼ ହଠ (ବଜ୍ରପରିଗ୍ରହ) ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଗୁଣବାନଙ୍କର ଗୁଣସମ୍ପଦା ହିଁ ସତ୍ୟ ବିଭୂତି; ତାହାର ବିପରୀତ ଭାବ ବିପଦ ଉଦୟର କାରଣ ହୁଏ।
Verse 27
एकमपि यस्य शृङ्गं विदलितमवलोक्यते विशीर्णं वा / गुणवदपि तन्न धार्यं वज्रं श्रेयो ऽर्थिभिर्भवने
ଯେଉଁ ବଜ୍ରର ଗୋଟିଏ ଶୃଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଫାଟିଥିବା କିମ୍ବା ଭାଙ୍ଗିଥିବା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଗୁଣବାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଘରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମଙ୍ଗଳକାମୀମାନେ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଶ୍ରେୟ।
Verse 28
स्फुटिताग्निवि शीर्णशृङ्गदेशं मलवर्णैः पृषतैरुपेतमध्यम् / न हि वज्रभृतो ऽपि वज्रमाशु श्रियमप्याश्रयलालसां न कुर्यात्
ଯାହାର ଶୃଙ୍ଗ-ଦେଶ ଅଗ୍ନି ପରି ଫାଟି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି ଏବଂ ମଧ୍ୟଭାଗ ମଳବର୍ଣ୍ଣ ଦାଗରେ କଳୁଷିତ, ସେପରି ବଜ୍ରକୁ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେହିପରି ଆଶ୍ରୟ-ଲାଲସାରେ ଲୋଭୀ ଲୋକଙ୍କୁ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ମଧ୍ୟ ସହଜେ ମିଳେ ନାହିଁ।
Verse 29
यस्यैकदेशः क्षतजावभासो यद्वा भवेल्लोहितवर्णचित्रम् / न तन्न कुर्याद्ध्रियमाणमाशु स्वच्छन्दमृत्योरपि जीवितान्तम्
ଯଦି ଦେହର କୌଣସି ଅଂଶ ରକ୍ତ ଲେପିତ ପରି ଦିଶେ, କିମ୍ବା ଲୋହିତବର୍ଣ୍ଣ ଚିତ୍ରା ଦାଗ ଦେଖାଯାଏ, ତାହାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ଏପରି ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କଲେ ଜୀବନ ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହୁଏ, ଯେପରି ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିପଡ଼ିଲା।
Verse 30
कोट्यः पार्श्वनि धाराश्च षडष्टौ द्वादशेति च / उत्तुङ्गसमतीक्ष्णाग्राः वज्रस्याकरजा गुणाः
ବଜ୍ରର କୋଣ, ପାର୍ଶ୍ୱଧାରା ଓ କାଟୁଥିବା ଅଗ୍ର ଛଅ, ଆଠ କିମ୍ବା ବାରୋଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଉଚ୍ଚ, ସମ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ—ଏହିମାନେ ଆକରଜାତ ବଜ୍ରର ଗୁଣ।
Verse 31
षट्कोटि शुद्वममलं स्फुटतीक्ष्णधारं वर्णान्वितं लघु सुपार्श्वमपेतदोषम् / इन्द्रायुधांशुविसृतिच्छुरितान्तरिक्षमेवंविधं भुवि भवेत्सुलभं न वज्रम्
ଷଟ୍କୋଟି (ଅନେକ ଫଳକ) ଯୁକ୍ତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ, ସ୍ପଷ୍ଟ ତୀକ୍ଷ୍ଣଧାର, ବର୍ଣ୍ଣଦୀପ୍ତ, ଲଘୁ, ସୁପାର୍ଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ଓ ଦୋଷରହିତ—ଇନ୍ଦ୍ରାୟୁଧର କିରଣବିସୃତି ପରି ପ୍ରଭାରେ ଆକାଶକୁ ଭରିଦେଉଥିବା ଏପରି ବଜ୍ର ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ସହଜରେ ମିଳେ ନାହିଁ।
Verse 32
तीक्ष्णाग्रं विमलमपेतसर्वदोषं धत्ते यः प्रयततनुः सदैव वज्रम् / वृद्धिस्तं प्रतिदिनमेति यावदायुः स्त्रीसम्पत्सुतधनधान्यगोदशूनाम्
