Adhyaya 12
Agnibheda–Vaṃśa: Forms of Agni, Their Functions, and Progeny (अग्निभेद-वंशः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର ଅଭିମାନୀଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାହା ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ତାଙ୍କଠାରୁ ପାବକ, ପବମାନ ଓ ଶୁଚି—ଏଇ ତିନି ପ୍ରଧାନ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ରମେ ବୈଦ୍ୟୁତ, ନିର୍ମଥ୍ୟ (ମନ୍ଥନଜନ୍ୟ) ଓ ସୌର ରୂପ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କରାଯାଇଛି। ପରେ କାର୍ଯ୍ୟଭେଦରେ ଦେବତାଙ୍କ ହବ୍ୟବାହନ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ କବ୍ୟବାହନ ଅଗ୍ନିର ବିବେଚନା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସନ୍ତତି-ଉପଭେଦ (ଗାର୍ହପତ୍ୟ/ଆହବନୀୟ ଆଦି) ନାମସହ ଦିଆଯାଇଛି। ପୁରାଣୀୟ ଗଣନାଶୈଳୀରେ ନାମ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପିତା–ପୁତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧ ଗଠିତ ହୋଇ, ଶେଷରେ ଅଗ୍ନିବଂଶକୁ ନଦୀମାନଙ୍କ ସହ ସଂକ୍ଷେପରେ ଯୋଡ଼ି ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିକୁ ପବିତ୍ର ଭୂଦୃଶ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
विस्तरेणानुपूर्व्याच्च अग्नेर्वक्ष्याम्यतः परम् / इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऋषिसर्गवर्णनं नामैकादशो ऽध्यायः सूत उवाच यो ऽसावग्ने रभिमानी स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे / ब्रह्मणो मानसः पुत्रस्तस्मात्स्वाहा व्यजायत
ଏବେ ମୁଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ବିସ୍ତାରରେ ଏବଂ କ୍ରମାନୁସାରେ ଆଗକୁ କହିବି। ସୂତ କହିଲେ—ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ‘ଅଭିମାନୀ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଅଗ୍ନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର; ତାଙ୍କଠାରୁ ସ୍ୱାହା ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 2
पावकं पवमानं च शुचिरग्निश्च यः स्मृतः / निर्मथ्यः पवमानस्तु वैद्युतः पावकः स्मृतः
ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପାବକ, ପବମାନ ଓ ଶୁଚି—ଏ ତିନି ନାମରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ମଥନଜନ୍ୟ ଅଗ୍ନି ‘ପବମାନ’ ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ଜନ୍ୟ ଅଗ୍ନି ‘ପାବକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 3
शुचिः सौरस्तु विज्ञेयः स्वाहापुत्रास्तु ते त्रयः / निर्मथ्यः पवमानस्तु शुचिः सौरस्तु यः स्मृतः
‘ଶୁଚି’କୁ ସୌର (ସୂର୍ଯ୍ୟସମ୍ବନ୍ଧୀ) ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସେ ତିନିଜଣ ସ୍ୱାହାଙ୍କ ପୁତ୍ର। ମଥନଜନ୍ୟ ‘ପବମାନ’, ଏବଂ ‘ଶୁଚି’ ଯେ ସ୍ମୃତ, ସେ ସୌର।
Verse 4
अब्योनिर्वैद्युतश्चैव तेषां स्थानानि तानि वै / पवमानात्मजश्चैव कव्यवाहन उच्यते
ଅବ୍ୟୋନି ଓ ବୈଦ୍ୟୁତ—ଏହିମାନେ ତାଙ୍କର ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ; ଏବଂ ପବମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘କବ୍ୟବାହନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 5
पावकिः सहरक्षस्तु हव्यवाहः शुचेः सुतः / देवानां हव्यवाहो ऽग्निः पितॄणां कव्यवाहनः
