Shloka 74
Amṛta-Manthana and Lalitā’s Mohinī Intervention
Amṛtamanthana-Prasaṅga
Devanagari script
पुनर्गृहीत्वा तामीशः कामं कामवशीसृतः / आश्र्लिष्टं चातिवेगेन तद्वीर्यं प्रच्युतं तदा
Transliteration
punargṛhītvā tāmīśaḥ kāmaṃ kāmavaśīsṛtaḥ / āśrliṣṭaṃ cātivegena tadvīryaṃ pracyutaṃ tadā
Translation
ପୁନର୍ବାର ତାକୁ ଧରି, କାମବଶ ହୋଇଥିବା ଈଶ୍ୱର ଅତିବେଗରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ବୀର୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସ୍ଖଲିତ ହେଲା।
Word by Word
पुनःagain
पुनः:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (again)
गृहीत्वाhaving seized
गृहीत्वा:
पूर्वक्रिया (Kriyā-viśeṣaṇa)
TypeVerb
Rootग्रह् (धातु)
Formक्त्वान्त अव्ययकृदन्त (Gerund), ‘having seized’
ताम्her
ताम्:
कर्म (Karma)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन
ईशःthe lord
ईशः:
कर्ता (Karta)
TypeNoun
Rootईश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन
कामम्as he wished
कामम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootकाम (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-प्रयोग/निपातवत् (accusative used adverbially): ‘at will/according to desire’
कामवशीसृतःsubdued by desire
कामवशीसृतः:
कर्ता-विशेषण (Qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootकाम + वशी + सृत (प्रातिपदिक); सृत (कृदन्त from सृ (धातु))
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कृदन्त-विशेषण (past passive participle sense): ‘gone under the control of desire’; समास: कामस्य वशी (genitive tatpurusha) + सृतः
आश्र्लिष्टम्embraced
आश्र्लिष्टम्:
कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
TypeAdjective
Rootआ + श्लिष् (धातु)
Formकृत (क्त) / भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘embraced/clasped’
चand
च:
समुच्चय (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
अतिवेगेनwith great force/speed
अतिवेगेन:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootअतिवेग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; समास: अति + वेग (intense speed)
तत्that
तत्:
विशेषण (Determiner)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; here as determiner with ‘वीर्यम्’
वीर्यम्semen/virility
वीर्यम्:
कर्ता (Karta)
TypeNoun
Rootवीर्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (context: प्रथमा as subject of ‘प्रच्युतम्’), एकवचन
प्रच्युतम्was discharged
प्रच्युतम्:
कर्ता-विशेषण (Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootप्र + च्युत (कृदन्त from च्यु (धातु))
Formक्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘fallen forth/issued’
तदाthen
तदा:
कालाधिकरण (Time adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (then)