ଯେ ନିୟମିତ ଦେହ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଆଚାରରେ ସଦା ତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ର, ବିମଳ ଓ ସର୍ବଦୋଷବର୍ଜିତ ବଜ୍ର ଧାରଣ କରେ, ତାହାର ଆୟୁଷ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଦିନ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ—ସ୍ତ୍ରୀ‑ଗୃହସମ୍ପଦ, ପୁତ୍ର, ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଗୋଧନ ବଢ଼େ; ଦଶବିଧ ଅନିଷ୍ଟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 33
व्यालवह्निविषव्याघ्रतस्कराम्बुभयानि च / दूरात्तस्य निवर्तन्ते कर्माण्याथर्वणानि च
ସର୍ପ, ଅଗ୍ନି, ବିଷ, ବ୍ୟାଘ୍ର, ଚୋର ଓ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟ ତାହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୂରରୁ ହିଁ ଫେରିଯାଏ, ଏବଂ ଆଥର୍ବଣ (ଅଭିଚାର) କର୍ମ ମଧ୍ୟ ଦୂରରୁ ହିଁ ପ୍ରତିଘାତ ପାଏ।
Verse 34
यदि वज्रमपेतसर्वदोषं बिभृयात्तण्डुलविंशतिं गुरुत्वे / मणिशास्त्रविदो वदन्ति तस्य द्विगुणं रूपकलक्षमग्रमूल्यम्
ଯଦି ସର୍ବଦୋଷବର୍ଜିତ ବିମଳ ବଜ୍ର (ହୀରା) ବିଶ ତଣ୍ଡୁଳର ଓଜନ ଧାରଣ କରେ, ତେବେ ମଣିଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ମାନେ ତାହାର ଅଗ୍ର୍ୟ ମୂଲ୍ୟ ଦ୍ୱିଗୁଣ କହନ୍ତି—ରୂପକର ଦୁଇ ଲକ୍ଷ।
Verse 35
त्रिभागहीनार्धतदर्धशेषं त्रयोदशं त्रिंशदतोर्ऽद्धभागाः / अशीतिभागो ऽथ शतांशभागः सहस्रभागो ऽल्पसमानयोगः
ତିନି ଭାଗ କମାଇ ଯେ ଅର୍ଧ, ପୁଣି ତାହାର ଶେଷର ଅର୍ଧ; ତେର; ଆଉ ତିରିଶର ଅର୍ଧଭାଗ; ପରେ ଅଶୀତିଭାଗ, ଶତାଂଶଭାଗ ଓ ସହସ୍ରାଂଶଭାଗ—ଏହିମାନେ ଏଠାରେ କଥିତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସମାନୁପାତ ଭାଗ‑ସଂଯୋଗ।
Verse 36
यत्तण्डुलैर्द्वादशभिः कृतस्य वज्रस्य मूल्यं प्रथमं प्रदिष्टम् / द्वाभ्यां क्रमाद्वानिमुपागतस्य त्वेकावमानस्य विनिश्चयो ऽयम्
ଦ୍ୱାଦଶ ତଣ୍ଡୁଳରେ ଗଢ଼ା ‘ବଜ୍ର’ର ଯେ ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରଥମେ କୁହାଗଲା, ସେଠାରୁ ପରେ ଦୁଇ‑ଦୁଇ କ୍ରମରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିବା ପ୍ରମାଣ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; ଏକକ‑ମୂଲ୍ୟ (ଏକାବମାନ) ବିଷୟରେ ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ।
Verse 37
न चापि तण्डुलैरेव वज्राणां धरणक्रमः / अष्टाभिः सर्षपैर्गैरैस्तंण्डुलं परिकल्पयेत्
ବଜ୍ରର ଧରଣ-କ୍ରମ କେବଳ ଚାଉଳ ଦାଣାରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଗୋଟିଏ ତଣ୍ଡୁଳକୁ ଆଠଟି ଧଳା ସରିଷ ଦାଣା ସମାନ ଧରିବା ଉଚିତ।
Verse 38
यत्तु सर्वगुणैर्युक्तं वज्रं तरति वारिणि / रत्नवर्गे समस्ते ऽपि तस्य धारणमिष्यते
ସମସ୍ତ ଶୁଭଗୁଣଯୁକ୍ତ ବଜ୍ର ଜଳରେ ଭାସେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତେଣୁ ସମଗ୍ର ରତ୍ନବର୍ଗରେ ତାହାକୁ ଧାରଣ କରିବା ପ୍ରଶଂସନୀୟ।
Verse 39
अल्पेनापि हि दोषेण लक्ष्यालक्ष्येण द्वषितम् / स्व (स) मूल्याद्दशमं भागं वज्रं लभति मानवः
ଅଳ୍ପ ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ଦୃଶ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଦୃଶ୍ୟ—ବସ୍ତୁ ଦୂଷିତ ହୁଏ; ତେବେ ମଣିଷ ତାହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ମୂଲ୍ୟର ଦଶମାଂଶରେ ମାତ୍ର ପାଏ।
Verse 40
प्रकटानेकदोषस्य स्वल्पस्य महतो ऽपि वा / स्व (सु) मूल्याच्छतशो भागो वज्रस्य न विधीयते