ପାବକି, ସହ-ରକ୍ଷସ୍ ଓ ହବ୍ୟବାହ—ଏମାନେ ଶୁଚିଙ୍କ ପୁତ୍ର। ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ‘ହବ୍ୟବାହ’; ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘କବ୍ୟବାହନ’।
Verse 6
सह रक्षो ऽसुराणां तु त्रयाणां तु त्रयो ऽग्नयः / एतेषां पुत्रपौत्रास्तु चत्वारिंशन्न वैव तु
ରକ୍ଷସ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହିତ ସେଇ ତିନିଜଣଙ୍କର ତିନି ଅଗ୍ନି ଅଛି; ଏମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ର ମିଶି ନିଶ୍ଚୟ ଚାଳିଶ।
Verse 7
वक्ष्यामि नामभिस्तेषां प्रविभागं पृथक्पृथक् / विश्रुप्तो लौकिको ऽग्निस्तु प्रथमो ब्रह्मणः सुतः
ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ବିଭାଗକୁ ନାମ ସହିତ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ କହିବି। ‘ବିଶ୍ରୁପ୍ତ’ ନାମକ ଲୌକିକ ଅଗ୍ନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର।
Verse 8
ब्रह्मो दत्ताग्निस त्पुत्रो भरतो नाम विश्रुतः / वैश्वानरः सुतस्तस्य वहन् हव्यं समाः शतम्
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦତ୍ତାଗ୍ନି ‘ଭରତ’ ନାମରେ ବିଶ୍ରୁତ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୈଶ୍ୱାନର ଶତବର୍ଷ ଧରି ହବ୍ୟ ବହନ କଲେ।
Verse 9
संभृतो ऽथर्वणा पूर्वमेधितिः पुष्करोदधौ / सोथर्वा लौकिको ऽग्निस्तु दर्पहाथर्वणः स्मृतः
ଅଥର୍ବଣ ଋଷି ପୂର୍ବମେଧିତି ପୁଷ୍କରୋଦଧୌ ଠାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ସଂଭୃତ କଲେ। ସେଇ ଅଥର୍ବା ଲୌକିକ ଅଗ୍ନି; ‘ଦର୍ପହା’ ଅଥର୍ବଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 10
अथर्वा तु भृगुर्जज्ञे ह्यग्निराथर्वणः स्मृतः / तस्मात्स लौकिको ऽग्निस्तु दध्यङ्ङाथर्वणो मतः
ଅଥର୍ବାଠାରୁ ଭୃଗୁ ଜନ୍ମିଲେ; ସେ ‘ଆଥର୍ବଣ ଅଗ୍ନି’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ତେଣୁ ସେଇ ଲୌକିକ ଅଗ୍ନି ‘ଦଧ୍ୟଙ୍’ ଆଥର୍ବଣ ବୋଲି ମତ।
Verse 11
आथर्वः पवमानस्तु निर्मथ्यः कविभिः स्मृतः / स ज्ञेयो गार्हपत्यो ऽग्निस्तस्य पुत्रद्वयं स्मृतम्
ଆଥର୍ବ ପବମାନକୁ କବିମାନେ ‘ନିର୍ମଥ୍ୟ’—ମଥନଜନ୍ୟ—ବୋଲି ସ୍ମରିଛନ୍ତି। ସେଇ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଜଣାଯିବ; ତାହାର ଦୁଇ ପୁତ୍ର ସ୍ମୃତ।
Verse 12
शंस्यस्त्वाह वनीयो ऽग्नेः स्मृतो यो हव्यवाहनः / द्वितीयस्तु सुतः प्रोक्तः शुको ऽग्निर्यः प्रणीयते
ଶଂସ୍ୟ ଅଗ୍ନିର ‘ବନୀୟ’ ରୂପ ବୋଲି ସ୍ମୃତ, ସେ ହବ୍ୟବାହନ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁତ୍ର ‘ଶୁକ’ ଅଗ୍ନି ବୋଲି ପ୍ରୋକ୍ତ; ଯାହାକୁ ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରଣୀତ କରାଯାଏ।
Verse 13
तथा सव्यापसव्यौ च शंस्यस्याग्नेः सुतावुभौ / शंस्यस्तु षोडश नदीश्चकमे हव्यवाहनः
ତଥା ଶଂସ୍ୟ ଅଗ୍ନିର ‘ସବ୍ୟ’ ଓ ‘ଅପସବ୍ୟ’ ନାମକ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଅଛନ୍ତି। ହବ୍ୟବାହନ ଶଂସ୍ୟ ଷୋଳଟି ନଦୀକୁ ବରଣ କଲେ।
Verse 14
यो सावाहवनीयो ऽग्निरभिमानी द्विजैः स्मृतः / कावेरीं कृष्णवेणां च नर्मदां यमुनां तथा
ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯାହାକୁ ‘ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି’ର ଅଧିଷ୍ଠାତା (ଅଭିମାନୀ) ଦେବ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେଇ କାବେରୀ, କୃଷ୍ଣବେଣା, ନର୍ମଦା ଓ ଯମୁନା ନଦୀମାନଙ୍କରେ ବିରାଜନ୍ତି।
