Adhyaya 204
Oṣadhi-nāma-nirdeśa: Paryāya (Synonyms) of Herbs, Minerals, and Classical Measures
ଧନ୍ୱନ୍ତରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ ପ୍ରଦତ୍ତ ଚିକିତ୍ସା-ଉପଦେଶର ପରମ୍ପରାରେ ସୂତ ଔଷଧ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ପର୍ୟାୟ-ସୂଚୀ ଭଳି—ଏକେ ଦ୍ରବ୍ୟର ଅନେକ ଦେଶୀୟ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନାମ ଏକଠା କରାଯାଇଛି; ଯଥା ଗୁଡୂଚୀର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପର୍ୟାୟ, ନିମ୍ବର ‘ଅରିଷ୍ଟ’ ନାମ, ପଦ୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶବ୍ଦ, ଲଙ୍କା ଓ ଶୁଣ୍ଠି ଇତ୍ୟାଦି। ଉଦ୍ଭିଦ ସହିତ ରେଜିନ୍/ଗନ୍ଧ, ଲବଣ, କ୍ଷାର ଏବଂ ରସଶାସ୍ତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଗନ୍ଧକ ଓ ପାରଦ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଯାହା ଔଷଧବିଦ୍ୟାର ବ୍ୟାପ୍ତି ଦେଖାଏ। ପରେ ତ୍ର୍ୟୂଷଣ (ତ୍ରିକଟୁ), ତ୍ରିଜାତକ/ଚତୁର୍ଜାତକ, ପଞ୍ଚକୋଳ ଭଳି ସଂଯୁକ୍ତ ବର୍ଗ ଓ ଗୃହ୍ୟ-ଔଷଧି ଗୋଷ୍ଠୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି। ତାପରେ କର୍ଷ, ପଲ, କୁଡବ, ପ୍ରସ୍ଥ, ଆଢକ, ଦ୍ରୋଣ, ତୁଳା ଆଦି ମାପ ଓ ଦ୍ରବ ମାପ ଦ୍ୱିଗୁଣ ନିୟମ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ବନ୍ୟ ଔଷଧ ନାମ ବୋଲି କହି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଷୟରେ—ଏହି ପଦଗୁଡ଼ିକର ନିରୁକ୍ତି/ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି କୁମାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବେ—ବୋଲି ସୂଚନା ମିଳେ।
Shlokas
Verse 1
नाम त्र्युत्तरद्विशततमो ऽध्यायः सूत उवाच / एवं धन्वन्तरिः प्राह सुश्रुतायच वैद्यकम् / अत नामानि वक्ष्यामि ओषधीनां समासतः
‘ନାମ’ ନାମକ ତ୍ର୍ୟୁତ୍ତରଦ୍ୱିଶତତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ଧନ୍ୱନ୍ତରି ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ ବୈଦ୍ୟକଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖାଇଲେ। ଏବେ ମୁଁ ଔଷଧୀମାନଙ୍କ ନାମ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।
Verse 2
स्थिरा विदारिगन्धा च शालपण्यशुमत्यपि / लाङ्गली कलसी चैव क्रोष्टुपुच्छा गुहा मता
ସ୍ଥିରା, ବିଦାରିଗନ୍ଧା ଓ ଶାଲପଣୀ—ସହିତ ଶୁମତୀ; ଏହିପରି ଲାଙ୍ଗଲୀ ଓ କଲସୀ; ଏବଂ କ୍ରୋଷ୍ଟୁପୁଚ୍ଛା—ଏ ସବୁକୁ ‘ଗୁହା’ ନାମକ ଔଷଧିର ନାମ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 3
पुनर्नवाथ पर्षाभूः कठिल्या कारुणा तथा / एरण्डश्चोरुवूकः स्यादामर्दो वर्धमानकः
ପୁନର୍ନବାକୁ ‘ପର୍ଷାଭୂଃ’, ‘କଠିଲ୍ୟା’ ଓ ‘କାରୁଣା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ଏରଣ୍ଡ (ଅରଣ୍ଡି) ‘ଚୋରୁଭୂକ’ ଓ ଆମର୍ଦ ‘ବର୍ଧମାନକ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତ।
Verse 4
झषा नागबला ज्ञेया श्वदंष्ट्रा गोक्षुरो मतः / शतावरी वरा भीरु पीवरीन्दीवरी वरी
‘ଝଷା’ ବୋଲି ନାଗବଲାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ‘ଶ୍ୱଦଂଷ୍ଟ୍ରା’କୁ ଗୋକ୍ଷୁର ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଶତାବରୀ ‘ବରା’ ଓ ‘ଭୀରୁ’ ନାମରେ; ପୀବରୀ ‘ଇନ୍ଦୀବରୀ’ ଓ ‘ବରୀ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 5
व्याघ्री तु बृहती कृष्णा हंसपादी मधुस्त्रवा / धामनी कण्टकारी स्यात्क्षुद्रा सिंही निदिग्धिका
‘ବ୍ୟାଘ୍ରୀ’କୁ ବୃହତୀ, କୃଷ୍ଣା, ହଂସପାଦୀ, ମଧୁସ୍ତ୍ରବା, ଧାମନୀ ଓ କଣ୍ଟକାରୀ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ କ୍ଷୁଦ୍ରା, ସିଂହୀ ଓ ନିଦିଗ୍ଧିକା ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ।
Verse 6
वृश्चिका त्र्यमृता काली विषघ्नी सर्पदंष्ट्रिका / मर्कटी चात्मगुप्ता स्यादार्षेयी कपिकच्छुका
ବୃଶ୍ଚିକାକୁ ‘ତ୍ର୍ୟମୃତା’, ‘କାଳୀ’, ‘ବିଷଘ୍ନୀ’ ଓ ‘ସର୍ପଦଂଷ୍ଟ୍ରିକା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ‘ମର୍କଟୀ’, ‘ଆତ୍ମଗୁପ୍ତା’, ‘ଆର୍ଷେୟୀ’ ଓ ‘କପିକଚ୍ଛୁକା’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଡାକନ୍ତି।
Verse 7
मुद्गपर्णो क्षुद्रसहा माषपर्णो महासहा / त्यजा परा च महा ज्ञेया दण्डयोन्यङ्कसंज्ञया / न्यग्रोधस्तु वटो ज्ञेयः अश्वत्थः कपिलो मतः
ମୁଦ୍ଗପର୍ଣ ‘କ୍ଷୁଦ୍ରସହା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ମାଷପର୍ଣ ‘ମହାସହା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘ତ୍ୟଜା’କୁ ‘ପରା’ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ‘ମହା’ ‘ଦଣ୍ଡୟୋନ୍ୟଙ୍କ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ‘ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ’କୁ ‘ବଟ’ ଭାବେ ଜାଣ, ଏବଂ ‘ଅଶ୍ୱତ୍ଥ’କୁ ‘କପିଲ’ ବୋଲି ମନାଯାଇଛି।
Verse 8
प्लक्षो ऽथ गर्दभाण्डः स्यात्पर्कटी च कपीतनः / पार्थस्तु ककुभो धन्वि विज्ञेयोर्ऽजुननामभिः