ବଜ୍ର ଛୋଟ ହେଉ କି ବଡ, ଯଦି ତାହାରେ ଅନେକ ପ୍ରକଟ ଦୋଷ ଥାଏ, ତେବେ ତାହାର ଯଥାର୍ଥ ମୂଲ୍ୟର ଶତମାଂଶ ମଧ୍ୟ ଧାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 41
स्पष्टदोषमलङ्कारे वज्रं यद्यपि दृश्यते / रत्नानां परिकर्मार्थं मूल्यं तस्य भवेल्लघु
ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ବଜ୍ର ଅଳଙ୍କାରରେ ଲାଗିଥିବା ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ତାହା କେବଳ ଅନ୍ୟ ରତ୍ନମାନଙ୍କ ପରିକର୍ମ (ପଲିଶ) ପାଇଁ ହୁଏ, ତେବେ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ଅଳ୍ପ ହୁଏ।
Verse 42
प्रथमं गुणसम्पदाभ्युपेतं प्रतिबद्धं समुपैति यच्च दोषम् / अलमाभरणेन तस्य राज्ञो गुणहीनो ऽपि मणिर्न भूषणाय
ଯାହା ପ୍ରଥମେ ଗୁଣସମ୍ପଦାରେ ଯୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ପରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ ଦୋଷକୁ ପାଏ—ଏମିତି ରାଜାଙ୍କୁ କେବଳ ଆଭୂଷଣ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ; ଗୁଣହୀନ ମଣି ମଧ୍ୟ ଭୂଷଣ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 43
नार्या वज्रमधार्यं गुणवदपि सुतप्रसूतिमिच्छन्त्या / अन्यत्र दीर्घाचिपिटत्र्यश्राद्यगुणैर्वियुक्ताच्च
ପୁତ୍ରପ୍ରସୂତି ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ନାରୀ ପାଇଁ, ସେ ଗୁଣବତୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ବଜ୍ର ଧାରଣ କରିବା ପରି ଦୁଃସହ; ଦୀର୍ଘନୟନାଦି ଶୁଭଲକ୍ଷଣ-ଗୁଣ ନଥିଲେ ଏହା ଆଉ ଅଧିକ କଷ୍ଟକର।
Verse 44
अयसा पुष्परागेण तथा गोमेदकेन च / वैदूर्यस्फटिकाभ्यां च काचैश्चापि पृथग्विधैः
ଲୋହାଦ୍ୱାରା, ପୁଷ୍ପରାଗ (ଟୋପାଜ୍) ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଗୋମେଦକ ଦ୍ୱାରା; ବୈଦୂର୍ୟ (ଲହସୁନିଆ) ଓ ସ୍ଫଟିକ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କାଚ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ।
Verse 45
प्रतिरूपाणि कुर्वन्ति वज्रस्य कुशला जनाः / परीक्षा तेषु कर्तव्या विद्वद्भिः सुपरीक्षकैः
କୁଶଳ ଲୋକେ ବଜ୍ରର ପ୍ରତିରୂପ (ନକଲ) ମଧ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକର ପରୀକ୍ଷା ବିଦ୍ୱାନ ଓ ସୁପରୀକ୍ଷକମାନେ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 46
क्षारोल्लेखनशाणाभिस्तेषां कार्यं परीक्षणम् / पृथिव्यां यानि रत्नानि ये चान्ये लोहधातवः
ସେଗୁଡ଼ିକର ପରୀକ୍ଷା କ୍ଷାର-ରେଖାଙ୍କନ ଓ ଶାଣପଥର ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ—ପୃଥିବୀରେ ମିଳୁଥିବା ରତ୍ନ ହେଉ କି ଅନ୍ୟ ଲୋହଧାତୁ।
Verse 47
सर्वाणि विलिखेद्वज्रं तच्च तैर्न विलिख्यते / गुरुता सर्वरत्नानां गौरवाधारकारणम्
ବଜ୍ର ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁକୁ ଖୋଚେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ବଜ୍ରକୁ ଖୋଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି ସମସ୍ତ ରତ୍ନର ଗୁରୁତ୍ୱ ହିଁ ତାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟ ଓ ଗୌରବର ଆଧାରକାରଣ।
Verse 48
वज्रे तां वैपरीत्येन सूरयः परिचक्षते / जातिरजातिं विलिखति जातिं विलिखन्ति वज्रकुरुविन्दाः