Verse 15
गोदावरीं वितस्तां च चन्द्रभागामिरावतीम् / विपाशां कौशिकीञ्चैव शतद्रूं सरयूं तथा
ଏହିପରି ଗୋଦାବରୀ, ବିତସ୍ତା, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଇରାବତୀ, ବିପାଶା, କୌଶିକୀ, ଶତଦ୍ରୁ ଓ ସରୟୂ ନଦୀମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ସେ ବିରାଜନ୍ତି।
Verse 16
सीतां सरस्वतीं चैव ह्रादिनीं पावनीन्तथा / तासु षोडशधामानं प्रविभज्य पृथक्पृथक्
ଏବଂ ସୀତା, ସରସ୍ୱତୀ, ହ୍ରାଦିନୀ, ପାବନୀ ନଦୀମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ, ଷୋଳ ଧାମକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ବିଭାଜନ କରି ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 17
आत्मानं व्यदधात्तासु धिष्णीष्वथ बभूव सः / कृत्तिकाचारिणी धिष्णी जज्ञिरे ताश्च धिष्णयः
ତାପରେ ସେ ଧିଷ୍ଣୀମାନଙ୍କରେ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ସ୍ଥାପନ କରି ସେଠାରେ ନିଜେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; କୃତ୍ତିକାଚାରିଣୀ ଧିଷ୍ଣୀରୁ ସେଇ ଧିଷ୍ଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
Verse 18
धिष्णीषु जज्ञिरे यस्माद् धिष्णयस्तेन कीर्त्तिताः / इत्येते वै नदीपुत्रा धिष्णीष्वेवं विजज्ञिरे
ଧିଷ୍ଣୀମାନଙ୍କରେ ଯେହେତୁ ସେମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେହିକାରଣେ ‘ଧିଷ୍ଣୟ’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ; ଏହିପରି ଏହି ନଦୀପୁତ୍ରମାନେ ଧିଷ୍ଣୀମାନଙ୍କରେ ଏଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 19
तेषां विहरणीया ये उपस्थेयाश्च ये ऽग्नयः / ताञ्शृणुध्वं समासेन कीर्त्यमानान्यथातथम्
ତାଙ୍କର ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିମାନେ ବିହରଣୀୟ ଓ ଯେଉଁମାନେ ଉପାସ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଯଥାତଥ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ ଭାବେ ଶୁଣ।
Verse 20
विभुः प्रवाहणो ग्नीध्रस्तत्रस्था धिष्णयो ऽपरे / विधीयन्ते यथास्थानं सूत्याहे सवने क्रमात्
ବିଭୁ, ପ୍ରବାହଣ, ଗ୍ନୀଧ୍ର ଏବଂ ସେଠାରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଧିଷ୍ଣ୍ୟମାନେ—ସୂତ୍ୟାହ ସବନରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଯଥାସ୍ଥାନେ ବିଧିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 21
अनुद्देश्य निवास्यानामग्नीनां शृणुत क्रमम् / सम्राडग्नि कृशानुर्यो द्वितीयोंऽतरवेदिकः
ଏବେ ଅନୁଦ୍ଦେଶ୍ୟ-ନିବାସ୍ୟ ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କର କ୍ରମ ଶୁଣ—ସମ୍ରାଡଗ୍ନି ‘କୃଶାନୁ’; ଦ୍ୱିତୀୟ ‘ଅନ୍ତରବେଦିକ’।
Verse 22
सम्राडग्नमुखानष्टौ उपतिष्ठन्ति तान् द्विजान् / परिषत्पवमानस्तु द्वितीय सो ऽनुदिश्यते
ସମ୍ରାଡଗ୍ନିର ମୁଖେ ଅଷ୍ଟ ଅଗ୍ନି ସେହି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; ‘ପରିଷତ୍ପବମାନ’ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଦିଶ୍ୟ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 23
प्रतल्कान्यो नभोनाम चत्वरेसौ विभाव्यते / हव्यस्ततो ह्यसंमृष्टः शामित्रे ऽग्नौ विभाव्यते
