Adhyaya 8

Verse 1

इति श्रीब्रह्मांडे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषंगपादे लोकज्ञान वर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ततोभिध्यायतस्तस्य मानस्यो जज्ञिरे प्रजाः / तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣରେ, ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ପୂର୍ବଭାଗର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଷଙ୍ଗପାଦରେ ‘ଲୋକଜ୍ଞାନ-ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମ ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ତାପରେ ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନରୁ ମାନସ ପ୍ରଜା ଜନ୍ମିଲା; ତାଙ୍କ ଶରୀରଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାରଣ ସହ।

Verse 2

क्षेत्रज्ञाः समवर्त्तन्त क्षेत्रस्यैतस्य धीमतः / ततो देवासुरपितॄन्मनुष्यांश्च चतुषृयम्

ସେହି ଧୀମାନଙ୍କ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ତାପରେ ଦେବ, ଅସୁର, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ଏହି ଚାରି ଶ୍ରେଣୀ ହେଲା।

Verse 3

सिसृक्षुरयुतातानि स चात्मानमयूयुजत् / युक्तात्मनस्ततस्तस्य तमोमात्रासमुद्भवः

ଅସଂଖ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ସୃଜିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଯୋଗେ ଯୁକ୍ତ କଲେ; ଯୁକ୍ତାତ୍ମ ହେବା ପରେ ତାଙ୍କଠାରୁ ତମୋମାତ୍ରା ଉଦ୍ଭବିଲା।

Verse 4

तदाभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नो ऽभूत्प्रजापतेः / ततो ऽस्य जघ नात्पूर्वमसुरा जज्ञिर सुताः

ସେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସର୍ଗ ପାଇଁ ମହା ପ୍ରୟାସ ହେଲା। ତାପରେ ତାଙ୍କ ଜଘନଭାଗରୁ ପ୍ରଥମେ ଅସୁର ପୁତ୍ରମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 5

असुः प्राणः स्मृतो विज्ञैस्तज्जन्मानस्ततो ऽसुराः / सृष्टा यया सुरास्तन्वा तां तनुं स व्यपोहत

ବିଦ୍ୱାନମାନେ ‘ଅସୁ’କୁ ପ୍ରାଣ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ସେହିଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବାରୁ ସେମାନେ ‘ଅସୁର’ କୁହାଗଲେ। ଯେ ତନୁ ଦ୍ୱାରା ସୁରମାନେ ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, ସେହି ତନୁକୁ ପ୍ରଜାପତି ତ୍ୟାଗ କଲେ।

Verse 6

सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत / सा तमोबहुला यस्मात्ततो रात्रिस्त्रियामिका

ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟକ୍ତ ସେହି ତନୁ ସତ୍ୱରେ ‘ରାତ୍ରି’ ହୋଇ ଜନ୍ମିଲା। ସେ ତମୋବହୁଳ ଥିବାରୁ ରାତ୍ରି ‘ତ୍ରିୟାମିକା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 7

आवृतास्तमसा रात्रौ प्रजा स्तस्मात्स्वयं पुनः / सृष्ट्वासुरांस्ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत

ରାତ୍ରିରେ ତମସା ଆବୃତ ପ୍ରଜାମାନେ ସେହିଠାରୁ ସ୍ୱୟଂ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ପରେ ପ୍ରଜାପତି ଅନ୍ୟ ଏକ ତନୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 8

अव्यक्तां सत्त्वबहुलां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत / ततस्तां युञ्ज मानस्य प्रियमासीत्प्रभोः किल

ତାପରେ ସେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ସତ୍ତ୍ୱବହୁଳ ସେହି ତନୁକୁ ଧାରଣ କଲେ। ସେହି ତନୁରେ ଯୁକ୍ତ ହେଉଥିବାବେଳେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମନକୁ ତାହା ପ୍ରିୟ ଲାଗିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 9

ततो मुखात्समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवताः / यतो ऽस्य दीव्यतो जातास्तेन देवाः प्रकीर्त्तिताः

ତେବେ ତାହାର ଦିବ୍ୟ ମୁଖରୁ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଯେହেতୁ ସେମାନେ ତାହାର ଦିବ୍ୟ ତେଜରୁ ଜନ୍ମିଲେ, ତେଣୁ ‘ଦେବ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 10