ପ୍ଲକ୍ଷକୁ ‘ଗର୍ଦଭାଣ୍ଡ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ‘ପର୍କଟୀ’କୁ ‘କପୀତନ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ। ଏହିପରି ଧନୁଧାରୀ ‘ପାର୍ଥ’କୁ ‘କକୁଭ’ ଓ ‘ଅର୍ଜୁନ’ ନାମରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
Verse 9
नन्दीवृक्षः प्ररोही स्यात्पुष्टिकारीति चोच्यते / वञ्जुलो वेतसो ज्ञेयो भल्लातश्चाप्यरुष्करः
‘ନନ୍ଦୀ’ ନାମକ ବୃକ୍ଷ ‘ପ୍ରରୋହୀ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ, ଏବଂ ତାହାକୁ ‘ପୁଷ୍ଟିକାରୀ’ (ପୋଷଣଦାୟିନୀ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘ବଞ୍ଜୁଲ’କୁ ‘ବେତସ’ ଭାବେ ଜାଣ, ଏବଂ ‘ଭଲ୍ଲାତ’ ମଧ୍ୟ ‘ଅରୁଷ୍କର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 10
लोध्रः सारवको धृष्टस्तिरीटश्चापि कीर्तितः / बृहत्फला महाजम्बूर्ज्ञेया बालफला परा
ଲୋଧ୍ରକୁ ‘ସାରବକ’, ‘ଧୃଷ୍ଟ’ ଏବଂ ‘ତିରୀଟ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଇଛି। ଏହିପରି ‘ବୃହତ୍ଫଲା’ ଓ ‘ମହାଜମ୍ବୂ’ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ‘ବାଲଫଲା’ ତାହାର ଅନ୍ୟ (ଭିନ୍ନ) ପ୍ରକାର ମନାଯାଇଛି।
Verse 11
तृतीया जलजम्बूः स्यान्नादेयी सा च कीर्तिता / कणा कृष्णोपकुञ्ची च शौण्डी मागधिकेति च
ତୃତୀୟ ପ୍ରକାର ‘ଜଲଜମ୍ବୂ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେହିଟି ‘ନାଦେୟୀ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ। ଏହାକୁ ‘କଣା’, ‘କୃଷ୍ଣୋପକୁଞ୍ଚୀ’, ‘ଶୌଣ୍ଡୀ’ ଏବଂ ‘ମାଗଧିକା’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଡାକାଯାଏ।
Verse 12
कथिता पिप्पली तज्ज्ञैस्तन्मूलं ग्रन्थिकं स्मृतम् / ऊषणं मरिचं ज्ञेयं शुण्ठी विश्वं महौषधम्
ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏହାକୁ ‘ପିପ୍ପଲୀ’ କହନ୍ତି; ତାହାର ମୂଳ ‘ଗ୍ରନ୍ଥିକ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ‘ଊଷଣ’କୁ ‘ମରିଚ’ ଜାଣ, ଏବଂ ଶୁଣ୍ଠୀ ‘ବିଶ୍ୱା’—ମହୌଷଧ ଅଟେ।
Verse 13
व्योषं कटुत्रयं विद्यात्त्र्यूषणं तच्च कीर्त्यते / लाङ्गली हलिनी च स्याच्छेयसी गज पिप्पली
‘ବ୍ୟୋଷ’ ହେଉଛି କଟୁ-ତ୍ରୟ; ତାହାକୁ ‘ତ୍ର୍ୟୂଷଣ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ‘ଲାଙ୍ଗଲୀ’ ‘ହଲିନୀ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରକାର ‘ଗଜ-ପିପ୍ପଲୀ’।
Verse 14
त्रायन्ती त्रायमाणा स्यादुत्साया सुवहा स्मृता / चित्रकः स्याच्छिखी वह्निरग्निसंज्ञाभिरुच्यते
‘ତ୍ରାୟନ୍ତୀ’ ଓ ‘ତ୍ରାୟମାଣା’—ରକ୍ଷକ ଅର୍ଥବୋଧକ ନାମ। ‘ଉତ୍ସାୟା’ ଓ ‘ସୁବହା’ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତ। ‘ଚିତ୍ରକ’, ‘ଶିଖୀ’, ‘ବହ୍ନି’—ଏହିସବୁ ଅଗ୍ନିର ପର୍ୟାୟନାମ।
Verse 15
षड्ग्रन्थोग्रा वचा ज्ञेया श्वेता हैमवतीति च / कुटजो वृक्षकः शक्रो वत्सको गिरिमाल्लिका
ବଚାକୁ ‘ଷଡ୍ଗ୍ରନ୍ଥୀ’, ‘ଓଗ୍ରା’, ‘ଶ୍ୱେତା’, ‘ହୈମବତୀ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜାଣ। ଏହିପରି କୁଟଜ ‘ବୃକ୍ଷକ’, ‘ଶକ୍ର’, ‘ବତ୍ସକ’, ‘ଗିରିମାଲ୍ଲିକା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 16
कलिङ्गेन्द्रयवारिष्टं तस्य बीजानि लक्षयेत् / मुस्तक्तो मेघनामा स्यात्कौन्ती ज्ञेया हरेणुका
‘କଲିଙ୍ଗେନ୍ଦ୍ର-ଯବାରିଷ୍ଟ’ ନାମକ ଔଷଧିର ବୀଜଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। ମୁସ୍ତକରୁ ‘ମେଘନାମା’ ନାମକ ଭେଦ ହୁଏ; ଏବଂ ‘କୌନ୍ତୀ’କୁ ‘ହରେଣୁକା’ ବୋଲି ଜାଣିବା।
Verse 17
एला च बहुला प्रोक्ता सूक्ष्मैला च तथा त्रुटिः / पद्मा भार्ङ्गो तथा काञ्जी ज्ञेया ब्राह्मणयष्टिका
ଏଲା ‘ବହୁଲା’ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏଲା ଓ ‘ତ୍ରୁଟି’ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ପଦ୍ମା, ଭାର୍ଙ୍ଗ, କାଞ୍ଜୀ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୟଷ୍ଟିକା—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞେୟ।
Verse 18
मूर्वा मधुरसा ज्ञेया तेजनी तिक्तवल्लिका / महानिम्बो बृहन्निम्बो दीप्यकः स्याद्यवानिका
ମୂର୍ବା ମଧୁର ରସଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ; ତେଜନୀ ତିକ୍ତ ଲତା। ମହାନିମ୍ବ ଓ ବୃହନ୍ନିମ୍ବ—ନିମ୍ବର ଭେଦ; ଦୀପ୍ୟକକୁ ଯବାନିକା ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି।
Verse 19
विडङ्गं क्रिमशत्रुः स्याद्रामठं हिङ्गुरुच्यते / अजाजी जीरकं ज्ञेया कारवी चोपकुञ्चिका
ବିଡଙ୍ଗ ‘କୃମିଶତ୍ରୁ’ ବୋଲି ପରିଚିତ; ରାମଠକୁ ହିଙ୍ଗୁ କୁହାଯାଏ। ଅଜାଜୀକୁ ଜୀରକ ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ; କାରବୀ ଓ ଉପକୁଞ୍ଚିକା ମଧ୍ୟ।
Verse 20
विज्ञेया कटुका तिक्ता तथा कटुकरोहिणी / तगरं स्यान्नतं वक्रं चोचं त्वचवराङ्गकम्
ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଜ୍ଞେୟ—କଟୁକା, ତିକ୍ତା, କଟୁକରୋହିଣୀ; ତଥା ତଗର, ନତ, ବକ୍ର, ଚୋଚ, ତ୍ୱଚା (ଦାଲଚିନି ଛାଲ) ଏବଂ ବରାଙ୍ଗକ।
Verse 21