‘ପ୍ରତଲ୍କାନ୍ୟ’ ନାମକ ‘ନଭୋ’ ଏହି ଚତ୍ୱରରେ ବିଭାବିତ; ତଦନନ୍ତରେ ‘ହବ୍ୟ’ ନାମକ ଅସଂମୃଷ୍ଟ ଅଗ୍ନି ଶାମିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ବିଭାବିତ।
Verse 24
ऋतुधामा च सुज्योतिरौदुंबर्यः प्रकीर्त्यते / विश्वव्यचाः समुद्रो ऽग्निर्ब्रह्मस्थाने स कीर्त्यते
ତାଙ୍କୁ ‘ଋତୁଧାମା’ ଓ ‘ସୁଜ୍ୟୋତି-ଔଦୁମ୍ବର୍ୟ’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ୟ କରାଯାଏ। ‘ବିଶ୍ୱବ୍ୟଚା’ ନାମକ ସମୁଦ୍ରସ୍ୱରୂପ ଅଗ୍ନି ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନରେ କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 25
ब्रह्मज्योतिर्वसुर्धामा ब्रह्मस्थाने स उच्यते / अचौकपादुपस्थो यः स वै शालासुखीयकः
ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନରେ ତାଙ୍କୁ ‘ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତି’ ଓ ‘ବସୁର୍ଧାମା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେ ଚତୁର୍ଭୁଜର ପାଦସମୀପେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ‘ଶାଲାସୁଖୀୟକ’ ଅଟେ।
Verse 26
अनुहेश्यो ह्यहिर्बुध्न्यो सो ऽग्रिर्गृहपतिः स्मृतः / शंस्यस्यैते सुताः सर्वे उपस्थेया द्विजैः स्मृताः
‘ଅନୁହେଶ୍ୟ’ ଓ ‘ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ’—ଏହି ଅଗ୍ନି ‘ଗୃହପତି’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ‘ଶଂସ୍ୟ’ର ଏହି ସମସ୍ତ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପାସ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 27
ततो विहरणीयांश्च वक्ष्याम्यष्टौ च तत्सुतान् / विभुः प्रवाहणो ऽग्नीध्रस्तेषां धिष्ण्यस्तथा परे
ତାପରେ ମୁଁ ‘ବିହରଣୀୟ’ ଓ ତାହାର ଆଠ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିବି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ବିଭୁ’, ‘ପ୍ରବାହଣ’ ଓ ‘ଅଗ୍ନୀଧ୍ର’ ଅଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ଧିଷ୍ଣ୍ୟ (ଆସନ/ସ୍ଥାନ) ଅଟନ୍ତି।
Verse 28
विधीयन्ते यथास्थानं सौत्ये ऽह्नि सवने क्रमात् / होत्रीयस्तु स्मृते ह्यग्निर्वह्निर्यो हव्यवाहनः
ସୌତ୍ୟ ଦିନରେ ସବନର କ୍ରମାନୁସାରେ ସେମାନେ ଯଥାସ୍ଥାନ ବିଧିତ ହୁଅନ୍ତି। ହୋତ୍ରୀୟ ଅଗ୍ନି ବୋଲି ‘ବହ୍ନି’—ହବ୍ୟବାହନକୁ ସ୍ମରାଯାଏ।
Verse 29
प्रशान्तो ऽग्निः प्रचेतास्तु द्वितीयश्चात्र नामकः / ततो ऽग्निर्वैश्वदेवस्तु ब्राह्मणाच्छंसिरुच्यते
ଏଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଗ୍ନି ‘ପ୍ରଚେତାଃ’ ନାମରେ, ଏବଂ ‘ପ୍ରଶାନ୍ତ’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ‘ବୈଶ୍ୱଦେବ’ ଅଗ୍ନି ‘ବ୍ରାହ୍ମଣାଚ୍ଛଂସି’ ଭାବେ ଉଚ୍ୟତେ।
Verse 30
उशिगग्निः कविर्यस्तु पोतो ऽग्निः स विभाव्यते / आवारिरग्निर्वाभारिर्वैष्ठीयः स विभाव्यते
‘ଉଶିଗ୍’ ଅଗ୍ନି ‘କବି’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ‘ପୋତ’ ନାମକ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣୀୟ। ‘ଆବାରି’ ଓ ‘ଆଭାରି’ ଅଗ୍ନି ‘ବୈଷ୍ଠୀୟ’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଭାବିତ।
Verse 31
अवस्फूर्जो विवस्वांस्तु आस्थांश्चैव स उच्यते / अष्टमः सुध्युरग्निर्योमार्जालीयः स उच्यन्ते