धातुर्दिव्येति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते / तस्मात्तन्वास्तु दिव्याया जज्ञिरे तेन देवताः

‘ଧାତା ଦିବ୍ୟ’ ବୋଲି ଯେ କୁହାଯାଏ, ସେ ଲୀଳାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ସେହି ଦିବ୍ୟ ତନୁରୁ ଦେବତାମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 11

देवान् सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुं दिव्यामपोहत / उत्सृष्टा सा तनुस्तेन अहः समभवत्तदा

ଦେବମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ସେ ତାପରେ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ତନୁକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ସେ ତ୍ୟାଗିତ ତନୁ ତେବେ ‘ଅହଃ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଦିନ ହେଲା।

Verse 12

तस्मादहःकर्मयुक्ता देवताः समुपासते / देवान्सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत

ଏହି କାରଣରୁ ଦେବତାମାନେ ଦିନର କର୍ମରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି; ଦେବମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ସେ ପରେ ଅନ୍ୟ ତନୁ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 13

सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यामभ्ययुङ्क्त वै / पितेव मन्यमानस्तान्पुत्रान्प्रध्याय स प्रभुः

ତାପରେ ସେ ସତ୍ତ୍ୱମାତ୍ର-ସ୍ୱରୂପ ଅନ୍ୟ ତନୁକୁ ଧାରଣ କଲେ; ସେ ପ୍ରଭୁ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଭାବି ପିତା ପରି ଧ୍ୟାନ କଲେ।

Verse 14

पितरो ह्यभवंस्तस्या सध्ये रात्र्यहयोः पृथक् / तस्मात्ते पितरो देवाः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्

ସେହି ସନ୍ଧ୍ୟାରୁ ରାତ୍ରି ଓ ଦିନ ପୃଥକ୍ ହେଲା, ଏବଂ ପିତୃମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତେଣୁ ସେମାନେ ପିତୃଦେବ; ସେମାନଙ୍କରେ ପିତୃତ୍ୱ ସ୍ମୃତ।

Verse 15

ययासृष्टास्तु पितरस्तां तनुं स व्यपोहत / सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः संध्या व्यजायत

ଯେ ତନୁ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, ସେହି ତନୁକୁ ସେ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିତ୍ୟକ୍ତ ସେ ତନୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସନ୍ଧ୍ୟା ହୋଇ ଜନ୍ମିଲା।

Verse 16

तस्मादहर्देवतानां रात्रिर्या साऽसुरी स्मृता / तयोर्मध्ये तु वै पैत्री या तनुः सा गरीयसी

ଏହିହେତୁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦିନ; ଯେ ରାତ୍ରି ସେ ଅସୁରୀ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପୈତୃ ତନୁ ହିଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 17

तस्माद्देवासुराश्चैव ऋषयो मानवास्तथा / युक्तास्तनुमुपासंते उषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम्

ଏହିହେତୁ ଦେବ, ଅସୁର, ଋଷି ଓ ମାନବ—ସମସ୍ତେ ଯୋଗଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଉଷା ଓ ବ୍ୟୁଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସେହି ତନୁକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।

Verse 18

तस्माद्रात्र्यहयोः संधिमुपासंते तथा द्विजाः / ततो ऽन्यस्यां पुनर्ब्रह्मा स्वतन्वामुपपद्यत

ଏହିହେତୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ରାତ୍ରି ଓ ଦିନର ସନ୍ଧିକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ପୁନଃ ଅନ୍ୟ ଏକ ତନୁ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 19

रजोमात्रात्मिका या तु मनसा सो ऽसृजत्प्रभुः / मनसा तु सुतास्तस्य प्रजनाज्जज्ञिरे प्रजाः

ରଜୋଗୁଣମୟୀ ଯେ ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଭୁ ତାହାକୁ ମନସା ସୃଜିଲେ। ତାଙ୍କ ମନୋଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରଜନନରୁ ପ୍ରଜା ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 20

मननाच्च मनुषयास्ते प्रजनात्प्रथिताः प्रजाः / सृष्ट्वा पुनः प्रजाः सो ऽथ स्वां तनुं स व्यपोहत