उदीच्यं बालकं प्रोक्तं ह्रीबेरं चाम्बुनामभिः / पत्रकं दलसंज्ञाभिश्चारकं तस्कराह्वयम्
ଉଦୀଚ୍ୟକୁ ‘ବାଲକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ହ୍ରୀବେର ‘ଅମ୍ବୁ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ପତ୍ରକ ‘ଦଲ’ ବୋଲି ଜଣାଶୁଣା; ଚାରକ ‘ତସ୍କର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 22
हेमाभं नागसंज्ञाभिर्नागकेशर उच्यते / असृक्कुङ्कुममाख्यातं तथा काश्मीरबाह्लिकम्
ଯାହା ସୁବର୍ଣ୍ଣାଭ, ତାହାକୁ ‘ନାଗ’ ନାମେ ଡାକୁଥିବାମାନେ ‘ନାଗକେଶର’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଏହା ‘ରକ୍ତସଦୃଶ କୁଙ୍କୁମ’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ କାଶ୍ମୀର–ବାହ୍ଲିକର କେଶର ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 23
अयो लोहं समुद्दिष्टं यौगिकैर्लोहनामभिः / पुरं कुटनटं विद्यान्महिषाक्षः पलङ्कषा
ଅୟଃ ଅର୍ଥାତ୍ ଲୋହ (ଲୋହା/ଇନ୍ଦୁର) — ଧାତୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଯୌଗିକ/ବ୍ୟୁତ୍ପନ୍ନ ନାମଦ୍ୱାରା ଏପରି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ‘ପୁର’ (ନଗର)କୁ ‘କୁଟନଟ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜାଣ; ‘ମହିଷାକ୍ଷ’ ଓ ‘ପଲଙ୍କଷା’ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିଘଣ୍ଟୁ-ଶିକ୍ଷାର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଶବ୍ଦ।
Verse 24
काश्मरी कट्फला ज्ञेया श्रीपर्णो चेति कीर्तिता / शल्लकी गजभक्ष्या च पत्री च सुरभी स्त्रवः
କାଶ୍ମରୀ ଓ କଟ୍ଫଲା—ଏମାନଙ୍କୁ ଜାଣ; ଏମାନେ ‘ଶ୍ରୀପର୍ଣ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ କୀର୍ତିତ। ତଦ୍ରୂପ ଶଲ୍ଲକୀ, ଗଜଭକ୍ଷ୍ୟା, ପତ୍ରୀ ଏବଂ ସୁରଭୀ (ସ୍ତ୍ରବଃ)—ଯାହା ସୁଗନ୍ଧିତ ନିର୍ୟାସ/ରାଳ ସ୍ରବଣ କରେ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞେୟ।
Verse 25
धात्रीमामलकीं विद्यादक्षश्चैव विभीतकः / पथ्याभया च विज्ञेया पूतना च हरीतकी
ଧାତ୍ରୀକୁ ‘ଆମଲକୀ’ (ଆଁଵଳା) ବୋଲି ଜାଣ; ‘ଅକ୍ଷ’ ହେଉଛି ‘ବିଭୀତକ’। ‘ପଥ୍ୟା’କୁ ‘ଅଭୟା’ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ‘ପୂତନା’କୁ ‘ହରୀତକୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 26
त्रिफला फलमेवोक्ता तच्च ज्ञेयं फलत्रिकम् / उदकीर्यो दीर्घवृन्तः करञ्जश्चेति कीर्तितः
‘ତ୍ରିଫଳା’କୁ ଫଳମିଶ୍ରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ‘ଫଳତ୍ରିକ’ ଅର୍ଥାତ୍ ତିନି ଫଳର ସମୁଚ୍ଚୟ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ‘ଉଦକୀର୍ୟ’, ‘ଦୀର୍ଘବୃନ୍ତ’, ‘କରଞ୍ଜ’—ଏହି ତିନି ଫଳ ବୋଲି କୀର୍ତିତ।
Verse 27
यष्टी यष्ट्याह्वयं प्रोक्तं मदुकं मधुयष्टिका / धातकी ताम्रपर्णो स्यात्समङ्गा कुञ्जरा मता
‘ୟଷ୍ଟୀ’ ନାମକ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ‘ୟଷ୍ଟ୍ୟାହ୍ୱୟ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଏହା ‘ମଦୁକ’ ଓ ‘ମଧୁୟଷ୍ଟିକା’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ‘ଧାତକୀ’କୁ ‘ତାମ୍ରପର୍ଣା’ କୁହନ୍ତି, ଏବଂ ‘ସମଙ୍ଗା’କୁ ‘କୁଞ୍ଜରା’ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 28
सितं मलयजं शीतं गोशीर्षं सितचन्दनम् / विद्याद्रक्तं चन्दनं च द्वितीयं रक्तचन्दनम्
ମଲୟଦେଶଜ ଶୀତଳ ଶ୍ୱେତ ଚନ୍ଦନକୁ ‘ଗୋଶୀର୍ଷ’ ଅର୍ଥାତ୍ ‘ସିତଚନ୍ଦନ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ରକ୍ତ ଚନ୍ଦନକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣ; ତାହାର ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାର ‘ରକ୍ତଚନ୍ଦନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 29
काकोली च स्मृता वीरा वयस्या चार्कपुष्पिका / शृङ्गी कर्कटशृङ्गी च महाघोषा च कीर्तिता
‘କାକୋଲୀ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ତଥା ‘ବୀରା’, ‘ବୟସ୍ୟା’ ଓ ‘ଅର୍କପୁଷ୍ପିକା’। ଏହିପରି ‘ଶୃଙ୍ଗୀ’, ‘କର୍କଟଶୃଙ୍ଗୀ’ ଏବଂ ‘ମହାଘୋଷା’ ନାମ ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 30
तुगाक्षीरी शुभा वांशी विज्ञेया वंशलोचना / मृद्विका च स्मृता द्राक्षा तथा गोस्तनिका मता
‘ଶୁଭା’ ନାମକ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ‘ବାଂଶୀ’ ଓ ‘ବଂଶଲୋଚନା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ‘ମୃଦ୍ୱିକା’କୁ ‘ଦ୍ରାକ୍ଷା’ (ଅଙ୍ଗୁର) ବୋଲି ସ୍ମୃତ, ଏବଂ ତାକୁ ‘ଗୋସ୍ତନିକା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ମନାଯାଏ।
Verse 31
स्यादुशीरं मृणालञ्च सेव्यं लामज्जकं तथा / सारञ्च गोपवल्ली च गोपी भद्रा च कथ्यते
ଏହା ‘ଉଶୀର’, ‘ମୃଣାଲ’, ‘ସେବ୍ୟ’ ଓ ‘ଲାମଜ୍ଜକ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ଏହାକୁ ‘ସାର’, ‘ଗୋପବଲ୍ଲୀ’, ‘ଗୋପୀ’ ଏବଂ ‘ଭଦ୍ରା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 32