‘ଅବସ୍ଫୂର୍ଜ’ ଅଗ୍ନିକୁ ‘ବିବସ୍ୱାନ୍’ ଏବଂ ‘ଆସ୍ଥାଂଶ୍ଚ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଅଷ୍ଟମ ଅଗ୍ନି ‘ସୁଧ୍ୟୁଃ’ ନାମରେ, ‘ୟୋମାର୍ଜାଲୀୟ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ୟ।
Verse 32
धिष्ण्यावाहरणा ह्येते सौत्येह्नीज्यन्त वै द्विजैः / अपां योनिः स्मृतो ऽसौ स ह्यप्सुनामा विभाव्यते
ଏହି ‘ଧିଷ୍ଣ୍ୟାବାହରଣ’ ଅଗ୍ନିମାନେ ସୌତ୍ୟ ଦିନରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ‘ଅପାଂ ଯୋନିଃ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ, ଏବଂ ‘ଅପ୍ସୁନାମା’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଭାବିତ।
Verse 33
ततो यः पावको नाम्ना अब्जो यो गर्भ उच्यते / अग्निः सो ऽवभृथे ज्ञेयो वरुणेन सहेज्यते
ତାପରେ ‘ପାବକ’ ନାମକ ଅଗ୍ନି ‘ଅବ୍ଜ-ଗର୍ଭ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ସେ ‘ଅବଭୃଥ’ କର୍ମରେ ଜ୍ଞେୟ, ଏବଂ ବରୁଣ ସହିତ ପୂଜିତ ହୁଏ।
Verse 34
त्दृच्छयस्तत्सुतो ह्यग्निर्जठरे यो नृणां पचन् / मृत्युमाञ् जाठरस्याग्नेर्विद्वानाग्निः सुतः स्मृतः
ଅକସ୍ମାତ୍ ତାହାର ପୁତ୍ର ସେଇ ଅଗ୍ନି, ଯେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଜଠରରେ ରହି ଆହାରକୁ ପଚାଏ। ସେ ଜାଠରାଗ୍ନି ‘ମୃତ୍ୟୁମାନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ‘ବିଦ୍ୱାନ୍-ଅଗ୍ନି’ ତାହାର ପୁତ୍ର ଭାବେ ସ୍ମୃତ।
Verse 35
परस्परोत्थितः सो ऽग्निर्भूतानीह विनिर्दहेत् / पुत्रस्त्वग्नेर्मन्युमतो घोरः संवर्तकः स्मृतः
ପରସ୍ପରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସେଇ ଅଗ୍ନି ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଦହିଦିଏ। କ୍ରୋଧମୟ ଅଗ୍ନିର ପୁତ୍ର ‘ସଂବର୍ତ୍ତକ’ ଅତି ଘୋର ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 36
पिबन्नवः स वसति समुद्रे वडवामुखः / समुद्रवासिनः पुत्रः साहरक्षो विभाव्यते
ସେ ବଡ଼ବାମୁଖ ଅଗ୍ନି ସମୁଦ୍ରରେ ବସି ଜଳକୁ ପିଏ। ସମୁଦ୍ରବାସୀର ପୁତ୍ର ‘ସାହରକ୍ଷ’ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ।
Verse 37
सहरक्षसुतः क्षामो गृहाणां दहते नृणाम् / क्रव्यादग्निः सुतस्तस्य पुरुषानत्ति यो मृतान्
ସାହରକ୍ଷର ପୁତ୍ର ‘କ୍ଷାମ’ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଘରକୁ ଦହେ। ତାହାର ପୁତ୍ର ‘କ୍ରବ୍ୟାଦ-ଅଗ୍ନି’, ଯେ ମୃତ ପୁରୁଷଙ୍କ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରେ।
Verse 38
इत्येते पावकस्याग्नेः पुत्रा एव प्रकीर्त्तिताः / ततः शुचिस्तु वै सौरो गन्धर्वैरायुराहुतः
ଏହିପରି ପାବକ ଅଗ୍ନିର ଏହି ପୁତ୍ରମାନେ ମାତ୍ର ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ ହେଲେ। ତାପରେ ସୌର ‘ଶୁଚି’ ଅଛି; ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ତାକୁ ‘ଆୟୁ’ ବୋଲି ଆହ୍ୱାନ କଲେ।
Verse 39
मथितो यस्त्वरण्यां च सो ऽग्निरग्निं समिन्धति / आयुर्नाम्ना तु भगवानसौ यस्तु प्रणीयते
ଅରଣ୍ୟରେ ମଥନ କରି ଯେ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଇ ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରେ। ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଗ୍ରେ ନିୟାଯାଉଥିବା ସେ ଭଗବାନ ‘ଆୟୁ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 40
आयुषो महिषः पुत्रः सहसो नाम तत्सुतः / पाकयज्ञेष्वभीमानी सोग्निस्तु सहसः स्मृतः
ଆୟୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହିଷ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରର ନାମ ସହସ। ପାକଯଜ୍ଞମାନଙ୍କରେ ଅଧିଷ୍ଠାତା-ଅଭିମାନୀ ଯେ ଅଗ୍ନି, ସେ ‘ସହସ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 41
पुत्रश्च सहसस्याग्नेरद्भुतः स महायशाः / विविधिश्चाद्भुतस्यापि पुत्रो ऽग्नेस्तुमाहान्स्मृतः
‘ସହସ’ ନାମକ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ଅଦ୍ଭୁତ’—ସେ ମହାଯଶସ୍ବୀ। ଅଦ୍ଭୁତଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ବିବିଧି’ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ସେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ମହାନ ପୁତ୍ର ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 42
प्रायश्चित्तेष्वभीमानी हुतं भुङ्क्ते हविः सदा / विविधेस्तु सुतो ह्यर्क्क स्तस्य चाग्नेः सुता इमे
ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କର୍ମମାନେ ଅଧିଷ୍ଠାତା-ଅଭିମାନୀ ହୋଇ ସେ ସଦା ହୁତ ହବିଷ୍ୟ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି। ‘ବିବିଧି’ଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ଅର୍କ’; ଏହିମାନେ ସେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ସୁତମାନେ।
Verse 43
अनीकवान् वाजसृक् च रक्षोहा चष्टिकृत्तथा / सुरभिर्वसुरन्नादो प्रविष्टो यः स रुकमराट्
ଅନୀକବାନ୍, ବାଜସୃକ୍, ରକ୍ଷୋହା, ଚଷ୍ଟିକୃତ; ତଥା ସୁରଭି, ବସୁର, ଅନ୍ନାଦ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ପ୍ରବିଷ୍ଟ, ସେ ‘ରୁକମରାଟ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 44
शुचेरग्नेः प्रजा ह्येषा वह्नयश्च चतुर्द्दश / इत्येते चाग्नयः प्रोक्ताः प्रणीयन्तेध्वरेषु वै
ଶୁଚି ଅଗ୍ନିର ଏହି ପ୍ରଜା ହେଉଛି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବହ୍ନି; ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ ଏଭଳି କୁହାଯାଇ, ଯଜ୍ଞରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 45
आदिसर्गे व्यतीता वै यामैः सह सुरोत्तमैः / स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमग्नयस्तेभिमानिनः
ଆଦିସର୍ଗରେ ସେମାନେ ଯାମମାନଙ୍କ ସହ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ କାଳ ବ୍ୟତୀତ କଲେ; ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତର ପୂର୍ବରୁ ସେଇ ଅଗ୍ନିମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନାଭିମାନୀ ଥିଲେ।
Verse 46
एते विहरणीयेषु चेतनाचेतनेषु वै / स्थानाभिमानिनो लोके प्रागासन्हव्यवाहनाः
ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ, ଚର ଓ ଅଚର—ସମସ୍ତ ବିହରଣୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଏମାନେ ଥିଲେ; ପୂର୍ବେ ଏହି ହବ୍ୟବାହନ ଅଗ୍ନିମାନେ ଲୋକରେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନାଭିମାନୀ ଥିଲେ।
Verse 47
काम्यनै मित्तिका यज्ञेष्वेते कर्मस्ववस्थिताः / पूर्वमन्वतंरे ऽतीताः शुकैर्यागैश्च तैः सह
କାମ୍ୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ ଯଜ୍ଞରେ ଏମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ପୂର୍ବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସେମାନେ ଶୁକ (ଶୁଦ୍ଧ) ଯାଗମାନଙ୍କ ସହିତ ଅତୀତ ହୋଇଗଲେ।