ମନନ ହେତୁ ସେମାନେ ‘ମନୁଷ୍ୟ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଜନନରୁ ପ୍ରଥିତ ପ୍ରଜା ହେଲେ। ପୁନଃ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରି ସେ ନିଜ ତନୁକୁ ଅପସାରଣ କଲେ।

Verse 21

सापविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यस्त्वजायत / तस्माद्भवन्ति संहृष्टा ज्योत्स्नाया उद्भवे प्रजाः

ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପସାରିତ ତନୁରୁ ସତ୍ୱର ‘ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା’ ଜନ୍ମିଲା। ତେଣୁ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାର ଉଦ୍ଭବେ ପ୍ରଜାମାନେ ହର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 22

इत्येतास्तनवस्तेन ह्यपविद्धा महात्मना / सद्यो रात्र्यहनी चैवसंध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे

ଏହିପରି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପସାରିତ ତନୁମାନଙ୍କୁ ନେଇ ସତ୍ୱର ରାତ୍ରି, ଦିନ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଜନ୍ମିଲା।

Verse 23

ज्योत्स्ना संध्याहनी चैव सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम् / तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मान्नियामिका

ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଦିନ—ଏ ତିନିଟି ସତ୍ତ୍ୱମୟ। ରାତ୍ରି ତମୋମୟ; ତେଣୁ ସେହି ହିଁ ନିୟାମିକା।

Verse 24

तस्माद्देवा दिव्यतन्वा तुष्ट्या सृष्टा सुखात्तु वै / यस्मात्तेषां दिवा जन्म बलिनस्तेन ते दिवा

ଏହିହେତୁ ଦେବମାନେ ଦିବ୍ୟ ତନୁଧାରୀ, ତୁଷ୍ଟି ସହ ସୁଖରେ ସୃଷ୍ଟ ହେଲେ। ଯେହେତୁ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଦିନେ ହେଲା ଏବଂ ସେମାନେ ବଳବାନ, ତେଣୁ ସେମାନେ ‘ଦିବା’ କୁହାଗଲେ।

Verse 25

तन्वा यदसुरान्रत्र्या जघनादसृजत्प्रभुः / प्राणेभ्यो रात्रिजन्मानो ह्यजेया निशि तेन ते

ପ୍ରଭୁ ଯେତେବେଳେ ରାତିରେ ନିଜ ତନୁଦ୍ୱାରା ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରାଣରୁ ରାତ୍ରିଜନ୍ମା ଏବଂ ନିଶାରେ ଅଜେୟ; ତେଣୁ ସେମାନେ ସେପରି ଖ୍ୟାତ।

Verse 26

एतान्येव भविष्याणां देवानामसुरैः सह / पितॄणां मानुषाणां च अतीताना गतेषु वै

ଏହିଗୁଡ଼ିକ ହିଁ ଭବିଷ୍ୟତର ଦେବମାନଙ୍କର, ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହ; ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ—ଅତୀତ କାଳଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ—ନିମିତ୍ତ ଅଟେ।

Verse 27

मन्वन्तरेषु सर्वेषु निमित्तानि भवन्ति हि / ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्येतानि तानि वा

ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ନିମିତ୍ତ ଥାଏ—ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା, ରାତ୍ରି, ଦିନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା; ଏହି ଚାରିଟି ହିଁ।

Verse 28

भान्ति यस्मात्ततो भाति भाशब्दो व्याप्तिदीप्तिषु / अंभांस्येतानि सृष्ट्वा तु देवदानवमानुषान्

ଯେହେତୁ ସେମାନେ ଭାସନ୍ତି, ତେଣୁ ‘ଭା’ ଶବ୍ଦଟି ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ଦୀପ୍ତିର ଅର୍ଥରେ ଅଛି। ଏହି ‘ଅଂଭାଂସି’ ସୃଷ୍ଟି କରି (ପ୍ରଭୁ) ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମାନବମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।

Verse 29

पितॄंश्चैव तथा चान्यान्विविधान्व्य सृजत्प्रजाः / तामुत्सृज्य ततो च्योत्स्नां ततो ऽन्यां प्राप्य स प्रभुः