दन्ती कटङ्कटेरी च ज्ञेया दारुनिशेति च / हरिद्रा रजनी प्रोक्ता पीतिका रात्रिनामिका
ଏହି ଔଷଧିକୁ ଦନ୍ତୀ, କଟଙ୍କଟେରୀ ଓ ଦାରୁନିଶା—ଏହି ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ହରିଦ୍ରା (ହଳଦୀ)କୁ ରଜନୀ, ପୀତିକା ଓ ରାତ୍ରିନାମିକା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 33
वृक्षादनी छिन्नरुहा नीलवल्ली रसामृता / वसुकोटश्च विज्ञेयो वाशिरः काम्पिल्लो मतः
ପରମ୍ପରାରେ ଗ୍ରହୀତ ପର୍ୟ୍ୟାୟନାମ—ବୃକ୍ଷାଦନୀ, ଛିନ୍ନରୁହା, ନୀଳବଲ୍ଲୀ ଓ ରସାମୃତା। ଏହାକୁ ବସୁକୋଟ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ବାଶିର, କାମ୍ପିଲ୍ଲ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ମନାଯାଏ।
Verse 34
पाषाणभेदको ऽरिष्टो ह्यस्मभित्कुट्टभेदकः / घण्टाकः शुष्कको ज्ञेयो वचो ऽथ सूचको मतः
‘ଅରିଷ୍ଟ’ ପାଷାଣଭେଦକ (ପଥର ଭାଙ୍ଗୁଥିବା) ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏବଂ ‘ଅସ୍ମଭିତ୍–କୁଟ୍ଟଭେଦକ’ ଶିଳାକୁ ଚିରି ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରେ। ‘ଘଣ୍ଟାକ’ ଘଣ୍ଟା-ସଦୃଶ, ‘ଶୁଷ୍କକ’ ଶୁଷ୍କ; ଏବଂ ‘ବଚା’କୁ ‘ସୂଚକ’ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 35
सुरसो बीजकश्चैव पीतशालो ऽभिधीयेत / वज्रवृक्षो महावृक्षः स्नुही स्नुक्च सुधा गुडा
ସୁରସା, ବୀଜକ ଏବଂ ପୀତଶାଲ—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ କୁହାଯାଇଛି। ତଥା ବଜ୍ରବୃକ୍ଷ ଓ ମହାବୃକ୍ଷ; ଏବଂ ସ୍ନୁହୀ, ସ୍ନୁକ—ଏମାନେ ସୁଧା ଓ ଗୁଡା ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 36
तुलसीं सुरसां विद्यादुपस्थेति च कथ्यते / कुठेरको ऽप्यर्जुनकः पर्णो सौगन्धिपर्णिक्रः
ତୁଳସୀକୁ ସୁରସା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ତାକୁ ଉପସ୍ଥା ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। କୁଠେରକକୁ ଅର୍ଜୁନକ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି; ଏବଂ ସେ ‘ପର୍ଣ’—ସୁଗନ୍ଧିତ ପତ୍ରଯୁକ୍ତ ‘ସୌଗନ୍ଧି-ପର୍ଣିକା’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 37
नीलश्च सिन्धुवारश्च निर्गुण्डीति सुगन्धिका / ज्ञेया सुगन्धिपर्णोति वासन्ती कुलजेति च
‘ନୀଳ’, ‘ସିନ୍ଧୁବାର’ ଓ ‘ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ’—ଯାହାକୁ ‘ସୁଗନ୍ଧିକା’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ଏସବୁ ଏକେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଉଦ୍ଭିଦର ନାମ। ଏହା ‘ସୁଗନ୍ଧିପର୍ଣୋତୀ’, ‘ବାସନ୍ତୀ’ ଓ ‘କୁଲଜା’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।
Verse 38
कालीयकं पीतकाष्ठं कतकाख्यः पुनः स्मृतः / गायत्रीखदिरो ज्ञेयस्तद्भेदः कन्दरो मतः
କାଳୀୟକକୁ ‘ପୀତକାଷ୍ଠ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ପୁନର୍ବାର ‘କଟକ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ‘ଗାୟତ୍ରୀ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଖଦିରକୁ ଏହିପରି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ତାହାର ଭେଦ ‘କନ୍ଦର’ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 39
इन्दी वरं कुवलयं पद्मं नीलोत्पलं स्मृतम् / सौगन्धिकं शतदलमब्जं कमलमुच्यते
ଇନ୍ଦୀବରକୁ ‘କୁବଲୟ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ‘ପଦ୍ମ’କୁ ‘ନୀଲୋତ୍ପଳ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହିପରି ସୁଗନ୍ଧିତ ପଦ୍ମ ‘ଶତଦଳ’ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ତାହାକୁ ‘ଅବ୍ଜ’ ଓ ‘କମଳ’ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି।
Verse 40
अजवर्णो भवेदूर्जो वाजिकर्णो ऽश्वकर्णकः / श्लेष्मान्तकस्तथा शेलुर्बहुवारश्च कथ्यते
ଊର୍ଜକୁ ଛାଗ-ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣବାନ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ‘ବାଜିକର୍ଣ୍ଣ’ ଓ ‘ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣକ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ତାକୁ ‘ଶ୍ଲେଷ୍ମାନ୍ତକ’, ‘ଶେଲୁ’ ଏବଂ ‘ବହୁବାର’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କଥାଯାଏ।
Verse 41
सुनन्दकः ककुद्भद्रं छत्राकी छत्रसंज्ञका / कबरी कुम्भको धृष्टः क्षुद्विधो धनकृत्तथा
ଏମାନେ ‘ସୁନନ୍ଦକ’, ‘କକୁଦ୍ଭଦ୍ର’, ‘ଛତ୍ରାକୀ’ ଓ ‘ଛତ୍ରସଂଜ୍ଞକା’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଏହାସହ ‘କବରୀ’, ‘କୁମ୍ଭକ’, ‘ଧୃଷ୍ଟ’, ‘କ୍ଷୁଦ୍ୱିଧ’ ଏବଂ ‘ଧନକୃତ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 42
कृष्णार्जकः करालश्च कालमानः प्रकीर्तितः / प्राची बला नदीक्रान्ता काकजङ्घाथ वायसी
ଘୋଷିତ ହେଉଛି ଯେ ପଥ/କାଳର ଗୋଟିଏ ଖଣ୍ଡ ‘କୃଷ୍ଣାର୍ଜକ’ ଓ ‘କରାଳ’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ‘କାଳମାନ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପରେ ‘ପ୍ରାଚୀ’, ‘ବଲା’, ‘ନଦୀକ୍ରାନ୍ତା’, ‘କାକଜଙ୍ଘା’ ଓ ‘ବାୟସୀ’ ନାମକ ଅବସ୍ଥାମାନେ ଆସନ୍ତି।