Verse 48
देवैर्महात्मभिः पुण्यैः प्रथमस्यान्तरे मनोः / इत्येतानि मजोक्तानि स्थानानि स्थानिनश्च ह
ପ୍ରଥମ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରେ ପୁଣ୍ୟ ମହାତ୍ମ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା—ଏହି ସ୍ଥାନମାନେ ଓ ସ୍ଥାନୀମାନେ—ଏଭଳି ମୁଁ କହିଲି।
Verse 49
तैरेव तु प्रसंख्यातमतीतानागतेष्विह / सन्वन्तरेषु सर्वेषु लक्षणं जातवेदसाम्
ଏହିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଅତୀତ ଓ ଅନାଗତ ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଜାତବେଦସ (ଅଗ୍ନି) ମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଗଣିତ ହୋଇଛି।
Verse 50
सर्वे तपस्विनो ह्येते सर्वे ब्रह्मभृतस्तथा / प्रजानां पतयः सर्वे ज्योतिष्मन्तश्च ते स्मृताः
ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ତପସ୍ବୀ, ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଭୃତ; ସମସ୍ତେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ପତି (ଅଧିପତି) ଏବଂ ତେଜସ୍ବୀ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 51
स्वारोचिषादिषु ज्ञेयाः सावर्ण्यं तेषु सप्तसु / मन्वन्तरेषु सर्वेषु नामरूपप्रयोजनैः
ସ୍ୱାରୋଚିଷ ଆଦି ସେହି ସାତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ, ନାମ-ରୂପ-ପ୍ରୟୋଜନ ଅନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ‘ସାବର୍ଣ୍ୟ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 52
वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च यामैदेवैः सहाग्नयः / अनागतैः सुरैः सार्द्धं वर्त्स्यन्ते ऽनागताग्नयः
ବର୍ତ୍ତମାନ ଯାମ-ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନେ ପ୍ରବୃତ୍ତ; ଅନାଗତ ସୁରମାନଙ୍କ ସହ ଅନାଗତ ଅଗ୍ନିମାନେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବେ।
Verse 53
इत्येष निचयो ऽग्नीनामनुक्रान्तो यथाक्रमम् / विस्तरेणानुपुर्व्या च पितॄणां वक्ष्यते पुनः
ଏହିପରି ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କ ଏହି ନିଚୟ କ୍ରମାନୁସାରେ କୁହାଗଲା; ଏବେ ପିତୃମାନଙ୍କ ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତାରରେ ଓ ଅନୁପୂର୍ବୀରେ ପୁନଃ କୁହାଯିବ।
Frequently Asked Questions
A genealogical chain centered on Agni: Abhimānī (as Brahmā’s mind-born son in the Svāyaṃbhuva Manvantara) linked with Svāhā, producing the triad Pāvaka–Pavamāna–Śuci, followed by further named descendants and specialized fires aligned to ritual functions.
Havyavāha is identified as the fire that conveys offerings (havya) to the Devas, while Kavyavāhana is associated with offerings (kavya) for the Pitṛs, expressing a cosmological division of sacrificial transmission by recipient domain.
No. The sampled content is a ritual-cosmological and genealogical taxonomy of Agni and related fires; Lalitopākhyāna themes (vidyā/yantra, Śrīvidyā theology, Bhaṇḍāsura narrative) belong to later sections of the Brahmāṇḍa Purāṇa’s overall structure.