ସେ ପ୍ରଭୁ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ନାନାବିଧ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ପରେ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା (ଆଲୋକ) ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ତାପରେ ଅନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଗଲେ।

Verse 30

मूर्त्तिं रजस्तमोद्रिक्तां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत / ततो ऽन्याः सोंऽधकारे च क्षुधाविष्टाः प्रजाः सृजन्

ତାପରେ ସେ ରଜସ୍-ତମସ୍ ଅଧିକ ଥିବା ସେହି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଧାରଣ କଲେ। ପରେ ଅନ୍ଧକାରରେ, କ୍ଷୁଧାରେ ପୀଡିତ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 31

ताः सृष्टास्तु क्षुधाविष्टा अम्भांस्यादातुमुद्यताः / अम्भांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तस्तु तेषु ये

ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ସେମାନେ କ୍ଷୁଧାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଜଳକୁ ନେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି କହିଲେ—“ଏହି ଜଳମାନଙ୍କୁ ଆମେ ରକ୍ଷା କରିବା।”

Verse 32

राक्षसास्ते स्मृतास्तस्मात्क्षुधात्मानो निशाचराः / ये ऽब्रुवन् क्षिणुमो ऽम्भांसि तेषां त्दृष्टाः परस्परम्

“ରକ୍ଷା କରିବା” ବୋଲି କହିଥିବାରୁ ସେମାନେ ରାକ୍ଷସ ଭାବେ ସ୍ମୃତ—କ୍ଷୁଧା-ସ୍ୱଭାବୀ, ନିଶାଚର। ଯେମାନେ “ଜଳକୁ କ୍ଷୀଣ କରିଦେବା” ବୋଲି କହିଲେ, ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 33

तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यकाः क्रूरकर्मिणः / रक्षेति पालने चापि धातुरेष विभाव्यते

ସେହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଯକ୍ଷ ଓ ଗୁହ୍ୟକ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ—କ୍ରୂର କର୍ମୀ। ଏଠାରେ ‘ରକ୍ଷ୍’ ଧାତୁର ଅର୍ଥ ‘ପାଳନ/ରକ୍ଷା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରାଯାଏ।

Verse 34

य एष क्षीतिधातुर्वै क्षपणे स निरुच्यते / रक्षणाद्रक्ष इत्युक्तं क्षपणाद्यक्ष उच्यत

ଏହି କ୍ଷିତିଧାତୁ କ୍ଷପଣ (କ୍ଷୟ) ହେତୁ ଏପରି ନିରୁକ୍ତ ହୁଏ। ରକ୍ଷଣରୁ ‘ରକ୍ଷ’ ଏବଂ କ୍ଷପଣରୁ ‘ଯକ୍ଷ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 35

तान्दृष्ट्वा त्वप्रियेणास्य केशाः शीर्णाश्च धीमतः / ते शीर्णा व्युत्थिता ह्यूर्द्धमारो हन्तः पुनः पुनः

ସେମାନଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ ଭାବେ ଦେଖି ସେ ଧୀମାନଙ୍କ କେଶ ଝଡ଼ିଗଲା। ଝଡ଼ିଥିବା କେଶ ପୁନଃପୁନଃ ଉପରକୁ ଉଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା, ଯେନେ ଆଘାତ କରିବାକୁ।

Verse 36

हीना ये शिरसो बालाः पन्नाश्चैवापसर्पिणः / बालात्मना स्मृता व्याला हीनत्वादहयः स्मृताः

ଯେମାନେ ଶିରୋହୀନ ଥିଲେ ସେମାନେ ‘ବାଲ’ କୁହାଗଲେ; ଏବଂ ଯେମାନେ ସରି ରେଙ୍ଗିଗଲେ ସେମାନେ ‘ପନ୍ନ’ କୁହାଗଲେ। ବାଲସ୍ୱଭାବରୁ ‘ବ୍ୟାଳ’ ଏବଂ ହୀନତ୍ୱରୁ ‘ଅହୟ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 37

पन्नत्वात्पन्नगाश्चापि व्यपसर्पाच्च सर्प्पता / तेषां लयः पृथिव्यां यः सूर्याचन्द्रमसौ घनाः