ବଜ୍ରରତ୍ନ ବିଷୟରେ ଋଷିମାନେ ବିପରୀତ ଭାବେ କହନ୍ତି—‘ଜାତି’ ‘ଅଜାତି’କୁ ଖୋଚେ; କିନ୍ତୁ ବଜ୍ର ଓ କୁରୁବିନ୍ଦ (ହୀରା) ‘ଜାତି’କୁ ମଧ୍ୟ ଖୋଚି ଦିଅନ୍ତି।
Verse 49
वज्रैर्वज्रं विलिखति नान्येन विलिख्यते वज्रम् / वज्राणि मुक्तामणयो ये च केचन जातयः
ବଜ୍ରକୁ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଖୋଚାଯାଏ; ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ବଜ୍ର ଖୋଚାଯାଏ ନାହିଁ। ବଜ୍ର, ମୁକ୍ତାମଣି (ମୋତି) ଓ ଅନ୍ୟ ରତ୍ନଜାତି ଦୃଢ଼ ଓ ବହୁମୂଲ୍ୟ।
Verse 50
न तेषां प्रतिबद्धानां भा भवत्यूर्ध्वगामिनी / तिर्यक् क्षतत्वात्केषाञ्चित्कथञ्चिद्यदि जायते / तिर्यग्विलिख्यमानानां सा (स) पार्श्वेषु विहन्यते
ଯେମାନେ ବନ୍ଧିତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଭା ଉପରକୁ ଯାଏ ନାହିଁ। କେତେକରେ ଯଦି କିଛିପରି ହୋଇ ଜନ୍ମେ, ତେବେ ତିର୍ୟକ୍ ଆଘାତରେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ; ତିର୍ୟକ୍ ଖୋଚାଯାଉଥିବାମାନଙ୍କର ପ୍ରଭା ପାର୍ଶ୍ୱରେ ହିଁ ଆଘାତ ପାଇ ନିମ୍ନ ହୁଏ।
Verse 51
यद्यपि विशीर्णकोटिः सबिन्दुरेखान्वितो विवर्णो वा / तदपि धनधान्यपुत्रान्करोति सेन्द्रायुधो वज्रः
ବଜ୍ରର ଅଗ୍ରଭାଗ ଭାଙ୍ଗିଥିଲେ, ବିନ୍ଦୁ-ରେଖାରେ ଚିହ୍ନିତ ହେଲେ କିମ୍ବା ବିବର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଇନ୍ଦ୍ରାୟୁଧ ବଜ୍ର ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ପୁତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରେ।
Verse 52
सौदा मिनीविस्फुरिताभिरामं राजा यथोक्तं कलिशं दधानः / पराक्रमाक्रान्तपरप्रतापः समस्तसामन्तभुवं भुनक्ति
ଯଥୋକ୍ତ ରତ୍ନକାନ୍ତିରେ ଝଲମଲ କରୁଥିବା ମୁକୁଟ ଧାରଣ କରି ରାଜା, ନିଜ ପରାକ୍ରମରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ନୃପମାନଙ୍କ ପ୍ରତାପକୁ ଦମନ କରି, ସମସ୍ତ ସାମନ୍ତଭୂମି ସହ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟକୁ ଭୋଗ କରି ଶାସନ କରନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
The chapter mentions examination by alkaline marking and whetstone testing, under the supervision of skilled, treatise-trained appraisers. It also emphasizes hardness criteria: the vajra scratches other substances and is not scratched by them, and it is cut only by another diamond.
If even one prong/“horn” is split or broken, the stone should be discarded for well-being. More generally, lines, dots, blemishes, crow-foot marks, cracks, stains (especially in the middle), mottling, and discoloration are treated as faults that reduce auspiciousness and value.
A foremost valuation is given for a flawless diamond weighing twenty rice-grains: two lakhs of rūpakas (double). The text then outlines fractional reductions for smaller measures and defect-based devaluation (down to one-tenth or one-hundredth). It also defines a weight equivalence: one rice-grain (taṇḍula) equals eight white mustard seeds (sarṣapa) for establishing the dharaṇa-krama (weight standard).