Verse 43
ज्ञेया मूषिकपर्णो तु भ्रमन्ती चाखुपर्णिका / विषमुष्टिर्द्रावणञ्च केशमुष्टिरुदाहृता
ଏହାମଧ୍ୟ ଜାଣ—‘ମୂଷିକପର୍ଣୀ’, ‘ଭ୍ରମନ୍ତୀ’ ଓ ‘ଆଖୁପର୍ଣିକା’; ଏବଂ ‘ବିଷମୁଷ୍ଟି’ ଓ ‘ଦ୍ରାବଣ’—ଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ‘କେଶମୁଷ୍ଟି’ (ର ଭେଦ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 44
किंलिहीं कटुकीं विद्यादन्तकश्चाम्लवेतसः / अश्वत्था बहुपत्रा च विज्ञेया चामलक्यपि
‘କିଂଲିହୀ’କୁ ‘କଟୁକୀ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ‘ଅନ୍ତକ’ ହେଉଛି ‘ଆମ୍ଲବେତସ’। ଏହିପରି ‘ଅଶ୍ୱତ୍ଥ’କୁ ‘ବହୁପତ୍ରା’ ଭାବେ ଚିହ୍ନ, ଏବଂ ‘ଆମଲକୀ’ ମଧ୍ୟ (ନିଜ ନାମରେ) ଜ୍ଞେୟ।
Verse 45
अरूषक्रं पत्र शूकं क्षीरी राजादनं मतम् / महापत्रं दाडिमं च तमेव करकं वदेत्
‘ଅରୂଷକ୍ର’, ‘ପତ୍ରଶୂକ’, କ୍ଷୀରଯୁକ୍ତ ‘ରାଜାଦନ’, ‘ମହାପତ୍ର’ ଓ ‘ଦାଡିମ’—ଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକେ ନାମ ‘କରକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 46
मसूरी विदली शष्पा कालिन्दीति निरुच्यते / कण्टकाख्या महाश्यामा वृक्षपादीति वक्ष्यते
‘ମସୂରୀ’, ‘ବିଦଲୀ’ ଓ ‘ଶଷ୍ପା’—ଏମାନେ ‘କାଲିନ୍ଦୀ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ଏହିପରି ‘କଣ୍ଟକା’ ନାମକ ଉଦ୍ଭିଦ ‘ମହାଶ୍ୟାମା’ ଏବଂ ‘ବୃକ୍ଷପାଦୀ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 47
विद्या कुन्ती निकुम्भा च त्रिभङ्गी त्रिपुटी त्रिवृत् / सप्तला यवतिक्ता च चर्मा चर्मकसेति च
(ଏଗୁଡ଼ିକ) ବିଦ୍ୟା, କୁନ୍ତୀ, ନିକୁମ୍ଭା, ତ୍ରିଭଙ୍ଗୀ, ତ୍ରିପୁଟୀ, ତ୍ରିବୃତ୍, ସପ୍ତଲା, ଯବତିକ୍ତା, ଚର୍ମା ଓ ଚର୍ମକସା—ଏହି ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।
Verse 48
शङ्खिनी सुकुमारी च तिक्ताक्षी चाक्षिपीलुकम् / गवाक्षी चामृता श्वेता गिरिकर्णो गवादिनी
ଶଙ୍ଖିନୀ, ସୁକୁମାରୀ, ତିକ୍ତାକ୍ଷୀ, ଆକ୍ଷିପୀଲୁକମ୍, ଗବାକ୍ଷୀ, ଅମୃତା, ଶ୍ୱେତା, ଗିରିକର୍ଣ୍ଣା ଓ ଗବାଦିନୀ—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 49
काम्पिल्लको ऽथ रक्ताङ्गो गुण्डा रोचनिकेति च / हेमक्षीरी स्मृता पीता गौरी वै कालदुग्धिका
କାମ୍ପିଲ୍ଲକ, ପରେ ରକ୍ତାଙ୍ଗ, ଗୁଣ୍ଡା ଓ ରୋଚନିକା; ହେମକ୍ଷୀରୀ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ପୀତା, ଗୌରୀ, କାଳଦୁଗ୍ଧିକା ମଧ୍ୟ (ନାମ) ଅଟେ।
Verse 50
गाङ्गेरुकी नागबला विशाला चेन्द्रवारुणी / तार्क्ष्यं शैलं नीलवर्णमञ्जनञ्च रसाञ्जनम्
ଗାଙ୍ଗେରୁକୀ, ନାଗବଳା, ବିଶାଳା ଓ ଚେନ୍ଦ୍ରବାରୁଣୀ; ତଥା ତାର୍କ୍ଷ୍ୟଂ, ଶୈଲଂ, ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଜନ ଓ ରସାଞ୍ଜନ—ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ/ଔଷଧ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 51
निर्यासो यश्च शाल्मल्याः स मोचरससंज्ञकः / प्रत्यक्पुष्पी खरी ज्ञेया अपामार्गो मयूरकः
ଶାଲ୍ମଲୀ ଗଛରୁ ଯେ ନିର୍ୟାସ (ଗୁମ୍/ରସ) ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ‘ମୋଚର-ରସ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ‘ପ୍ରତ୍ୟକ୍ପୁଷ୍ପୀ’କୁ ‘ଖରୀ’ ଜାଣ, ଏବଂ ‘ଅପାମାର୍ଗ’କୁ ‘ମୟୂରକ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 52
सिंहास्यवृषवासाकमाटरूषकमादिशेत् / जीवको जीवशाकश्च कर्बुरञ्च शटीं विदुः
ସିଂହାସ୍ୟା, ବୃଷବାସାକ ଓ ମାଟରୂଷକ—ଏହି ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକୁ ବିଧାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଜୀବକ ଓ ଜୀବଶାକ; କର୍ବୁର ଓ ଶଟୀକୁ ମଧ୍ୟ ହିତକର ଔଷଧ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 53
कट्फलं सोमवृक्षः स्यादग्निगन्धा सुगन्धिका / शताङ्गं शतपुष्पा च मिंसिर्मधुरिकामता
କଟ୍ଫଳ ‘ସୋମବୃକ୍ଷ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ‘ଅଗ୍ନିଗନ୍ଧା’କୁ ‘ସୁଗନ୍ଧିକା’ କୁହାଯାଏ। ‘ଶତାଙ୍ଗ’କୁ ‘ଶତପୁଷ୍ପା’ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି; ଏବଂ ‘ମିଂସିର୍’କୁ ‘ମଧୁରିକା’ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 54
ज्ञेयं पुष्करमूलञ्च पुष्करं पुष्कराह्वयम् / यासो ऽथ धन्वयासश्च दुष्पर्शो ऽथ दुरालभा
ପୁଷ୍କରମୂଳ, ପୁଷ୍କର ଓ ‘ପୁଷ୍କରାହ୍ୱୟ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଯାହା—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଯାସ ଓ ଧନ୍ୱଯାସ; ଦୁଷ୍ପର୍ଶ ଓ ଦୁରାଲଭା ମଧ୍ୟ (ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ)।
Verse 55
वाकुची सोमराजी च सोमवल्लीति कीर्तिता / मार्कवः केशराजश्च भृङ्गराजो निगद्यते
ବାକୁଚୀ ‘ସୋମରାଜୀ’ ଓ ‘ସୋମବଲ୍ଲୀ’ ନାମରେ କୀର୍ତ୍ତିତ। ଏହିପରି ଭୃଙ୍ଗରାଜକୁ ‘ମାର୍କବ’ ଓ ‘କେଶରାଜ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 56