ପନ୍ନତ୍ୱରୁ ସେମାନେ ‘ପନ୍ନଗ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଗଲେ, ଏବଂ ସରି ସରି ଯିବାରୁ ‘ସର୍ପ’ କୁହାଗଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଯେ ଲୟ ପୃଥିବୀରେ, ସେହିଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଘନ ତେଜ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 38

तस्य क्रोधोद्भवो यो ऽसावग्निगर्भः सुदारुणः / स तान्सर्प्पान् सहोत्पन्नानाविवेश विषात्मकः

ତାହାର କ୍ରୋଧରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଯେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ‘ଅଗ୍ନିଗର୍ଭ’, ସେ ବିଷସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ସହୋତ୍ପନ୍ନ ସେହି ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 39

सर्प्पान्सृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्मिताः / वर्णेन कपिशेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः

ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ପରେ କ୍ରୋଧରୁ କ୍ରୋଧସ୍ୱଭାବ ଉଗ୍ର ଭୂତମାନେ ଜନ୍ମିଲେ; ସେମାନେ କପିଶ ବର୍ଣ୍ଣର ମାଂସଭକ୍ଷୀ।

Verse 40

भूतत्वात्ते रमृता भूताः पिशाचा पिशिताशनात् / गायतो गां ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे सुताः

ଭୂତତ୍ୱରୁ ସେମାନେ ‘ଭୂତ’ ଏବଂ ମାଂସଭକ୍ଷଣରୁ ‘ପିଶାଚ’ କୁହାଗଲେ; ପରେ ତାହାର ଗାନରୁ ଗନ୍ଧର୍ବ ପୁତ୍ରମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 41

धयेति धातुः कविभिः पानार्थे परिपठ्यते / पिबतो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः

କବିମାନେ ‘ଧୟେ’ ଧାତୁକୁ ପାନ ଅର୍ଥରେ ପଢ଼ନ୍ତି; ପିଉଥିବାବେଳେ ବାଣୀ ଜନ୍ମିଲା, ତେଣୁ ସେମାନେ ‘ଗନ୍ଧର୍ବ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 42

अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः / छन्दतश्चैव छन्दासि वयांसि वयसासृजत्

ଆଠ ଦେବଯୋନି ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପରେ ସେ ପ୍ରଭୁ ଛନ୍ଦ ଅନୁସାରେ ଛନ୍ଦମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ବୟସ ଅନୁସାରେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 43

पक्षिणस्तु स सृष्ट्वा वै ततः पशुगणान्सृजन् / मुखतोजाः सृजन्सो ऽथ वक्षसश्चाप्यवीः सृजन्

ସେ ପ୍ରଥମେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପରେ ପଶୁଗଣକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତାପରେ ମୁଖରୁ ଛାଗ ଏବଂ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରୁ ମେଷ/ଭେଡ଼ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 44

गावश्चैवोदराद्ब्रह्मा पाश्वीभ्यां च विनिर्ममे / पादतो ऽश्वान्समातङ्गान् रासभान् गवयान्मृगान्

ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଉଦରରୁ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ପାର୍ଶ୍ୱଦ୍ୱୟରୁ ଅନ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପାଦରୁ ଅଶ୍ୱ, ହସ୍ତୀ, ଗର୍ଦ୍ଧଭ, ଗବୟ ଓ ମୃଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।

Verse 45

उष्ट्रांश्चैव वराहांश्च शुनो ऽन्यांश्चैव जातयः / ओषध्यः फल मूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे

ଉଷ୍ଟ୍ର, ବରାହ, ଶ୍ୱାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଜାତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ତାହାର ରୋମରୁ ଫଳ-ମୂଳଧାରୀ ଔଷଧିମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 46

एवं पञ्चौषधीः सृष्ट्वा व्ययुञ्जत्सो ऽध्वरेषु वै / अस्य त्वादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखेपुरा

ଏଭଳି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଔଷଧି ସୃଷ୍ଟି କରି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଯଜ୍ଞମାନେରେ ବ୍ୟବହାର କରାଗଲା; ଏହି କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ପୁରାତନ କାଳରେ, ତ୍ରେତାୟୁଗର ମୁଖେ।

