Shloka 14
ललितोपाख्याने मन्त्रतारतम्यकथनम्
Hierarchy of Mantras in the Lalitopākhyāna
Devanagari script
क्षित्या हृल्लेखया चैव प्रोक्तो हंसादिमन्त्रराट् / कामादिमन्त्रराजस्तु स्मरयोनिः श्रियो मुखे
Transliteration
kṣityā hṛllekhayā caiva prokto haṃsādimantrarāṭ / kāmādimantrarājastu smarayoniḥ śriyo mukhe
Translation
କ୍ଷିତ୍ୟା ଓ ହୃଲ୍ଲେଖା ଦ୍ୱାରା ‘ହଂସ’ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରରାଜ କୁହାଗଲା; ଏବଂ ‘କାମ’ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରରାଜ—ସ୍ମରଯୋନି—ଶ୍ରୀଙ୍କ ମୁଖରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Word by Word
क्षित्याby/with the earth (kṣiti)
क्षित्या:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootक्षिति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/Instrumental), एकवचन
हृत्-लेखयाby/with the heart-inscription
हृत्-लेखया:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootहृत् (प्रातिपदिक) + लेखा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/Instrumental), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (हृदयस्य लेखा)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
एवindeed/just
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
प्रोक्तः(was) spoken/declared
प्रोक्तः:
Karma (कर्म) / Predicative (विधेय)
TypeVerb
Rootप्र-वच् (धातु)
Formकृदन्त (क्त-प्रत्यय, past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
हंस-आदि-मन्त्र-राट्the king of mantras beginning with ‘haṃsa’
हंस-आदि-मन्त्र-राट्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootहंस (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक) + मन्त्र (प्रातिपदिक) + राज्/राट् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (हंसादयः मन्त्राः येषां सः मन्त्रराट्)
काम-आदि-मन्त्र-राजःthe king of mantras beginning with ‘kāma’
काम-आदि-मन्त्र-राजः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक) + मन्त्र (प्रातिपदिक) + राज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (कामादि-मन्त्राणां राजा)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (contrastive particle)
स्मर-योनिःthe source/origin of Kāma (Cupid)
स्मर-योनिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootस्मर (प्रातिपदिक) + योनि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (स्मरस्य योनि:)
श्रियःof Śrī (Lakṣmī)
श्रियः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध/Genitive), एकवचन
मुखेin the mouth/face
मुखे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण/Locative), एकवचन