Shloka 1

मन्वन्तरानुक्रमवर्णनम् (Enumeration of Manvantara Cycles) — with focus on Svārociṣa Manvantara

Devanagari script

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुष्गपादे वेदव्यसनाख्यानं स्वायंभुवमन्वन्तरवर्णनं च नाम पञ्चत्रिंशत्तमो ऽध्यायः शांशपायन उवाच मन्वन्तराणि शेषाणि श्रोतुमिच्छाम्यनुक्रमात् / मन्वन्तराधिपांश्चैव शक्रदेवपुरोगमान्

Transliteration

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣgapāde vedavyasanākhyānaṃ svāyaṃbhuvamanvantaravarṇanaṃ ca nāma pañcatriṃśattamo 'dhyāyaḥ śāṃśapāyana uvāca manvantarāṇi śeṣāṇi śrotumicchāmyanukramāt / manvantarādhipāṃścaiva śakradevapurogamān

Translation

ଏଭଳି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣରେ (ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ) ପୂର୍ବଭାଗର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ପାଦରେ ‘ବେଦବ୍ୟସନାଖ୍ୟାନ ଓ ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଶାଂଶପାୟନ କହିଲେ— ଅବଶିଷ୍ଟ ମନ୍ୱନ୍ତରଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଏବଂ ମନ୍ୱନ୍ତରାଧିପମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କ ସହ।

Word by Word

• इति: thus
• इति: Discourse marker (वाक्यचिह्न)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: समाप्त्यर्थक-अव्यय

• श्रीब्रह्माण्डे: in the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
• श्रीब्रह्माण्डे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: श्रीब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक: श्री + ब्रह्माण्ड)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी एकवचन (Loc sg); ग्रन्थनाम्नि

• महापुराणे: in the Mahāpurāṇa
• महापुराणे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महापुराण (प्रातिपदिक: महा + पुराण)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी एकवचन (Loc sg)

• वायुप्रोक्ते: spoken by Vāyu
• वायुप्रोक्ते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: वायु + प्रोक्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘वायोः प्रोक्ते’ (spoken by Vāyu)

• पूर्वभागे: in the former section
• पूर्वभागे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पूर्वभाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी एकवचन (Loc sg); ‘पूर्वः भागः’

• द्वितीये: in the second
• द्वितीये: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: द्वितीय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी एकवचन; विशेषण (to भागे/पादे)

• अनुष्टुपादे: in the anuṣṭubh pāda/section
• अनुष्टुपादे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अनुष्टुप् + पाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी एकवचन; ‘अनुष्टुभः पादः’ (metre-section)

• वेदव्यसनाख्यानम्: the account of Veda-misfortune (loss/affliction)
• वेदव्यसनाख्यानम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वेद + व्यसन + आख्यान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; शीर्षकपदम्

• स्वायंभुवमन्वन्तरवर्णनम्: description of the Svāyambhuva Manvantara
• स्वायंभुवमन्वन्तरवर्णनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्वायंभुव + मन्वन्तर + वर्णन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘स्वायंभुवस्य मन्वन्तरस्य वर्णनम्’

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय

• नाम: named
• नाम: Discourse marker (वाक्यचिह्न)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: नामार्थक-अव्यय (particle indicating title: ‘called’)

• पञ्चत्रिंशत्तमः: thirty-fifth
• पञ्चत्रिंशत्तमः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्चत्रिंशत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; क्रमवाचक (ordinal)

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (Nom sg)

• शांशपायनः: Śāṃśapāyana
• शांशपायनः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शांशपायन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद; प्रथमपुरुष एकवचन (3rd sg)

• मन्वन्तराणि: manvantaras
• मन्वन्तराणि: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मन्वन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन (Acc pl)

• शेषाणि: remaining
• शेषाणि: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: शेष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन; विशेषण (to मन्वन्तराणि)

• श्रोतुम्: to hear
• श्रोतुम्: Prayojana (प्रयोजन)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु) + तुमुन् (कृत्)
• Form: तुमुनन्त (infinitive); ‘to hear’

• इच्छामि: I wish
• इच्छामि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: इष्/इच्छ् (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद; उत्तमपुरुष एकवचन (1st sg)

• अनुक्रमात्: in sequence
• अनुक्रमात्: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Noun
• Root: अनुक्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी एकवचन (Abl sg); क्रियाविशेषणार्थे (in order/according to sequence)

• मन्वन्तराधिपान्: rulers of the manvantaras
• मन्वन्तराधिपान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मन्वन्तर + अधिप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन (Acc pl); ‘मन्वन्तरस्य अधिपाः’

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय

• एव: indeed
• एव: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्यय (emphasis)

• शक्रदेवपुरोगमान्: those led by Śakra and the gods
• शक्रदेवपुरोगमान्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: शक्र + देव + पुरोगम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन; ‘शक्रदेवः पुरोगमः येषाम्’ इत्यर्थे बहुव्रीहिसदृशः, परन्तु रूपतः तत्पुरुष-समासबहुलः (leaders headed by Śakra)