प्रोक्तस्त्वेडगजस्तज्ज्ञैश्चक्रमर्दकसंज्ञखः / सुरङ्गीतगरः स्नायुः कलनाशा तु वायसी
ତଜ୍ଜ୍ଞମାନେ ଏହାକୁ ‘ଏଡଗଜ’ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି; ଏହା ‘ଚକ୍ରମର୍ଦକ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ଆଉ କୁହନ୍ତି—‘ସୁରଙ୍ଗୀ’ ହେଉଛି ‘ତଗର’; ‘ସ୍ନାୟୁ’କୁ ‘ଗର’ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ‘କଲନାଶା’କୁ ‘ବାୟସୀ’ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
Verse 57
महाकालः स्मृतो बेलस्तण्डुलीयो घनस्तनः / इक्ष्वाकुस्तिक्ततुम्बी स्यात्तिक्तालबुर्निगद्यते
‘ମହାକାଳ’ ବୋଲି ବେଲଫଳକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ‘ତଣ୍ଡୁଲୀୟ’ କୁ ‘ଘନସ୍ତନା’ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ‘ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ’ ତିକ୍ତତୁମ୍ବୀ (କରେଲା) ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ‘ତିକ୍ତାଲବୁ’ ମଧ୍ୟ ତିକ୍ତ ଲାଉ/କୁମ୍ଭାଣ୍ଡର ଏକ ଭେଦ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 58
धामार्गवो ऽथ कोषातक्यथ यामिनी / विद्यात्कोशतकीभेदं कृतभेदनसंज्ञका
ତାପରେ ‘ଧାମାର୍ଗବ’, ‘କୋଷାତକୀ’ ଏବଂ ‘ଯାମିନୀ’ ଅଛି। ‘କୋଶତକୀ’ର ଭିନ୍ନ ଭେଦଗୁଡ଼ିକୁ ‘କୃତଭେଦନ’ ନାମରେ—ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ—ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 59
तथा जीमूतकाख्या च खुड्डाको देवताडकः / गृध्रनखी गृध्रनखी हिङ्गुकाकादनी मता
ଏହିପରି ‘ଜୀମୂତକ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଉଦ୍ଭିଦ ଅଛି; ‘ଖୁଡ୍ଡାକ’ ଯାହାକୁ ‘ଦେବତାଡକ’ କୁହାଯାଏ; ‘ଗୃଧ୍ରନଖୀ’—ହଁ, ସେଇ ଗୃଧ୍ରନଖୀ—ଏବଂ ଏହାକୁ ‘ହିଙ୍ଗୁକାକାଦନୀ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ମନାଯାଏ।
Verse 60
अश्वारिश्चैव बोद्धव्यः करवीरो ऽश्वमारकः / सिन्धुः सैन्धवसिन्धूत्थमणिमन्थमुदाहृतम्
‘ଅଶ୍ୱାରି’ ନାମକ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସେଇ ‘କରବୀର’ (କନେର) ଯାହା ‘ଅଶ୍ୱମାରକ’—ଘୋଡ଼ା-ନାଶକ—ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏବଂ ‘ସିନ୍ଧୁ’ ବୋଲି ‘ସୈନ୍ଧବ’ (ଶିଳାଲବଣ) ଓ ‘ସିନ୍ଧୂତ୍ଥ ମଣିମନ୍ଥ’ ମଧ୍ୟ ଉଦାହୃତ।
Verse 61
क्षारो यवाग्रजश्चैव यवक्षारो ऽभिधीयते / सर्जिका सर्जिकाक्षारो द्वितीयः परिकीर्तितः
ଯବଦାନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କ୍ଷାରକୁ ‘ଯବକ୍ଷାର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାର ‘ସର୍ଜିକା’, ଯାହା ‘ସର୍ଜିକାକ୍ଷାର’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 62
काशीशं पुष्पकाशीशं विज्ञेयं नेत्त्रभेषजम् / धातुकाशीशकाशी च संज्ञेयं तच्च कीर्तितम्
କାଶୀଶ, ଯାହାକୁ ପୁଷ୍ପ-କାଶୀଶ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ନେତ୍ରରୋଗର ଔଷଧ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟ ‘ଧାତୁ-କାଶୀଶ-କାଶୀ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ; ଏଭଳି କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 63
सौराष्ट्री मृत्तिकाक्षारं काक्षी वै पङ्कपर्पटी / विद्यात्समाक्षिकं धातु ताप्यं ताप्युत्थसम्भवम्
ସୌରାଷ୍ଟ୍ରର ମୃତ୍ତିକାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କ୍ଷାରକୁ ‘କାକ୍ଷୀ’ କୁହାଯାଏ; ସେହିଟି ‘ପଙ୍କ-ପର୍ପଟୀ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ଏବଂ ମାଇକା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ‘ସମାକ୍ଷିକ’ ଧାତୁ-ତାପ୍ୟ, ତାପ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 64
शिला मनः शिला ज्ञेया नेपाली कुलटीति च / आलं मनस्तालकं वा हरितालं विनिर्दिशेत्
‘ଶିଳା-ମନଃ’ ବୋଲିଲେ ଶିଳାସଦୃଶ (ପଥର ପରି) ମନଃ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ ‘ନେପାଳୀ’ ଓ ‘କୁଲଟୀ’ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି। ଏହିପରି ‘ଆଲଂ’ କୁ ‘ମନସ୍ତାଲକ’ ଅର୍ଥାତ୍ ‘ହରିତାଳ’ (ହଳଦିଆ ଅର୍ପିମେଣ୍ଟ) ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଏ।
Verse 65
गन्धको गन्धपाषाणो रसः पारद उच्यते / ताम्रमौदुम्बरं शुल्बं विद्यान्म्लेच्छमुखं तथा
ଗନ୍ଧକକୁ ‘ଗନ୍ଧକ’ ଏବଂ ‘ଗନ୍ଧ-ପାଷାଣ’ (ସୁଗନ୍ଧିତ ପଥର) କୁହାଯାଏ; ପାରଦକୁ ‘ରସ’ କିମ୍ବା ‘ପାରଦ’ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ତାମ୍ର ହେଉଛି ତାମ୍ବା; ‘ଔଦୁମ୍ବର’ ତାହାର ଅନ୍ୟ ନାମ; ‘ଶୁଲ୍ବ’ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଏବଂ ‘ମ୍ଲେଚ୍ଛମୁଖ’ ନାମଟି ମଧ୍ୟ (ପାରିଭାଷିକ ପର୍ୟାୟ) ଅଛି।
Verse 66
अद्रिसारस्त्वयस्तीक्ष्णं लोहकञ्चापि कथ्यते / माक्षिकं मधु च क्षौद्रं तच्च पुष्परसं स्मृतम्
