Shloka 1
मदनकामेश्वरप्रादुर्भावः
Manifestation of Madana-Kāmeśvara
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने मदनकामेश्वरप्रादुर्भावो नाम चतुर्दशो ऽध्यायः तच्छ्रुत्वा वचनं देवी मन्दस्मितमुखांबुजा / उवाच स ततो वाक्यं ब्रह्मविष्णुमुखान्सुरान्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne madanakāmeśvaraprādurbhāvo nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ tacchrutvā vacanaṃ devī mandasmitamukhāṃbujā / uvāca sa tato vākyaṃ brahmaviṣṇumukhānsurān
Translation
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ, ହୟଗ୍ରୀବ–ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସଂବାଦରେ, ଲଲିତୋପାଖ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ‘ମଦନକାମେଶ୍ୱର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ’ ନାମକ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏହା ଶୁଣି ମନ୍ଦସ୍ମିତ ମୁଖକମଳା ଦେବୀ ବ୍ରହ୍ମା–ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/उद्धरण)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formइति-शब्दः; अव्यय; वाक्य-समाप्ति/उद्धरण-सूचक (quotative)
श्री-ब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्री-ब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरण; ‘श्रीमत् ब्रह्माण्डे’ इति कर्मधारय-समास
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरण; ‘महच्च तत् पुराणम्’
उत्तर-भागेin the latter section
उत्तर-भागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तर (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरण; षष्ठी/विशेषण-तत्पुरुष (उत्तरः भागः)
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादेin the dialogue of Hayagrīva and Agastya
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootहयग्रीव (प्रातिपदिक) + अगस्त्य (प्रातिपदिक) + संवाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरण; ‘हयग्रीवागस्त्ययोः संवादः’ (षष्ठी-तत्पुरुष)
ललित-उपाख्यानेin the Lalitā episode
ललित-उपाख्याने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootललिता (प्रातिपदिक) + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरण; ‘ललितायाः उपाख्यानम्’ (षष्ठी-तत्पुरुष)
मदन-कामेश्वर-प्रादुर्भावःthe manifestation of Madana-Kāmeśvara
मदन-कामेश्वर-प्रादुर्भावः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमदन (प्रातिपदिक) + कामेश्वर (प्रातिपदिक) + प्रादुर्भाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विषय/शीर्षक; ‘मदनकामेश्वरस्य प्रादुर्भावः’ (षष्ठी-तत्पुरुष)
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध/नामनिर्देश)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय; नाम-शब्दः शीर्षक-निर्देशक (called/namely)
चतुर्दशःfourteenth
चतुर्दशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर्दश (संख्याप्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण; ‘चतुर्दश संख्या यस्य’ (द्विगु-समास)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; शीर्षक-वाचक
तत्-श्रुत्वाhaving heard that
तत्-श्रुत्वा:
Purvakala (पूर्वकाल/क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootतत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + श्रु (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund); ‘तत्’ कर्म; ‘तत् श्रुत्वा’ = having heard that
वचनम्speech/words
वचनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवचन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्म
देवीthe Goddess
देवी:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदेवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्ता
मन्द-स्मित-मुख-अम्बुजाshe whose lotus-like face had a gentle smile
मन्द-स्मित-मुख-अम्बुजा:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमन्द (प्रातिपदिक) + स्मित (प्रातिपदिक/कृदन्त) + मुख (प्रातिपदिक) + अम्बुज (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहि-समास; ‘मन्दस्मितं मुखं यस्याः (अम्बुज-सदृशम्)’ इति देवी-विशेषणम्
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्ता (अन्यः वक्ता)
ततःthen
ततः:
Kala (काल)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; काल/क्रम-वाचक अव्यय (then/thereupon)
वाक्यम्a statement
वाक्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवाक्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्म
ब्रह्म-विष्णु-मुखान्the gods headed by Brahmā and Viṣṇu
ब्रह्म-विष्णु-मुखान्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक) + विष्णु (प्रातिपदिक) + मुख (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण; ‘ब्रह्मविष्णू मुखे येषाम्’ इति (बहुव्रीहि-भावार्थे) परन्तु रूपतः तत्पुरुष-समास; ‘सुरान्’ विशेषयति
सुरान्to the gods
सुरान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसुर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; कर्म (उवाच इत्यस्य)