Verse 47

गौरजः पुरुषो ऽथाविरश्वाश्वतरगर्दभाः / एते ग्राम्याः समृताः सप्त आरण्याः सप्त चापरे

ଗୌରଜ, ପୁରୁଷ, ଅବିର, ଅଶ୍ୱ, ଅଶ୍ୱତର (ଖଚ୍ଚର) ଓ ଗର୍ଦ୍ଧଭ—ଏମାନେ ସାତ ଗ୍ରାମ୍ୟ (ପାଳିତ) ବୋଲି ଗଣ୍ୟ; ଏହାଛଡ଼ା ଆଉ ସାତ ଆରଣ୍ୟ (ବନ୍ୟ) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 48

श्वापदो द्वीपिनो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमः / औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः

ଶ୍ୱାପଦ, ଦ୍ୱୀପି, ହସ୍ତୀ, ବାନର—ପଞ୍ଚମ ହେଲେ ପକ୍ଷୀ; ଷଷ୍ଠ ହେଲେ ଔଦକ (ଜଳଚର) ପଶୁ; ସପ୍ତମ ହେଲେ ସରୀସୃପ (ରେଙ୍ଗୁଥିବା) ।

Verse 49

महिषा गवयोष्ट्राश्च द्विखुराः शरभो द्विषः / मर्कटः सप्तमो ह्येषां चारण्याः पशवस्तु ते

ମହିଷ, ଗବୟ, ଉଷ୍ଟ୍ର, ଦ୍ୱିଖୁର, ଶରଭ, ଦ୍ୱିଷ ଏବଂ ସପ୍ତମ ମର୍କଟ—ଏମାନେ ଅରଣ୍ୟର ପଶୁ।

Verse 50

गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्सतोमरथन्तरे / अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्

ପ୍ରଥମ ମୁଖରୁ ସେ ଗାୟତ୍ରୀ, ଋକ୍, ତ୍ରିବୃତ୍-ସ୍ତୋମ, ରଥନ୍ତର ଏବଂ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କର ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ନିର୍ମାଣ କଲେ।

Verse 51

यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा / बृहत्साम तथोक्तं च दक्षिणात्सो ऽसृजन्मुखात्

ଦକ୍ଷିଣ ମୁଖରୁ ସେ ଯଜୁଂଷି, ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭ ଛନ୍ଦ, ପଞ୍ଚଦଶ ସ୍ତୋମ ଏବଂ ବୃହତ୍ସାମକୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 52

सामानि जगतीं चैव स्तोमं सप्तदशं तथा / वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमात्सो ऽसृजन्मखात्

ପଶ୍ଚିମ ମୁଖରୁ ସେ ସାମାନି, ଜଗତୀ ଛନ୍ଦ, ସପ୍ତଦଶ ସ୍ତୋମ, ବୈରୂପ୍ୟ ଏବଂ ଅତିରାତ୍ର ଯଜ୍ଞକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 53

एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामं तथैव च / अनुष्टुभं सवैराजं चतुर्थादसृजन्मुखात्

ଚତୁର୍ଥ ମୁଖରୁ ସେ ଏକବିଂଶ ସ୍ତୋମ, ଅଥର୍ବବେଦ, ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ, ଅନୁଷ୍ଟୁଭ ଛନ୍ଦ ଏବଂ ବୈରାଜକୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 54

विद्युतो ऽशनिमेघांश्व रोहितेद्रधनूंषि च / सृष्ट्वासौ भगवान्देवः पर्जन्यमितिविश्रुतम्

ସେଇ ଭଗବାନ୍ ଦେବ ଵିଦ୍ୟୁତ୍, ଅଶନି, ମେଘ ଓ ରୋହିତ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ‘ପର୍ଜନ୍ୟ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 55

ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये / उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେ ଋକ୍, ଯଜୁଃ ଓ ସାମ ମନ୍ତ୍ର ନିର୍ମାଣ କଲେ; ତାଙ୍କ ଗାତ୍ରରୁ ନାନାପ୍ରକାର ଭୂତଜୀବ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 56

ब्रह्मणास्तु प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः / सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवर्षिपितृमानवान्

ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାସର୍ଗ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ପ୍ରଥମେ ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ମାନବ—ଏହି ଚତୁଷ୍ଟୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 57