‘ଅଦ୍ରିସାର’ କୁ ‘ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅୟସ’ (ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଲୋହା) ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଏହା ‘ଲୋହକ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ଏବଂ ‘ମାକ୍ଷିକ’, ‘ମଧୁ’, ‘କ୍ଷୌଦ୍ର’—ଏସବୁ ‘ପୁଷ୍ପରସ’ (ଫୁଲର ସାର, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧୁ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 67
ज्येष्ठन्तु सोदकं तत्स्यात्काञ्जिकन्तु सुवीरकम् / सीता सितोपला चैव मत्स्यण्डीशर्करा स्मृता
‘ଜ୍ୟେଷ୍ଠ’ ଅର୍ଥ ସାଧା ଜଳ; ‘କାଞ୍ଜିକ’କୁ ‘ସୁବୀରକ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ‘ସୀତା’ ହେଉଛି ଶ୍ୱେତ ସିତୋପଲା (ମିଶ୍ରି) ଏବଂ ‘ମତ୍ସ୍ୟଣ୍ଡୀ’ ଦାଣାଦାର ଶର୍କରା ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 68
त्वगेलापत्रकैस्तुल्यैस्त्रिसुगन्धि त्रिजातकम् / नागकेशरसंयुक्तं तच्चतुर्जातमिष्यते
ତ୍ୱକ (ଦାଲଚିନି ଛାଲ), ଏଲା (ଏଲାଚି) ଓ ପତ୍ରକ (ତେଜପତ୍ର) ସମାନ ଭାଗରେ ନେଲେ ତାହା ‘ତ୍ରିଜାତକ’—ତ୍ରିସୁଗନ୍ଧି। ତାହା ସହ ନାଗକେଶର ଯୋଗ ହେଲେ ‘ଚତୁର୍ଜାତକ’ ବୋଲି ଇଷ୍ଟ।
Verse 69
पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरैः / कथितं पञ्चकोलञ्च कोलकं कोलसंज्ञया
ପିପ୍ପଳୀ, ପିପ୍ପଳୀମୂଳ, ଚବ୍ୟ, ଚିତ୍ରକ ଓ ନାଗର (ଶୁଣ୍ଠି)—ଏହି ପାଞ୍ଚଟିକୁ ‘ପଞ୍ଚକୋଳ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀ ‘କୋଳକ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 70
प्रियङ्गुः कङ्गुका ज्ञेया कोरदूषश्च कोद्रवः / त्रिपुटः पुटसंज्ञश्च कलापो लङ्गको मतः
ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁକୁ ‘କଙ୍ଗୁକା’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; କୋଦ୍ରବକୁ ‘କୋରଦୂଷ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ‘ତ୍ରିପୁଟ’କୁ ‘ପୁଟ’ କୁହନ୍ତି, ଏବଂ ‘କଲାପ’କୁ ‘ଲଙ୍ଗକ’ ବୋଲି ମତ।
Verse 71
सतीनो वर्तुलश्चैव वेणुश्चापि प्रकीर्तितः / पिचुकं पितलं चाक्षं बिडालपदकं तथा
ଏହିପରି ‘ସତୀନ’, ‘ବର୍ତୁଲ’ ଓ ‘ବେଣୁ’ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ; ତଥା ‘ପିଚୁକ’, ‘ପିତଲ’, ‘ଆକ୍ଷ’ ଏବଂ ‘ବିଡାଳପଦକ’ ମଧ୍ୟ।
Verse 72
विद्यात्कर्षं तथा चापि सुवर्णं कवलग्रहम् / पलार्धं शुक्तिमिच्छन्ति तथाष्टौमाषकास्त्विति
ଜାଣିବା ଉଚିତ ଯେ ‘କର୍ଷ’କୁ ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ‘କବଳଗ୍ରହ’ ପଳର ଅର୍ଧ; ଅର୍ଥାତ୍ ଆଠ ମାଷକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 73
पलं बिल्वञ्च मुष्टिः स्याद्द्वे पले प्रसृतिं वदेत् / अञ्जलिं कुडवञ्चैव विद्यात्पलचतुष्टयम्
‘ପଳ’କୁ ‘ବିଲ୍ୱ’ ଓ ‘ମୁଷ୍ଟି’ (ମୁଠିଭର) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଦୁଇ ପଳ ‘ପ୍ରସୃତି’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ‘ଅଞ୍ଜଳି’ ଓ ‘କୁଡବ’—ଏହା ଚାରି ପଳର ମାନ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 74
अष्टमानं पलान्यष्टौ तच्च मानमिति स्मृतम् / चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थ प्रस्थाश्चत्वार आढकः
ଆଠ ପଳର ମାନକୁ ‘ଅଷ୍ଟମାନ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ କହେ। ଚାରି କୁଡବରେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରସ୍ଥ; ଚାରି ପ୍ରସ୍ଥରେ ଗୋଟିଏ ଆଢକ।
Verse 75
काशपात्रञ्च संप्रोक्तो द्रोणश्चचतुराढके / तुला पलशतं प्रोक्तं भागो विंशत्पलः स्मृतः
‘କାଶପାତ୍ର’କୁ ମଧ୍ୟ ମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଦ୍ରୋଣ ହେଉଛି ଚାରି ଆଢକ। ତୁଲା ଶତ ପଳ, ଏବଂ ଭାଗ ବିଂଶତି ପଳ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 76
मानमेवं विधं प्रोक्तं प्रस्थद्रव्येषु पण्डितैः / द्रवद्रव्येषु चोद्दिष्टं द्विगुणं परिकीर्तितम्
ଏହିପରି ପ୍ରସ୍ଥମାନ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଏହି ମାନବିଧି ପଣ୍ଡିତମାନେ କହିଛନ୍ତି। ଦ୍ରବ (ତରଳ) ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଏହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ ମାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 77
भद्रदारु देवकाष्ठं दारु स्याद्देवदारुकम् / कुष्ठमामयमाख्यातं मांसीञ्च नलदंशनम्
ଭଦ୍ରଦାରୁକୁ ‘ଦେବକାଷ୍ଠ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ‘ଦେବଦାରୁ’ ନାମକ କାଠ ‘ଦେବଦାରୁକ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ‘କୁଷ୍ଠ’କୁ ‘ଆମୟ’ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି, ଏବଂ ‘ମାଂସୀ’କୁ ‘ନଲଦାଂଶନା’ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ।
Verse 78
शङ्खः शुक्तिनखः शङ्खो व्याघ्रो व्याघ्रनखः स्मृतः / पुरं पलङ्कषं विद्यान्महिषाक्षञ्च गुग्गुलुः
