Shloka 57
ललितोपाख्याने मन्त्रतारतम्यकथनम्
Hierarchy of Mantras in the Lalitopākhyāna
Devanagari script
मुञ्चन्त्यो हृदि याचन्त्यो भवन्ति हरिणीदृशः / अरण्ये पत्तने वापि देवालयमठेषु वा / यत्र कुत्रापि तिष्ठन्तं तं धावन्ति मृगीदृशः
Transliteration
muñcantyo hṛdi yācantyo bhavanti hariṇīdṛśaḥ / araṇye pattane vāpi devālayamaṭheṣu vā / yatra kutrāpi tiṣṭhantaṃ taṃ dhāvanti mṛgīdṛśaḥ
Translation
ହୃଦୟର ସଂକୋଚ ଛାଡ଼ି, ବିନୟରେ ଯାଚନା କରୁଥିବା ସେମାନେ ହରିଣୀ-ନୟନା ହୋଇଯାନ୍ତି—ଅରଣ୍ୟେ, ପଟ୍ଟନେ, ଦେବାଳୟ କିମ୍ବା ମଠରେ; ସେ ଯେଉଁଠି କେଉଁଠି ରହୁଥାଏ, ମୃଗୀ-ଦୃଶା ସେଠାକୁ ଧାଉଥାନ୍ତି।
Word by Word
muñcantyaḥreleasing / letting go
muñcantyaḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootmuc (धातु) + śatṛ (कृदन्त-प्रत्यय)
Formवर्तमानकाले कर्तरि शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present active participle); स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st) बहुवचनम्
hṛdiin the heart
hṛdi:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Locative)
TypeNoun
Roothṛd (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी (7th) एकवचनम्
yācantyaḥbegging / imploring
yācantyaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootyāc (धातु) + śatṛ (कृदन्त-प्रत्यय)
Formवर्तमानकाले कर्तरि शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त; स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st) बहुवचनम्
bhavantibecome / are
bhavanti:
Kriyā (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootbhū (धातु)
Formलट्-लकारः (Present); प्रथमपुरुषः (3rd person); बहुवचनम्
hariṇī-dṛśaḥdeer-eyed women
hariṇī-dṛśaḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Roothariṇī (प्रातिपदिक) + dṛś (प्रातिपदिक)
Formसमासः (बहुव्रीहिः) ‘हरिण्याः इव दृशः यस्याः’ = deer-eyed women; स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st) बहुवचनम्
araṇyein the forest
araṇye:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootaraṇya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी (7th) एकवचनम्
pattanein the city
pattane:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootpattana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी (7th) एकवचनम्
vāor
vā:
Sambandha (सम्बन्ध/विकल्प)
TypeIndeclinable
Rootvā (अव्यय)
Formविकल्प-अव्यय (disjunctive particle)
apialso / even
api:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
Formसम्भावना/समुच्चय-अव्यय (particle: also/even)
deva-ālaya-maṭheṣuin temples and monasteries
deva-ālaya-maṭheṣu:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootdeva (प्रातिपदिक) + ālaya (प्रातिपदिक) + maṭha (प्रातिपदिक)
Formसमासः (द्वन्द्वः) ‘देवालयेषु च मठेषु च’; पुल्लिङ्गे सप्तमी (7th) बहुवचनम्
vāor
vā:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootvā (अव्यय)
Formविकल्प-अव्यय
yatrawhere
yatra:
Adhikaraṇa (अधिकरण-निर्देश)
TypeIndeclinable
Rootyatra (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (relative adverb: where)
kutraanywhere / where
kutra:
Adhikaraṇa (अधिकरण-निर्देश)
TypeIndeclinable
Rootkutra (अव्यय)
Formप्रश्न/अनिश्चित-देशवाचक-अव्यय (where?)
apieven
api:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (even/also)
tiṣṭhantamstanding / staying
tiṣṭhantam:
Karma (कर्म/Object)
TypeAdjective
Rootsthā (धातु) + śatṛ (कृदन्त-प्रत्यय)
Formवर्तमानकाले कर्तरि शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुल्लिङ्गे द्वितीया (2nd) एकवचनम्
tamhim
tam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुल्लिङ्गे द्वितीया (2nd) एकवचनम्
dhāvantirun
dhāvanti:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootdhāv (धातु)
Formलट्-लकारः; प्रथमपुरुषः; बहुवचनम्
mṛgī-dṛśaḥdoe-eyed women
mṛgī-dṛśaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmṛgī (प्रातिपदिक) + dṛś (प्रातिपदिक)
Formसमासः (बहुव्रीहिः) ‘मृग्याः इव दृशः यस्याः’; स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st) बहुवचनम्