ततो ऽसृजत भूतानि चराणि स्थावराणि च / सृष्ट्वा यक्षपिशाचांश्च गन्धर्वप्सरसस्तदा

ତାପରେ ସେ ଚର ଓ ସ୍ଥାବର ଭୂତଜୀବ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏବଂ ସେତେବେଳେ ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 58

नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् / अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्

ନର, କିନ୍ନର, ରାକ୍ଷସ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ମୃଗ ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏବଂ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ରୂପେ ଅବ୍ୟୟ ଓ ବ୍ୟୟ—ଏହି ଦ୍ୱୟକୁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମାଣ କଲେ।

Verse 59

तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् सृष्टानि प्रपेदिरे / तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनःपुनः

ତାଙ୍କର ପୂର୍ବସୃଷ୍ଟିରେ ଯେଯେ କର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଥିଲା, ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ସେଇ କର୍ମଫଳକୁ ହିଁ ପାଆନ୍ତି।

Verse 60

हिंस्राहिंस्रे सृजन् क्रूरे धर्माधर्मावृतानृते / तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते

ହିଂସା-ଅହିଂସା, କ୍ରୂରତା, ଧର୍ମାଧର୍ମରେ ଆବୃତ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ—ଏହା ସବୁ ସୃଷ୍ଟି କରି; ଯେ ଭାବରେ ସେମାନେ ଭାବିତ, ସେଇ ଦିଗକୁ ହିଁ ସେମାନେ ଯାଆନ୍ତି; ତେଣୁ ସେଇ ତାଙ୍କୁ ରୋଚେ।

Verse 61

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्तेषु मूर्तिषु / विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधात्स्वयम्

ମହାଭୂତମାନଙ୍କରେ ନାନାତ୍ୱ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସହିତ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କରେ ଭିନ୍ନତା, ଏବଂ ଭୂତମାନଙ୍କର ବିନିଯୋଗ—ଏ ସବୁ ଧାତା ସ୍ୱୟଂ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।

Verse 62

केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्म च मानवाः / दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः

କେହି ମନୁଷ୍ୟ ପୁରୁଷକାର ଓ କର୍ମକୁ କାରଣ କହନ୍ତି; ଅନ୍ୟ କେତେକ ବିପ୍ର ଏହାକୁ ଦୈବ କହନ୍ତି; ଭୂତଚିନ୍ତକମାନେ ଏହାକୁ ସ୍ୱଭାବ ମାନନ୍ତି।

Verse 63

पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः / न चैव तु पृथग्भावमधिकेन ततो विदुः

ଫଳର ପ୍ରବୃତ୍ତି-ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ପୌରୁଷ, କର୍ମ ଓ ଦୈବ—ତିନିଏ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ କରି କାହାକୁ ଅଧିକ ବୋଲି ମାନନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 64

एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे न च / स्वकर्मविषयं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः

ସେମାନେ ‘ଏହିଏ’ ବୋଲି ନୁହେଁ, ‘ଏହା ନୁହେଁ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ନ ଉଭୟ, ନ ଉଭୟ‑ନୁହେଁ। ସତ୍ତ୍ୱସ୍ଥ ସମଦର୍ଶୀ ନିଜ କର୍ମବିଷୟକୁ ହିଁ କହନ୍ତି।

Verse 65

नानारूपं च भूतानां कृतानां च प्रपञ्चनम् / वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः

ମହେଶ୍ୱର ଆଦିରେ ବେଦଶବ୍ଦରୁ ହିଁ ସୃଷ୍ଟ ଭୂତମାନଙ୍କ ନାନାରୂପ ଓ କୃତ ଜଗତର ପ୍ରପଞ୍ଚବିସ୍ତାର ଗଢ଼ିଲେ।

Verse 66

आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु दृष्टयः / शर्वर्यन्ते प्रसूतानां पुनस्तेभ्यो दधात्यजः

ଋଷିପ୍ରଦତ୍ତ ନାମମାନେ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିମାନେ—ରାତ୍ରିର ଶେଷରେ ପ୍ରସୂତ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଅଜ (ବ୍ରହ୍ମା) ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃ ସେଠାରୁ ହିଁ ଦାନ କରନ୍ତି।