‘ଶଙ୍ଖ’ ‘ଶୁକ୍ତିନଖ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏବଂ ତାହା ‘ଶଙ୍ଖ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ‘ବ୍ୟାଘ୍ର’କୁ ‘ବ୍ୟାଘ୍ରନଖ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ‘ପୁର’କୁ ‘ପଲଙ୍କଷ’ ଜାଣ, ଏବଂ ‘ମହିଷାକ୍ଷ’କୁ ‘ଗୁଗ୍ଗୁଲୁ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 79
रसो गन्धरसो बोले सर्जः सर्जरसो मतः / प्रियङ्गुः फलिनी श्यामा गौरी कान्तेति चोच्यते
‘ରସ’କୁ ‘ଗନ୍ଧରସ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ‘ସର୍ଜ’କୁ ‘ସର୍ଜରସ’ ବୋଲି ଧରାଯାଏ। ‘ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ’କୁ ‘ଫଲିନୀ’, ‘ଶ୍ୟାମା’, ‘ଗୌରୀ’ ଏବଂ ‘କାନ୍ତା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି।
Verse 80
करञ्जौ नक्तमालः स्यात्पूतिकश्चिरबिल्वकः / शिग्रुः शोभाञ्जनो नाम ज्ञानमानश्च कीर्तितः
‘କରଞ୍ଜ’କୁ ‘ନକ୍ତମାଳ’ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି; ‘ପୂତିକ’କୁ ‘ଚିରବିଲ୍ୱକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘ଶିଗ୍ରୁ’ ‘ଶୋଭାଞ୍ଜନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ‘ଜ୍ଞାନମାନ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୀର୍ତିତ।
Verse 81
जया जयन्ती शरणी निर्गुण्डी सिन्धुवारकः / मोरटा पीलुपर्णो च तुण्डी स्यात्तुण्डिकेरिका
ଜୟା, ଜୟନ୍ତୀ, ଶରଣୀ, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, ସିନ୍ଧୁବାରକ; ଏବଂ ମୋରଟା, ପୀଲୁପର୍ଣ୍ଣ, ତୁଣ୍ଡୀ—‘ତୁଣ୍ଡୀ’କୁ ‘ତୁଣ୍ଡିକେରିକା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି।
Verse 82
मदनो गालवो बोधो घोटा घोटी च कथ्यते / चतुरङ्गुल सम्पाको व्याधिघाताभिसंज्ञकः
ଏଗୁଡ଼ିକୁ ‘ମଦନ’, ‘ଗାଲବ’, ‘ବୋଧ’, ‘ଘୋଟା’ ଓ ‘ଘୋଟୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଚାରି ଆଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପାକ ‘ବ୍ୟାଧିଘାତ’ (ରୋଗନାଶକ) ନାମରେ ପରିଚିତ।
Verse 83
विद्यादारग्वधं राजवृक्षं रैवतसंज्ञकम् / दन्ती काकेन्दुतिक्ता स्यात्कण्टकी च विकङ्कतः
‘ଦାରୁଗ୍ବଧ’ ନାମକ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ‘ରାଜବୃକ୍ଷ’ ଓ ‘ରୈବତ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜାଣ। ଏହିପରି ‘ଦନ୍ତୀ’କୁ ‘କାକେନ୍ଦୁତିକ୍ତା’ କୁହାଯାଏ; କଣ୍ଟକଯୁକ୍ତ ‘ବିକଙ୍କତ’ ‘କଣ୍ଟକୀ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 84
निम्बो ऽरिष्टः समाख्यातः पटोलं कोलकं विदुः / वयस्था च विशल्या च च्छिन्ना छिन्नरुहा मता
ନିମ୍ବକୁ ‘ଅରିଷ୍ଟ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ପଟୋଳକୁ ‘କୋଳକ’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଏହିପରି ‘ବୟସ୍ଥା’ ‘ବିଶଲ୍ୟା’ ଓ ‘ଛିନ୍ନା’ ‘ଛିନ୍ନରୁହା’ ବୋଲି ମତ।
Verse 85
वशा दन्त्यमृता चेति गुडूचीनामसंग्रहः / किराततिक्तकश्चैव भूनिम्बः काण्डतिक्तकः
‘ବଶା’, ‘ଦନ୍ତ୍ୟା’, ‘ଅମୃତା’—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଗୁଡୂଚୀର ନାମସଂଗ୍ରହ। ତଥା ଏହାକୁ ‘କିରାତତିକ୍ତକ’, ‘ଭୂନିମ୍ବ’ ଓ ‘କାଣ୍ଡତିକ୍ତକ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 86
सूत उवाच / नामान्येतानि च हरे वन्यानां भेषजां तथा / अतो व्याकरणं वक्ष्ये कुमारोक्तञ्च शौनक
ସୂତ କହିଲେ—ହେ ହରି! ଏଗୁଡ଼ିକ ଅରଣ୍ୟଜ ଭେଷଜ ଔଷଧମାନଙ୍କର ନାମ। ଏହେତୁ, ହେ ଶୌନକ! କୁମାର ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ମୁଁ ତାହାର ବ୍ୟାକରଣ-ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
Frequently Asked Questions
It defines Triphalā as a triad of fruits and names them in this passage as Udakīrya, Dīrghavṛnta, and Karañja—showing that Purāṇic/lexical traditions may present variant identifications compared to later standardized Āyurvedic triads.
Tryūṣaṇa/Vyoṣa is stated to be the triad of pungent spices: typically pippalī (long pepper), marica (black pepper), and śuṇṭhī (dry ginger), with the text explicitly naming these items in proximity and defining the group-term.
It lists: pippalī (long pepper), pippalī-mūla (root of long pepper), chavya, citraka, and śuṇṭhī—calling the set Pañcakola and also Kolaka.
The chapter equates karṣa with suvarṇa; gives relationships among māṣa, pala, kuḍava, prastha, āḍhaka, and droṇa; and notes a rule that liquid measures are prescribed as double relative to certain dry-measure standards.
It signals a pedagogical continuation: after listing paryāya-names, the next step is to justify/derive them via grammar and etymology (as attributed to Kumāra), strengthening memorability and interpretive clarity in technical vocabulary.